Bəzən insanın ömrü qısa, düşüncələri isə əbədiyyət qədər uzun olur. Elə insanlar var ki, dünyaya gəlişləri ilə elmin sərhədlərini genişləndirir, gedişləri ilə isə cavabını tapmaqda çətinlik çəkdiyimiz sualları bizə miras qoyurlar. Fransız dahisi Blez Paskal belə insanlardan idi. 

O, cəmi 39 il yaşadı. Riyaziyyatın soyuq düsturlarında dəqiqliyi, fizikanın qanunlarında təbiətin sirrini, fəlsəfədə insanın mahiyyətini, dində isə qəlbin dincliyini axtardı. Bəlkə də onun ən böyük faciəsi bütün bu sualları verməyə vaxt tapması, amma hamısına cavab tapmaq üçün kifayət qədər yaşamaması idi.

Ömrü yarımçıq qalan, düşüncələri əbədiləşən insan

1623-cü il iyunun 19-da Fransanın Klermon şəhərində dünyaya gələn Blez Paskal sonralar Avropa elminin və fəlsəfəsinin ən parlaq simalarından birinə çevriləcəkdi. O, 1662-ci il avqustun 19-da, Parisdə, cəmi 39 yaşında vəfat etdi.

Cəmi 39 yaşda yaşanan illərin içərisinə bir neçə insanın ömrünə sığmayacaq qədər elmi kəşf, intellektual mübarizə və mənəvi axtarış yerləşmişdi.
Paskal riyaziyyatçı, fizik, ixtiraçı, filosof və yazıçı idi.

Onu fərqləndirən yalnız müxtəlif sahələrdə qeyri-adi istedada malik olması deyildi. Onun əsl fərqi insan ağlının ən yüksək imkanlarını kəşf edərkən belə, insanın daxili dünyasının qarşısında dayanan sualları unutmaması idi.

Paskalın həyatı bizə bir həqiqəti xatırladır: dahilik yalnız mürəkkəb məsələləri həll etmək deyil. Bəzən dahilik insanın daxilində baş qaldıran ən çətin suala cavab tapmaq istəməsidir. 

Gələcəyin alimini bu suallar narahat edirdi: İnsan nədir? Nə üçün yaşayır? Nə qədər bilsə də, niyə daxilində cavabsız suallar daşıyır? Ölümün qaçılmaz olduğunu bildiyi halda niyə əbədiyyət haqqında düşünür?

Deməli, Paskalın bütün ömrünü bu sualların ətrafında cərəyan edən böyük bir axtarış kimi oxumaq mümkündür.

Atasının qayğısı, anasının yoxluğu və erkən yaşda parlayan zəka

Paskalın həyat hekayəsinin başlanğıcında onun ailəsi dayanır.

Atası Etyen Paskal dövlət qulluğunda çalışır, vergi və maliyyə işləri ilə məşğul olurdu. O, eyni zamanda riyaziyyata maraq göstərən, intellektual dünyası geniş və övladlarının təhsilinə xüsusi əhəmiyyət verən bir insan idi.

Blezin anası Antuanetta Beqon isə o, cəmi üç yaşında olarkən vəfat etmişdi. Beləliklə, gələcəyin böyük dahisi uşaqlıq illərini ana nəvazişindən məhrum böyüməklə keçirdi. Atası iki qızı və oğlu ilə birlikdə ailənin bütün məsuliyyətini üzərinə götürdü.

Etyen Paskal oğlunun təhsilinə qeyri-adi diqqət yetirirdi. O, Blezin zehni inkişafını izləyir, onun təbii marağını istiqamətləndirməyə çalışırdı. Atansının məqsədi övladını sadəcə biliklərlə yükləmək deyil, onda müstəqil düşünmək qabiliyyəti formalaşdırmaq idi.

Rəvayət edilən bioqrafik hekayələrə görə, Etyen oğlunun riyaziyyata həddindən artıq erkən aludə olmasını istəmədiyi üçün əvvəlcə ona bu fənni sistemli şəkildə öyrətməyə tələsmirdi. Lakin maraq qadağadan güclü çıxdı. Blez hələ təxminən 12 yaşında həndəsə ilə müstəqil məşğul olmağa başladı.

