lider-media.az

Əsrləri qabaqlayan mütəfəkkir – İbn Xaldun

Baxış: 592 Tarix: Сегодня, 12:24



Bəşəriyyətin inkişaf tarixi yalnız baş vermiş hadisələrin deyil, həm də bu hadisələrin arxasında dayanan böyük zəka sahiblərinin, mütəfəkkirlərin və alimlərin tarixidir. Onların həyat və yaradıcılığını öyrənmək keçmişi tanımaqla yanaşı, bu günümüzü daha dərindən anlamağa, gələcəyə daha müdrik baxmağa imkan verir. Bu baxımdan, dünya elminə və ictimai fikrin inkişafına silinməz iz qoymuş böyük şəxsiyyətlərin həyat yoluna nəzər salmaq hər zaman aktual və əhəmiyyətlidir.

Tarixdə elə şəxsiyyətlər var ki, onların düşüncələri yaşadıqları dövrün sərhədlərini aşaraq gələcək nəsillərin elmi dünyagörüşünə istiqamət verir. Onlar yalnız öz zamanlarının hadisələrini izah etməklə kifayətlənmir, insanın, cəmiyyətin və dövlətin mövcudluq səbəblərini araşdırır, həyatın görünməyən qanunauyğunluqlarını üzə çıxarmağa çalışırlar. XIV əsrdə yaşamış müsəlman alimi, tarixçi, filosof və dövlət xadimi Əbdürrəhman İbn Xaldun məhz belə nadir şəxsiyyətlərdəndir.

Onun “Müqəddimə”si İslam və dünya düşüncə tarixinin ən mükəmməl əsərlərindəndir 

Sosiologiya elminin banisi hesab edilən İbn Xaldun 1332-ci il mayın 27-də Şimali Afrikanın Tunis şəhərində, nüfuzlu və savadlı ailədə dünyaya gəlib. Tam adı Əbdürrəhman Əbu Zeyd ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Xaldun əl-Hədrəmi olub. Ailəsinin kökləri Əndəlüsə, daha dəqiq desək, müsəlman İspaniyasına gedib çıxır. Siyasi dəyişikliklər və hərbi qarşıdurmalar nəticəsində onun əcdadları Şimali Afrikaya köçmüşdülər.

İbn Xaldunun uşaqlıq və gənclik illəri elmi və mədəni ənənələrin hələ də güclü olduğu, eyni zamanda siyasi qeyri-sabitliyin hökm sürdüyü bir mühitdə keçib. O, dövrünün nüfuzlu alimlərindən Quran, hədis, islam hüququ, ərəb dili, məntiq, fəlsəfə, riyaziyyat və digər elmləri öyrənib. Geniş dünyagörüşünün formalaşmasında klassik islam elmi ilə yanaşı, antik yunan fəlsəfəsinin irsi də mühüm rol oynayıb.

Lakin onun həyatı yalnız elmi axtarışlardan ibarət olmayıb. İbn Xaldun müxtəlif dövlətlərin siyasi və diplomatik həyatında iştirak edib, hökmdarların yanında çalışıb, dövlət idarəçiliyi, diplomatiya və məhkəmə fəaliyyəti ilə məşğul olub. Tunis, Mərakeş, Əlcəzair və Əndəlüs onun həyat yolunun əsas dayanacaqlarına çevrilib.

İbn Xaldunun həyatında ən mühüm mərhələlərdən biri 1375-ci ildə siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşaraq Əlcəzair ərazisindəki Bəni Salama qalasına çəkilməsi olub. O, burada təxminən dörd il ərzində elmi yaradıcılığa daha çox vaxt ayırıb və dünya şöhrəti qazandıran əsərinin əsasını hazırlayıb.
Bu əsər sonralar “Müqəddimə” adı ilə tanınıb. 

Sosiologiyanın banilərindən olan bu alimin yaradıcılığl ilə tanış olduqca, onun əsrlər əvvəl irəli sürdüyü fikirlərin bu gün də aktual olduğunu anlamaq çətin deyil.  

