İnsan sağlamlığının taleyini bəzən gözlə görünməyən, çəkisi qramlarla belə ölçülməyən maddələr müəyyənləşdirir. Orqanizmin çox az miqdarda ehtiyac duyduğu, lakin çatışmazlığı böyük fəsadlar doğura bilən yod da belə həyati əhəmiyyətli mikroelementlərdəndir. O, yalnız qalxanabənzər vəzinin normal fəaliyyəti üçün deyil, insanın böyüməsi, inkişafı, zehni imkanları və gələcək nəslin sağlamlığı üçün də vacibdir. Buna görə də yod çatışmazlığı məsələsi təkcə tibbin deyil, həm də cəmiyyətin sağlamlıq mədəniyyətinin, ailə rifahının və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətin mövzusudur.

Hər il oktyabrın 21-də qeyd edilən Ümumdünya Yod Çatışmazlığı ilə Mübarizə Günü bu mühüm məsələyə diqqət çəkmək, insanları məlumatlandırmaq və qarşısı alına bilən sağlamlıq problemlərinin önlənməsinə çağırmaq məqsədi daşıyır. Yod çatışmazlığının qarşısının alınması istiqamətində fəaliyyət göstərən İodine Global Network təşkilatı da 21 oktyabrın müxtəlif ölkələrdə bu məqsədlə qeyd olunduğunu bildirir.

Bu günün əhəmiyyəti onun təqvimdə tutduğu yerdən daha böyükdür. Çünki yod çatışmazlığı insanın həyatında bəzən səssiz başlayır, ilkin mərhələdə nəzərə çarpmır, nəticələri isə illər sonra üzə çıxa bilir. Problemin əsas səbəblərindən biri orqanizmin bu mikroelementi özü istehsal edə bilməməsidir. Yod qida və su vasitəsilə qəbul olunmalı, gündəlik qidalanmanın ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, yod qalxanabənzər vəzinin istehsal etdiyi hormonların əsas tərkib hissələrindən biridir. Bu hormonlar maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində, bədənin böyüməsində, beyin və sinir sisteminin inkişafında mühüm rol oynayır. Xüsusilə hamiləlik dövründə və erkən uşaqlıq çağında yodun kifayət qədər qəbul edilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Çatışmazlıq ağır olduqda, dölün və uşağın beyin inkişafına mənfi təsir göstərə, uşaqlarda inkişaf geriliyinə, zob xəstəliyinə və qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin pozulmasına səbəb ola bilər.

Məhz buna görə də yod çatışmazlığına qarşı mübarizə yalnız xəstəlik yarandıqdan sonra müalicə aparmaqdan ibarət deyil. Əsas məqsəd problemin yaranmasının qarşısını almaqdır. Bu istiqamətdə dünyada ən geniş yayılmış və səmərəli ictimai səhiyyə tədbirlərindən biri qida duzunun yodlaşdırılmasıdır.

Yod çatışmazlığının qlobal sağlamlıq problemi kimi tanınması uzun illər ərzində aparılan elmi araşdırmaların və beynəlxalq əməkdaşlığın nəticəsidir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı 1991-ci ildə yod çatışmazlığını ictimai sağlamlıq problemi kimi ön plana çıxarıb. 1992-ci ildə uşaqların sağlamlığı və qidalanması ilə bağlı beynəlxalq təşəbbüslərdə bu məsələnin əhəmiyyəti bir daha vurğulanıb. 1993-cü ildə isə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və UNICEF yod çatışmazlığı xəstəliklərinin qarşısının alınması üçün duzun yodlaşdırılmasını əsas strategiyalardan biri kimi tövsiyə ediblər.

Sonrakı illərdə bu yanaşma bir çox ölkədə profilaktik tədbirlərin genişlənməsinə təkan verib. 1990-cı ildə dünyada ev təsərrüfatlarının təxminən 20 faizi yodlaşdırılmış duzdan istifadə edirdisə, 2008-ci ilə qədər bu göstərici 70 faizə yüksəlib. Bu rəqəmlər problemin həllində sadə görünən, lakin elmi əsaslara söykənən tədbirlərin nə qədər böyük nəticələr verə biləcəyini göstərir.

