İnsan orqanizmində baş verən bioloji proseslərin bir çoxu hüceyrələrdəki dəyişikliklərlə bağlıdır. Lakin hüceyrənin müəyyən saatlar və ya günlər əvvəl hansı genləri aktivləşdirdiyini öyrənmək indiyədək çətin olub. İsveçrəli alimlərin hazırladığı yeni texnologiya bu məhdudiyyəti aradan qaldırmaqla hüceyrələrin keçmişdəki fəaliyyətini araşdırmağa imkan yarada bilər. Bu yenilik xüsusilə immun sisteminin reaksiyalarını və xərçəng hüceyrələrinin müalicədən sonra necə sağ qalmasını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir.

ETH Sürixin rəsmi saytında dərc olunan məlumata görə, Bazeldəki Bio­sistemlər Elmi və Mühəndisliyi Departamentinin tədqiqatçıları hüceyrələrin daxilində RNT molekullarını bir neçə gün ərzində qoruyub saxlamağa imkan verən sistem hazırlayıblar. Bu üsul alimlərə hüceyrənin yalnız hazırkı vəziyyətini deyil, əvvəlki mərhələlərdə hansı genlərin aktiv olduğunu da müəyyənləşdirməyə şərait yaradır.

RNT molekulları aktiv genlər haqqında məlumat daşıyır və hüceyrədə hansı bioloji proseslərin getdiyini anlamağa kömək edir. Ənənəvi üsullarla bu molekullar ölçüldükdə, əsasən, hüceyrənin həmin andakı vəziyyəti qeydə alınır. Halbuki immun sisteminin reaksiyası və stressə cavab kimi bəzi proseslər qısa müddət davam edir. Onlar başa çatdıqdan sonra müvafiq genlərin fəaliyyəti zəifləyə və ya tam dayana bilər. Buna görə də hadisədən xeyli sonra aparılan ölçmələr əvvəlki reaksiyanın izlərini üzə çıxarmaya bilər.

Yeni texnologiyanın əsasını RNT molekullarının hüceyrə daxilində qorunaraq arxivləşdirilməsi təşkil edir. Tədqiqatçılar bu məqsədlə hüceyrələrdə təbii şəkildə mövcud olan stress qranulları ilə əlaqəli zülaldan və daha iki zülaldan istifadə ediblər. Biotexnoloji üsullarla təkmilləşdirilən bu sistem RNT molekullarını hüceyrənin mitoxondriləri ətrafında yerləşən qoruyucu təbəqədə cəmləşdirir. Beləliklə, RNT-nin parçalanmasının qarşısı qismən alınır və hüceyrənin əvvəlki gen fəaliyyəti haqqında məlumat daha uzun müddət saxlanılır.

ETH Sürixin professoru Rendall Plattın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu laboratoriyada yetişdirilən insan hüceyrələrinin immun sisteminə aid siqnal molekuluna reaksiyasını araşdıraraq yeni yanaşmanın imkanlarını nümayiş etdirib. Tədqiqatçılar sistem vasitəsilə bir hüceyrədə bir neçə gün ərzində minlərlə RNT molekulunu arxivləşdirməyin mümkün olduğunu bildiriblər.

Yeni metodun gələcək tətbiqləri arasında xərçəng araşdırmaları xüsusi yer tutur. Kimyaterapiyadan sonra sağ qalan bəzi şiş hüceyrələri xəstəliyin yenidən yaranmasına səbəb ola bilər. Lakin hansı hüceyrələrin müalicədən sağ çıxacağını və buna qədər hansı bioloji dəyişikliklərə məruz qaldığını əvvəlcədən müəyyənləşdirmək çətindir. Yeni texnologiya sonradan seçilən hüceyrələrin əvvəlki gen fəaliyyətini araşdırmağa imkan verərsə, alimlər müalicəyə davamlı hüceyrələrin necə formalaşdığını daha dərindən öyrənə bilərlər.

Bununla belə, texnologiyanın klinik praktikada istifadəsinə hələ vaxt lazımdır. Tədqiqatçılar yeni sistemin gələcəkdə heyvanlar üzərində aparılan araşdırmalarda və xərçəng biologiyasının öyrənilməsində tətbiqini inkişaf etdirməyi planlaşdırırlar. Texnologiya üçün patent müraciəti də edilib.

Hüceyrələrin keçmiş fəaliyyətini araşdırmaq imkanı biologiyanın mühüm suallarına cavab tapmaq üçün yeni istiqamət açır. Gələcək araşdırmalar bu texnologiyanın xərçəng hüceyrələrinin müalicəyə davamlılığının səbəblərini müəyyənləşdirməkdə və immun reaksiyaların daha dərindən anlaşılmasında nə dərəcədə faydalı olacağını göstərəcək.