O, həndəsi fiqurların xüsusiyyətlərini araşdırır, münasibətləri öz müşahidələri əsasında anlamağa çalışırdı. Gənc yaşlarında konik kəsiklər haqqında ciddi riyazi araşdırmalar aparması onun qeyri-adi istedadını elmi dairələrin diqqətinə çatdırdı.

Paskalın uşaqlıq hekayəsində bir məqam xüsusilə düşündürücüdür: böyük zəkalar bəzən dünyanı başqalarının onlara öyrətdiyi kimi deyil, öz suallarının işığında görürlər.

Blez də belə idi. O, hazır cavablarla kifayətlənmirdi. Əşyanın necə işlədiyini, hadisənin hansı qanunauyğunluğa tabe olduğunu, görünənlərin arxasında hansı məntiqin dayandığını anlamaq istəyirdi.

Bəlkə də onun elmi dahiliyinin ilk əlaməti məhz bu idi: o, dünyanı olduğu kimi qəbul etməklə kifayətlənmir, onun necə işlədiyini anlamağa çalışırdı.

Atasının hesablarını asanlaşdırmaq istəyən gənc və kompüter tarixinin başlanğıcına atılan addım

Paskalın həyatında elmlə insan qayğısının necə birləşdiyini göstərən maraqlı hadisələrdən biri onun hesablama maşını yaratmasıdır.

1640-cı illərin əvvəllərində atası vergi işləri ilə əlaqədar çoxlu hesablamalar aparmalı olurdu. Bu iş həm vaxt aparır, həm də böyük diqqət tələb edirdi. Blez atasının yükünü yüngülləşdirmək üçün mexaniki hesablama qurğusu hazırlamağa qərar verdi.

O, hələ iyirmi yaşına çatmamış bu mürəkkəb işə başladı. Bir neçə il ərzində qurğunun müxtəlif modelləri üzərində çalışdı və nəticədə tarixdə ilk mexaniki hesablama maşınlarından biri olan, sonralar Paskalina adı ilə tanınan qurğunu yaratdı.

Bu cihaz toplama və çıxma əməliyyatlarını mexaniki şəkildə yerinə yetirə bilirdi. Müasir kompüterlərlə müqayisədə imkanları məhdud olsa da, öz dövrü üçün mühüm texnoloji yenilik idi.

Bu hadisənin arxasında təkcə riyazi istedad yox, həm də insani bir hiss dayanırdı: gənc Blez atasının zəhmətini azaltmaq istəyirdi.
Təsəvvür edin ki, elektronikanın mövcud olmadığı XVII əsrdə gənc bir insan hesablamaları mexanizmin köməyi ilə avtomatlaşdırmağın yollarını axtarırdı.

O, rəqəmlərin yalnız kağız üzərində deyil, mexaniki hərəkətlər vasitəsilə də işləyə biləcəyini göstərirdi.
Bu gün kompüterlər həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bir neçə saniyəyə milyonlarla əməliyyat aparan texnologiyaların arxasında əsrlər boyu davam etmiş elmi axtarışlar dayanır. Paskalina həmin uzun yolun mühüm mərhələlərindən biri idi.

Paskalın bu ixtirasında daha bir məqam diqqət çəkir: o, yalnız nəzəriyyə yaratmaqla kifayətlənmirdi. Düşüncəni işlək qurğuya çevirməyə, ideyanı real həyatda tətbiq etməyə çalışırdı. Bu mənada Paskal həm mücərrəd düşüncənin, həm də praktik ixtiraçılığın təmsilçisi idi.

Təbiətin sirlərini açan alim: boşluq, hava təzyiqi və mayelərin qanunları

Paskalın dahiliyi yalnız riyaziyyatla məhdudlaşmırdı. O, fizika sahəsində də dövrünün elmi təsəvvürlərini dəyişdirən araşdırmalar aparırdı.
XVII əsrdə təbiət hadisələrinin izahı ətrafında ciddi elmi mübahisələr mövcud idi. Xüsusilə vakuumun, yəni maddənin olmadığı boşluğun mövcudluğu məsələsi alimləri düşündürürdü.