Dövlətlərin tənəzzülü, vergi siyasəti, əmək bölgüsü


İbn Xaldun sadəcə orta əsrlərin məşhur tarixçisi və mütəfəkkiri deyil, cəmiyyətin necə yarandığını, dövlətlərin hansı səbəblərdən gücləndiyini və zəiflədiyini, insanların davranışına iqtisadi, siyasi və sosial amillərin necə təsir göstərdiyini sistemli şəkildə araşdıran nadir alimlərdəndir.
Dünya şöhrətli alim dövlətlərin yüksəlişi və süqutu, cəmiyyətlərin inkişafı, insan təbiəti və sosial münasibətlər haqqında əsrləri qabaqlayan mütəfəkkir idi. 

O, tarixə sadəcə keçmiş hadisələrin ardıcıllığı kimi baxmırdı. Onun üçün tarix insan cəmiyyətinin formalaşması, dəyişməsi, inkişafı və tənəzzülü haqqında bütöv bir bilik sahəsi idi. İbn Xaldun hadisələrin nə zaman və harada baş verdiyindən daha çox, onların hansı səbəblərdən meydana gəldiyi ilə maraqlanırdı. 

Dövlətlər niyə yaranır? Bəzi xalqlar və tayfalar necə böyük siyasi gücə çevrilirlər? Hakimiyyət hansı səbəblərdən zəifləyir? İnsanları bir arada saxlayan mənəvi və sosial bağlar nədən ibarətdir? İqtisadi rifah cəmiyyətin həyatına necə təsir göstərir? kimi suallar onun elmi axtarışlarının əsasını təşkil edirdi. Məhz həmin yanaşma İbn Xaldunu dünya ictimai fikir tarixində, xüsusilə sosioloji düşüncənin inkişafında müstəsna mövqeyə yüksəldib.

Hakimiyyət, qanunlar və sosial birlik

Siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizələr, saray çəkişmələri, hökmdarların dəyişməsi, ittifaqların qurulması və dağılması ona cəmiyyətin real fəaliyyət mexanizmlərini yaxından müşahidə etmək imkanı verib. O, hakimiyyətin yalnız qanunlar və hərbi qüvvə üzərində qurulmadığını, onun arxasında sosial birlik, iqtisadi imkanlar, ictimai etimad və mənəvi dəyərlərin dayandığını görürdü.

Əmir Teymurla görüşüb söhbət emək xatirində dərin iz buraxıb 

Onun elmi axtarışları həyatının sonrakı illərində də davam edib. 1382-ci ildə Misirə gedən İbn Xaldun Qahirədə yaşayıb, burada müəllimlik və qazılıq fəaliyyəti ilə məşğul olub. 1401-ci ildə Teymurun Dəməşqə yürüşü zamanı onunla görüşüb və siyasi vəziyyət barədə fikir mübadiləsi aparıb.

İbn Xaldun 1406-cı ildə Qahirədə vəfat edib. Lakin onun elmi irsi ölümündən sonra daha geniş coğrafiyada tanınmağa başlayıb.
İbn Xaldunun elmi fəaliyyətinin əsas məqsədi keçmiş haqqında məlumatları toplamaq deyil, tarixi hadisələrin daxili məntiqini və səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyənləşdirmək idi.

O hesab edirdi ki, tarixçilərin əsas vəzifəsi baş verən hadisələri sadalamaqla məhdudlaşmamalıdır. Tarixi məlumatlar təhlil edilməli, onların həqiqətə uyğunluğu yoxlanılmalı, hadisələrin baş verdiyi dövrün ictimai, siyasi, iqtisadi və coğrafi şəraiti nəzərə alınmalıdır.

Tarixin arxasındakı həqiqəti tapmaq

Onun fikrincə, hər hansı hadisənin mümkünlüyünü müəyyənləşdirmək üçün həmin cəmiyyətin həyat tərzini, iqtisadi imkanlarını, siyasi quruluşunu və sosial münasibətlərini bilmək vacibdir. Əks halda, tarixçi yanlış məlumatları həqiqət kimi təqdim edə bilər.

İbn Xaldun bu yanaşma ilə tarix elminə yeni metodoloji baxış gətirdi. O, faktların tənqidi təhlilini, hadisələrin müqayisəsini və onların ictimai qanunauyğunluqlar əsasında izahını vacib hesab edirdi.