Azərbaycan da yod çatışmazlığının qarşısının alınmasını əhalinin sağlamlığının qorunması baxımından mühüm istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirib. Ölkəmizdə bu sahədə hüquqi əsasların yaradılması konkret tarixə söykənir. 2001-ci il dekabrın 27-də “Yod çatışmazlığı xəstəliklərinin kütləvi profilaktikası məqsədi ilə duzun yodlaşdırılması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilib. Qanun 2003-cü il yanvarın 1-dən qüvvəyə minib.

Bu sənəd yod çatışmazlığı xəstəliklərinin profilaktikası, yodlaşdırılmış duzun istehsalı və əhalinin belə duzla təmin olunması sahəsində mühüm hüquqi çərçivə yaradıb. Qanunvericiliyə əsasən, qida və yem məqsədilə istifadə olunan duz yodlaşdırılmalı, yodlaşdırılmamış duzun bu məqsədlərlə istehsalı, satışı və ölkəyə idxalı qadağandır. Eyni zamanda, yodlaşdırılmış duzun keyfiyyətinə və təhlükəsizliyinə nəzarət, əhalinin maarifləndirilməsi, profilaktik müayinələrin təşkili və müvafiq monitorinqlərin aparılması nəzərdə tutulur.

Bu tədbirlərin əhəmiyyəti ondadır ki, yod çatışmazlığı ilə mübarizə yalnız fərdin seçimindən asılı qalmır, dövlətin hüquqi və təşkilati mexanizmləri ilə dəstəklənir. Beləliklə, gündəlik istifadə olunan qida məhsulunun yodla zənginləşdirilməsi əhalinin sağlamlığının qorunmasına xidmət edən genişmiqyaslı profilaktik tədbirə çevrilir.

Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin yod çatışmazlığının aradan qaldırılması yollarına dair maarifləndirici materialında da qeyd edilir ki, insan orqanizmi zəruri mikroelementləri özü sintez edə bilmir və onları qida vasitəsilə mütəmadi qəbul etməlidir. Agentlik yodun qalxanabənzər vəzinin hormonlarının yaranmasında, böyümə və maddələr mübadiləsi proseslərindəki rolunu vurğulayır. Bu faktlar bir daha göstərir ki, sağlam qidalanma yalnız süfrənin zənginliyi deyil, orqanizmin ehtiyac duyduğu maddələrlə düzgün təmin olunmasıdır.

Digər tərəfdən, yodun faydası onun nəzarətsiz və həddindən artıq qəbul edilməsi demək deyil. Orqanizm üçün lazım olan miqdar yaşa, fizioloji vəziyyətə və digər amillərə görə dəyişir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə uyğun olaraq, böyüklər üçün gündəlik yod ehtiyacı, ümumən, 150 mikroqramdır. Hamiləlik və ana südü ilə qidalandırma dövründə bu ehtiyac artır. Lakin yod preparatlarını həkim məsləhəti olmadan qəbul etmək düzgün deyil; artıq yod da qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Unutmamalıyıq ki, duzun yodlaşdırılması duzun normadan artıq istehlakına çağırış deyil. Sağlam qidalanma həm yod çatışmazlığının qarşısını almağı, həm də duz qəbulunu məhdudlaşdırmağı tələb edir. Məqsəd çox duz yemək deyil, gündəlik istifadə edilən duzun yodlaşdırılmış və keyfiyyətli olmasına diqqət yetirməkdir.

21 oktyabrın çağırışı da məhz budur: sağlamlığın qorunması bəzən böyük dəyişikliklərdən deyil, gündəlik həyatımızda verdiyimiz kiçik, düşünülmüş qərarlardan başlayır. Mətbəxdə istifadə etdiyimiz duzun etiketinə diqqət yetirmək, qidalanma ilə bağlı düzgün məlumat əldə etmək, hamiləlik dövründə həkim tövsiyələrinə əməl etmək və uşaqların sağlam inkişafına məsuliyyətlə yanaşmaq gələcəyə yönəlmiş mühüm addımlardır.

Sağlam gələcək yalnız xəstəlikləri müalicə etməklə qurulmur; o, xəstəliklərin qarşısını almaq, elmi bilikləri gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirmək və gələcək nəsillərin sağlamlığına bu gündən qayğı göstərməklə formalaşır. Yodun bir damlası qədər kiçik görünən ehtiyacın arxasında isə bütöv bir nəslin sağlamlığı, düşüncə imkanları və gələcəyə açılan ümidləri dayanır.