Paskal müşahidəyə və təcrübəyə əsaslanaraq bu problemləri araşdırırdı. O, atmosfer təzyiqinin hündürlükdən asılı olaraq dəyişməsini öyrənir, civə barometrləri ilə aparılan təcrübələrin nəticələrini təhlil edirdi.

1648-ci ildə onun təşəbbüsü ilə hündürlük fərqinin barometr göstəricilərinə təsirini yoxlamağa yönəlmiş məşhur təcrübələr həyata keçirildi. Bu araşdırmalar atmosfer təzyiqinin elmi izahına mühüm töhfə verdi.

Paskalın mayelərdə təzyiqin ötürülməsi ilə bağlı araşdırmaları da son dərəcə əhəmiyyətli idi. Sonralar onun adı ilə tanınan Paskal qanunu hidravlik qurğuların iş prinsipinin əsasını təşkil edən fiziki qanunlardan biridir. Bu gün avtomobillərin əyləc sistemlərində, hidravlik preslərdə və müxtəlif sənaye avadanlıqlarında istifadə edilən prinsiplərin elmi tarixində Paskalın adı xüsusi yer tutur.

Onun elmi fəaliyyətində diqqətəlayiq cəhət təbiətə münasibəti idi. Paskal müşahidə edilən hadisələri sadəcə təsvir etməyə çalışmırdı. O, onların səbəblərini müəyyənləşdirmək, təcrübə vasitəsilə fərziyyələri yoxlamaq istəyirdi.

Bu yanaşma müasir elmin əsas prinsiplərindən biri ilə səsləşir: təbiət haqqında mühakimələrimiz yalnız nüfuzlu şəxslərin fikirlərinə deyil, müşahidəyə, dəlilə və yoxlanıla bilən nəticələrə əsaslanmalıdır. Beləliklə, Paskal bir tərəfdən riyazi dəqiqliyin, digər tərəfdən təcrübəyə əsaslanan elmi təfəkkürün inkişafına töhfə verdi.

Ancaq həyatın qəribəliklərindən biri də budur: təbiətin qanunlarını anlamaqda bu qədər irəli gedən insanın qarşısında bir müddət sonra başqa bir sual dayanacaqdı. Bu sualın cavabını nə barometrdə, nə riyazi düsturda, nə də mexaniki qurğuda tapmaq mümkün idi.

Bu, insanın öz varlığı haqqında sualı idi.

Riyaziyyat elminin dəqiqliyindən insan taleyinin ehtimallarına

Paskalın elmi irsinin mühüm istiqamətlərindən biri ehtimal nəzəriyyəsinin inkişafıdır.

O, fransız riyaziyyatçısı Pyer Fermatla yazışmaları zamanı şans oyunları ilə bağlı problemləri araşdırdı. Bu müzakirələr ehtimalların riyazi hesablanmasının inkişafında mühüm rol oynadı.

İlk baxışdan qumar oyunlarının nəticələrini hesablamaq üçün aparılan bu müzakirələr elmin fundamental istiqamətlərindən birinə çevriləcəkdi. Ehtimal nəzəriyyəsi sonralar statistikanın, sığortanın, iqtisadi təhlilin və bir çox digər sahələrin inkişafına təsir göstərdi.

Paskalın araşdırmaları onun riyaziyyatdakı geniş maraqlarını nümayiş etdirirdi. O, mürəkkəb məsələlərdə qanunauyğunluqları görür, təsadüf kimi görünən hadisələrin arxasında hesablana bilən münasibətlərin olub-olmadığını araşdırırdı.
Lakin burada qəribə bir paralel də var.