Məhz bu məqsədlə o, “ümran elmi” adlandırdığı yeni bilik sahəsinin əsaslarını işləyib hazırladı. Ərəb dilində “ümran” anlayışı insan məskunlaşmasını, ictimai həyatı, sivilizasiyanı və cəmiyyətin təşkilini ifadə edir. İbn Xaldunun təsəvvüründə bu elm insan birliklərinin necə formalaşdığını, hansı şəraitdə inkişaf etdiyini və zamanla necə dəyişdiyini öyrənməli idi.

Əslində, onun irəli sürdüyü bu yanaşma sonralar sosiologiyanın əsas tədqiqat istiqamətlərinə çevrilən cəmiyyət, sosial münasibətlər, kollektiv davranış, hakimiyyət və sosial dəyişiklik problemlərini özündə birləşdirirdi.

İbn Xaldunun “Müqəddimə”si cəmiyyətin elmi təhlilinə açılan qapı oldu

Alimin “Müqəddimə”si ona böyük şöhrət qazandırıb.  Əsərdə insan cəmiyyətinin təşkili, dövlətlərin yaranması, hakimiyyət münasibətləri, iqtisadi fəaliyyət, əmək bölgüsü, təhsil, şəhər həyatı, mədəniyyət, din və sosial dəyişikliklər geniş təhlil olunur.

Bu kitabın əsas mahiyyəti ondadır ki, İbn Xaldun cəmiyyəti ayrı-ayrı hadisələrin təsadüfi məcmusu kimi deyil, öz daxili əlaqələri və qanunauyğunluqları olan mürəkkəb sistem kimi təqdim edir.

O, cəmiyyətin inkişafını anlamaq üçün yalnız hökmdarların qərarlarını və müharibələri öyrənməyin kifayət etmədiyini göstərirdi. İqtisadi münasibətlər, insanların əmək fəaliyyəti, sosial birlik, mənəvi dəyərlər və siyasi institutlar da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Onun digər mühüm əsəri “Kitab əl-İbər”dir. Tam adı müxtəlif mənbələrdə geniş şəkildə təqdim olunan bu əsər ərəb, bərbər və digər xalqların tarixinə, sülalələrin və dövlətlərin inkişafına həsr olunub. İbn Xaldun burada tarixi hadisələri təsvir etməklə yanaşı, onların arxasında dayanan ictimai səbəbləri də araşdırıb.

Alimin öz həyat yolunu və siyasi təcrübəsini əks etdirən avtobioqrafik əsəri də elmi irsinin mühüm hissəsidir. Bu mətn onun dövrünün siyasi, ictimai və mədəni mühitini anlamaq baxımından dəyərli mənbə hesab olunur.

İnsanı cəmiyyət, cəmiyyəti isə birlik yaşadır

İbn Xaldunun sosioloji düşüncəsinin mərkəzində insanın ictimai varlıq olması ideyası dayanırdı. O hesab edirdi ki, insan bütün ehtiyaclarını təkbaşına ödəyə bilməz. Yaşamaq, təhlükəsizliyini qorumaq, qida və digər zəruri vasitələri əldə etmək üçün insanlar birgə fəaliyyət göstərməli, əməkdaşlıq etməli və müəyyən sosial münasibətlər qurmalıdırlar.

Beləliklə, cəmiyyət insanın təbii ehtiyaclarından və qarşılıqlı asılılığından yaranır.

Bu yanaşma müasir sosiologiyanın əsas müddəalarından biri ilə səsləşir: insanın şəxsiyyəti və davranışı onun yaşadığı sosial mühitdən, daxil olduğu qruplardan və ictimai münasibətlərdən ayrı təsəvvür edilə bilməz.

İbn Xaldun insanları birləşdirən ən mühüm amillərdən biri kimi “əsəbiyyə” anlayışını irəli sürürdü. Bu anlayışı sadəcə qohumluq və ya tayfa bağlılığı kimi izah etmək düzgün olmazdı. Əsəbiyyə daha geniş mənada qrup həmrəyliyi, kollektiv mənsubiyyət, qarşılıqlı sədaqət və birgə fəaliyyət iradəsini ifadə edir.

Onun fikrincə, güclü əsəbiyyəyə malik olan insanlar çətinliklərə daha dözümlü olur, ümumi məqsəd naminə birləşir və siyasi güc formalaşdırmaq imkanına yiyələnirlər.