Paskal elmdə ehtimalları hesablamağa çalışırdı. Fəlsəfədə isə insanın ən böyük qeyri-müəyyənliklərindən biri ilə üzləşdi: insan həyatının mənası nədir və ölümündən sonra onu nə gözləyir?
Bu sualın cavabı riyazi məsələ kimi müəyyən edilə bilməzdi. Burada müşahidə və hesablamanın imkanları məhdudlaşır, insan öz dünyagörüşü, təcrübəsi və inancı ilə üz-üzə qalırdı.
Paskalın həyatının sonrakı mərhələsində onun düşüncəsini məşğul edən əsas problemlərdən biri də məhz bu idi.

Bir payız gecəsində Paskalın daxili dünyasında baş verən çevriliş

Blez Paskalın həyatını iki mərhələyə ayıran hadisə 1654-cü il noyabrın 23-nə keçən gecə yaşadığı güclü dini təcrübə hesab olunur.
Bu hadisə haqqında danışarkən bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır.

Paskalın həmin təcrübəyə gəlməsini təkcə at arabası ilə bağlı təhlükəli qəza ilə izah etmək düzgün olmazdı. Onun dini dünyagörüşü daha əvvəl formalaşmağa başlamışdı. Noyabr gecəsi isə bu mənəvi axtarışın dərin dönüş nöqtəsinə çevrildi.

Həmin gecə Paskal güclü mənəvi yaşantı keçirdi. O, bu təcrübəni Tanrı ilə münasibətində yeni başlanğıc kimi qəbul etdi.
Bu yaşantının təsirini anlamaq üçün Paskalın həmin gecədən sonra yazdığı və sonradan Memorial adlandırılan qeydə nəzər salmaq kifayətdir.

O, həmin gecə yaşadıqlarını qısa, lakin emosional ifadələrlə kağıza köçürmüşdü. Bu, uzun fəlsəfi traktat deyildi. Elmi məqalə və ya məntiqi sübutlar silsiləsi də deyildi. Bu, insanın öz daxilində yaşadığı hadisəni unutmamaq üçün yazdığı şəxsi qeyd idi.

Paskal həmin kağızı paltarının astarına tikdirmiş və ömrünün sonunadək özü ilə daşımışdı. Onun ölümündən sonra tapılan bu sənəd alimin şəxsi dünyasını anlamaq üçün ən mühüm mənbələrdən birinə çevrildi.

Düşünün ki, riyaziyyatın incəliklərini araşdıran, təcrübələrlə təbiətin qanunlarını öyrənən, məntiqi təhlildə qeyri-adi qabiliyyətə malik bir insan yaşadığı ən mühüm hadisələrdən birini böyük bir əsərdə deyil, paltarının astarında gizlətdiyi kiçik bir kağız parçasında qoruyurdu.

Görəsən, niyə?

Bəlkə də ona görə ki, insanın ən dərin yaşantıları həmişə nümayiş etdirilmək üçün deyil. Bəzən onları sözlə izah etmək belə çətin olur. Onlar insanın daxilində yaşayır və yalnız həmin insanın özü üçün bütün mənasını qoruyub saxlayır.

Paskalın həmin gecə yaşadıqları onun həyat tərzinə və intellektual maraqlarına təsir göstərdi. O, xristian inancına daha dərindən bağlandı, Port-Royal ətrafındakı dini-intellektual mühitlə yaxınlaşdı və fəlsəfi-teoloji yazılarına daha çox diqqət ayırdı.
Bununla belə, onu elmdən birdəfəlik üz döndərmiş bir insan kimi təsvir etmək düzgün deyil.

Paskal dini axtarışlarının gücləndiyi son illərdə də riyaziyyata marağını tamamilə itirməmişdi. Onun həyatındakı dəyişiklik elmin yox olması deyil, insan varlığının başqa bir ölçüsünün ön plana çıxması idi.

Əvvəllər təbiətin qanunlarını anlamağa çalışan Paskal indi insanın özünü anlamaq probleminə daha dərindən yönəlmişdi.

İnsan ağlının qüdrəti və sərhədləri

Paskalın fəlsəfəsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri insan ağlına həm böyük dəyər verməsi, həm də onun imkanlarının məhdudluğunu qəbul etməsidir.