Lakin İbn Xaldun bu birliyin dəyişməz olmadığını da göstərirdi. Zaman keçdikcə hakimiyyətin yaratdığı rahatlıq, dəbdəbə, şəxsi maraqların güclənməsi və kollektiv məsuliyyət hissinin zəifləməsi ilkin həmrəyliyi sarsıda bilər.

Bu fikir onun dövlətlərin yüksəlişi və tənəzzülü haqqında nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edir.

Dövlətlərin ömrü: yüksəliş və tənəzzülün qanunauyğunluğu

İbn Xaldunun dünya elminə mühüm töhfələrindən biri dövlətlərin yaranması, inkişafı və süqutunu izah edən nəzəriyyəsidir. O, dövlətlərin taleyini təsadüflərlə deyil, sosial və siyasi qanunauyğunluqlarla əlaqələndirirdi. Alimin fikrincə, dövlətin yaranması güclü kollektiv birlikdən, ortaq məqsəddən və hakimiyyət iradəsindən qaynaqlanır.

İbn Xaldun dövlətlərin inkişafını bir neçə mərhələyə ayırırdı: ilkin birlik və mübarizə əzmi, hakimiyyətin möhkəmlənməsi, rifah və dəbdəbənin artması, nəhayət, həmrəyliyin zəifləməsi və tənəzzül. Onun fikrincə, hakim elita cəmiyyətdən uzaqlaşdıqca, vergilər və idarəetmə xərcləri artdıqca dövlətin siyasi və müdafiə imkanları zəifləyir. Bu zaman daha güclü birliyə malik başqa sosial qruplar hakimiyyəti ələ keçirə bilər.

Alim hakim sülalələrin çox vaxt üç nəsil ərzində ilkin həmrəyliyini və mübarizə ruhunu itirdiyini də vurğulayırdı. Bu, dəyişməz zaman qanunu deyil, hakimiyyətin sosial dayaqlarının tədricən zəifləməsini izah edən nəzəri model idi.

Bu yanaşma bu gün də düşündürücüdür. Tarix göstərir ki, dövlətin davamlılığı yalnız iqtisadi və hərbi gücdən deyil, həm də ictimai etimaddan, sosial həmrəylikdən və ədalətli idarəçilikdən asılıdır.

İqtisadiyyat və əmək haqqında müasir səslənən fikirlər

İbn Xaldun iqtisadiyyatı cəmiyyətin siyasi və sosial quruluşunun ayrılmaz hissəsi hesab edirdi. Onun fikrincə, dövlətin gücü və əhalinin rifahı istehsal, əmək, ticarət və iqtisadi münasibətlərin inkişafı ilə sıx bağlıdır.

Alim sərvətin yaranmasında insan əməyinin rolunu xüsusi vurğulayır, əməkdaşlığın və ixtisaslaşmanın istehsal imkanlarını genişləndirdiyini bildirirdi. Bu baxımdan onun fikirləri sonralar klassik iqtisadi nəzəriyyədə inkişaf etdirilən əmək bölgüsü ideyaları ilə səsləşir.

İbn Xaldunun vergi siyasəti haqqında mülahizələri də diqqətəlayiqdir. O hesab edirdi ki, vergilərin həddindən artıq artırılması insanların istehsal və ticarətə marağını azaldır, iqtisadi fəallığı zəiflədir və nəticədə dövlət gəlirlərinin aşağı düşməsinə səbəb olur. O, həmçinin bazar münasibətlərini, qiymətlərin formalaşmasını, pul dövriyyəsini və ticarətin cəmiyyətin inkişafındakı rolunu araşdırırdı.

Alim üçün iqtisadi rifah yalnız sərvətin çoxluğu deyil, həm də məhsuldar əmək, iqtisadi fəallıq və sağlam ictimai münasibətlər demək idi.
Elm, təhsil və insanın inkişafı

İbn Xaldun cəmiyyətin tərəqqisində elm və təhsilə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Onun fikrincə, elmin inkişafı sabitlikdən, şəhər həyatından və əlverişli sosial-iqtisadi şəraitdən asılıdır.