O, insanın düşünmək qabiliyyətini təsadüfi bir xüsusiyyət kimi görmürdü. İnsan düşünür, öz varlığını dərk edir, keçmişi xatırlayır, gələcəyi təsəvvür edir və öz ölümünü qabaqcadan anlayır.

Ancaq bu qabiliyyət insanı bütün sualların cavabına sahib etmir.

Paskalın məşhur düşüncələrindən birində insanın həm böyük, həm də kövrək varlıq olması fikri ön plana çıxır. O, insanı təbiətdəki bir qamışa bənzədir: insan fiziki baxımdan son dərəcə zəifdir, lakin düşünmək qabiliyyəti ilə öz varlığını dərk edir. Bu obraz Paskalın fəlsəfəsinin mahiyyətini açır.

Tutaq ki, bir tufan ağacı kökündən qopara bilər. Bir xəstəlik güclü insanı yatağa sala bilər. Bir qəza həyatın istiqamətini bir anda dəyişə bilər. İnsan kainatın nəhəngliyi qarşısında fiziki baxımdan çox kiçikdir.

Lakin insan özünün məhv olacağını bilə bilir. O, ulduzların altında dayanıb kainatın böyüklüyünü düşünə, ölümün mənasını soruşa və öz varlığının səbəbini axtara bilir.

Paskalın baxışında insanın böyüklüyü məhz bu şüurda üzə çıxır.

Onun düşüncələri bizə belə bir sual ünvanlayır: əgər insan yalnız yaşamaq, yemək, işləmək və ölmək üçün mövcud olsaydı, öz varlığı haqqında bu qədər dərin suallar verməsinə nə ehtiyac vardı?

Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi cavab axtarması deyil, bəzi sualların cavabını heç vaxt tam əldə edə bilməyəcəyini bilməsidir. Amma məhz həmin axtarış insanı insan edir.

İnsan niyə özündən qaçır?

Paskalın əsərlərində təkrar-təkrar qarşıya çıxan mövzulardan biri də insanın öz daxilində sakit qala bilməməsidir. O, insanların niyə daim məşğuliyyət axtardığını, niyə tək qalmaqdan çəkindiyini, niyə diqqətlərini bir işdən digərinə yönəltməyə ehtiyac duyduğunu sorğulayırdı.

Onun fikrincə, insan çox vaxt özünü anlamaq üçün sakitliyə çəkilmək əvəzinə, diqqətini yayındıran məşğuliyyətlərə sığınır. İnsan gələcəkdə xoşbəxt olacağını düşünür, yeni məqsədlər müəyyənləşdirir, nəyəsə nail olmağa çalışır. Lakin arzuladığına çatanda belə, daxili narahatlığı həmişə aradan qalxmır.

Qəribədir ki, bu düşüncələr XVII əsrdə yazılsa da, bu gün də aktual səslənir.

Müasir insan gün ərzində saysız-hesabsız xəbərlərə baxır, telefonunda saatlarla vaxt keçirir, bir işdən digərinə tələsir, daim nəyəsə yetişməyə çalışır. 
Bəs İnsan nə zaman özü ilə baş-başa qalır? Nə zaman həyatının hansı istiqamətdə getdiyini düşünür?

Özündən soruşmu: Mən həqiqətən nə istəyirəm? Nəyə görə yaşayıram? Məni xoşbəxt edən nədir?
Paskalın insan haqqında düşüncələri bizi bu suallarla üzləşdirir.

Bəlkə də insanın daxili boşluğu həmişə sahib olmadıqlarından yaranmır. Bəzən insan sahib olduqlarının içində də özünü itirir. Bəzən hər şeyə çatmağa çalışarkən özündən uzaqlaşır.
Paskalın fikirlərini bu gün oxuyanda anlayırsan ki, texnologiya dəyişsə də, insanın özündən qaçmaq meyli o qədər də dəyişməyib.