O, təhsildə əzbərçiliyin üstünlük qazanmasını tənqid edir, biliyin yalnız yadda saxlamaqla deyil, anlamaq və mühakimə yürütməklə mənimsənilməli olduğunu bildirirdi. Mürəkkəb mövzuların sadədən çətinə doğru izah edilməsini vacib sayırdı.
Bu yanaşma müasir pedaqogikanın prinsipləri ilə səsləşir. Tənqidi düşüncə, müstəqil mühakimə və analitik təfəkkürün inkişafı bu gün təhsilin əsas məqsədlərindəndir.

İbn Xaldunun nəzəriyyəsi müasir dünya ilə də səsləşir 
İbn Xaldunun nəzəriyyələri XIV əsrin ictimai-siyasi reallıqlarında formalaşsa da, irəli sürdüyü bir çox ideyalar bu gün də aktuallığını qoruyur. Əlbəttə, onun fikirlərini müasir dünyanın bütün problemlərinə birbaşa tətbiq etmək olmaz. Lakin qoyduğu suallar və təhlil üsulları cəmiyyətin inkişafını anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə sosial həmrəylik, ictimai etimad, milli birlik və kollektiv məsuliyyət haqqında düşüncələri dövlətlərin davamlı inkişafı ilə bağlı müasir müzakirələrlə səsləşir. Dövlətlə cəmiyyət arasında etimadın zəifləməsi, sosial bərabərsizliyin dərinləşməsi və idarəetmədə məsuliyyətin azalması onun tənəzzül nəzəriyyəsi kontekstində də diqqətəlayiq məsələlərdir.

İqtisadiyyat haqqında fikirləri əmək məhsuldarlığı, sahibkarlıq, əmək bölgüsü və vergi siyasəti kimi müasir anlayışlarla əlaqələndirilə bilər. Tarixi hadisələrə tənqidi yanaşması, məlumatların yoxlanılması və səbəb-nəticə əlaqələrinin araşdırılmasına verdiyi önəm isə informasiya bolluğu və dezinformasiya dövründə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Dünya sosiologiya elminə hansı töhfəni verdi? 


İbn Xaldunun ən böyük xidmətlərindən biri cəmiyyəti, sosial münasibətləri və tarixi hadisələri elmi müşahidə və təhlil əsasında öyrənməyə çalışması idi.

Məhz buna görə də İbn Xaldun bir çox tədqiqatçılar tərəfindən sosioloji düşüncənin qabaqcıllarından, hətta sosiologiyanın ilkin banilərindən biri hesab olunur. Onun “ümran elmi” konsepsiyası sonralar formalaşan sosiologiya, tarix fəlsəfəsi, siyasi elm, iqtisadiyyat və antropologiya kimi sahələrin tədqiqat predmetləri ilə ciddi şəkildə səsləşir.

İbn Xaldunun dünya elminə töhfəsini bir neçə istiqamətdə qiymətləndirmək mümkündür:
•    Cəmiyyətin sistemli öyrənilməsi: İnsan birliklərinin yaranması, sosial münasibətlərin formalaşması və cəmiyyətin inkişaf mexanizmlərini elmi təhlilin predmetinə çevirdi.
•    Sosial həmrəylik nəzəriyyəsi: Əsəbiyyə anlayışı vasitəsilə kollektiv bağlılığın, qrup həmrəyliyinin və ortaq məqsədlərin siyasi gücün formalaşmasındakı rolunu izah etdi.
•    Dövlət və hakimiyyət nəzəriyyəsi: Dövlətlərin yaranması, möhkəmlənməsi və zəifləməsinin sosial səbəblərini araşdırdı.
•    İqtisadi düşüncənin inkişafı: Əmək, əmək bölgüsü, istehsal, vergi, bazar və iqtisadi təşviqlər haqqında mühüm elmi mülahizələr irəli sürdü.
•    Elmi tarix metodunun formalaşması: Tarixi məlumatların tənqidi yoxlanılması, hadisələrin səbəb-nəticə əlaqələri əsasında araşdırılması prinsipini müdafiə etdi.

Onun elmi yanaşması sonrakı əsrlərdə müxtəlif alimlər və mütəfəkkirlər tərəfindən yenidən araşdırılıb, şərh olunub və inkişaf etdirilib. İbn Xaldunun irsi xüsusilə XIX–XX əsrlərdə sosiologiya və tarix fəlsəfəsi üzrə tədqiqatlarda daha geniş diqqət qazanıb.

Bununla belə, onu müasir sosiologiyanın bütün nəzəri məktəblərinin birbaşa banisi kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Çünki müasir sosiologiya XIX əsrdə ayrıca elm sahəsi kimi institusionallaşıb və onun klassik nəzəriyyəçiləri İbn Xaldunun əsərlərindən birbaşa təsirlənmiş sayılmırlar. Lakin onun cəmiyyətə yanaşma metodu, sosial hadisələri səbəb-nəticə əlaqələri əsasında izah etməsi və ümumi qanunauyğunluqları müəyyənləşdirmək cəhdi onu bu elmin ən mühüm erkən mütəfəkkirlərindən birinə çevirir.

Zamanın fövqündə dayanan mütəfəkkir

İbn Xaldunun böyüklüyü yalnız əsrlər əvvəl söylədiyi fikirlərin müasir elmlə səsləşməsində deyil. Onun əsl xidmətlərindən biri insanı, cəmiyyəti və dövləti bir-birindən ayrı deyil, qarşılıqlı təsirdə olan vahid sistem kimi dərk etməyə çalışmasıdır.

O, göstərirdi ki, dövlətin gücü yalnız ordusunun qüdrəti, xəzinəsinin zənginliyi və ərazisinin genişliyi ilə ölçülmür. Bu gücün təməlində insan amili, ictimai birlik, ədalət, iqtisadi fəallıq, mənəvi dəyərlər və sağlam sosial münasibətlər dayanır.

İbn Xaldun bizə bir həqiqəti xatırladır: cəmiyyətin taleyini anlamaq üçün onun yalnız bugünkü mənzərəsinə deyil, bu mənzərəni formalaşdıran səbəblərə də baxmaq lazımdır. Çünki hər bir yüksəlişin arxasında onu mümkün edən ictimai qüvvələr, hər bir tənəzzülün arxasında isə zamanla zəifləyən dəyərlər və münasibətlər dayanır.

Onun elmi irsi bu gün də tarixçilər, sosioloqlar, iqtisadçılar, politoloqlar və filosoflar üçün mühüm tədqiqat mənbəyidir. İbn Xaldun insan cəmiyyətinin mürəkkəb təbiətini anlamaq üçün əsrlər əvvəl yaratdığı elmi düşüncə modeli ilə bəşəriyyətin intellektual xəzinəsində özünəməxsus yer tutur.

Bəlkə də onun ən böyük dərsi budur: tarix yalnız keçmişin yaddaşı deyil, həm də bu günü anlamaq və gələcəyi daha düzgün qurmaq üçün elmi düşüncə vasitəsidir.

İbn Xaldun keçmişi araşdıraraq gələcəyin suallarını verən, yaşadığı dövrün sərhədlərini aşaraq insan və cəmiyyət haqqında düşüncəni yeni mərhələyə yüksəldən nadir mütəfəkkirlərdən biri idi. 

İbn Xaldunun düşüncələrindən 7 seçmə

1. “İnsan təbiəti etibarilə ictimai varlıqdır. O, təkbaşına yaşaya və bütün ehtiyaclarını ödəyə bilməz.”

2. “Birliyi və həmrəyliyi güclü olan toplumlar böyük işlərə nail ola bilərlər.”

3. “Dövlətlərin də insanlar kimi öz həyat dövrləri vardır: yaranır, güclənir, yetkinləşir və nəhayət, zəifləyirlər.”

4. “Ədalətsizlik cəmiyyətin inkişafını sarsıdır, iqtisadi həyatı zəiflədir və dövlətin dayaqlarını dağıdır.”

5. “Sərvətin yaranmasının əsas mənbələrindən biri insan əməyi və birgə fəaliyyətdir.”

6. “Bilik yalnız əzbərləməklə deyil, anlamaq, düşünmək və mühakimə yürütməklə mənimsənilir.”

7. “Tarixi hadisələri anlamaq üçün yalnız baş verənləri bilmək kifayət deyil, onların səbəblərini də araşdırmaq lazımdır.”

Səadət Hakıyeva 


OXŞAR XƏBƏRLƏR
XƏBƏR LENTİ
BÜTÜN XƏBƏRLƏR

MARAQLI
TƏQVİM
«    Ноябрь 2026    »
ПнВтСрЧтПтСбВс
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30 
MƏZƏNNƏ
 Valyuta məzənnəsi