Ölüm yarımçıq planlarını həyata keçirməyə imkan vermədi 

Paskalın adı ilə bağlı ən məşhur fəlsəfi əsər Pensées, yəni Düşüncələrdir. Bu əsərin maraqlı tərəfi onun müəllif tərəfindən tamamlanmış sistemli kitab şəklində bizə gəlib çatmamasıdır. Paskal xristian dinini müdafiə edən geniş bir əsər yazmaq niyyətində idi. Lakin ölüm həmin planı həyata keçirməyə imkan vermədi.

Onun qeydləri, fraqmentləri, düşüncə parçaları ölümündən sonra toplanaraq 1670-ci ildə nəşr edildi. Beləliklə, dünya fəlsəfənin ən təsirli mətnlərindən birini yarımçıq qalmış əlyazmalardan tanıdı.

Bu yarımçıqlığın özündə də qəribə bir məna var.

İnsan ömrü yarımçıq qalır... Planlar tamamlanmır. Bəzi suallar cavabsız qalır.

Bəzən bir insanın bütün həyatı boyu qurduğu böyük əsər başa çatmır, lakin onun yazdıqları başqa insanların düşüncəsində yaşamağa davam edir.

Düşüncələr insanın böyüklüyü və acizliyi, ağıl və inam, ölüm və həyatın mənası haqqında qeydlərlə zəngindir. Paskal burada yalnız öz dövrünün dini mübahisələrinə cavab vermir. O, insanın daxilində baş verən ziddiyyətləri anlamağa çalışır.
İnsan həm həqiqəti axtarır, həm də bəzən həqiqətdən qorxur. Həm özünü böyük hesab edir, həm də ən kiçik hadisə qarşısında aciz qalır. Həm əbədi yaşamaq arzusu daşıyır, həm də ölümün qaçılmazlığını bilir.

Paskal üçün insanı anlamaq onun yalnız qüdrətli tərəflərini deyil, zəifliklərini də görmək demək idi.

Bəlkə də buna görə onun düşüncələri oxucuya yalnız filosofun səsini deyil, öz daxili səsini də eşitdirir.

Ağılın hesabladığı, qəlbin axtardığı Tanrı

Paskalın dini fəlsəfəsi haqqında danışarkən tez-tez onun məşhur bir fikri xatırlanır: insanın Tanrı ilə münasibətini yalnız məntiqi sübutlara endirmək mümkün deyil; qəlbin də öz dərk etmə imkanları var. Bu fikir onun düşüncə sisteminin əsas istiqamətlərindən birini ifadə edir.

Paskal elmi və məntiqi inkar etmirdi. Əksinə, riyaziyyat və fizika sahəsindəki fəaliyyəti onun məntiqə və sübuta nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir. Lakin o hesab edirdi ki, insan təcrübəsinin bütün sahələrini eyni üsulla anlamaq mümkün deyil.

Riyazi məsələnin həlli ilə insanın mənəvi həyatındakı sual eyni xarakter daşımır. Bir düsturun doğruluğunu sübut etmək mümkündür. Ancaq insanın sevgi, inam, vicdan və həyatın mənası ilə bağlı yaşantılarını yalnız düsturlarla ifadə etmək çətindir.

Paskalın dini axtarışını maraqlı edən də budur: o, Tanrıya inamı sadəcə nəzəri mübahisənin nəticəsi kimi deyil, insanın daxili dünyası ilə əlaqəli bir məsələ kimi qəbul edirdi.

Onun bu mövqeyi hamı tərəfindən eyni şəkildə qəbul edilməyib. Bəzi filosoflar Paskalın dini baxışlarını tənqid edib, digərləri isə onun insan ağlının məhdudluğunu dürüst şəkildə etiraf etməsini yüksək qiymətləndiriblər.

Ancaq onun əhəmiyyəti yalnız hansı mövqenin doğru olduğunu müəyyənləşdirməkdə deyil. Paskal insanı öz inamı haqqında düşünməyə, inamla şübhə arasındakı münasibəti anlamağa dəvət edir.

İnsan bəzən yalnız bilmədiyi üçün deyil, bildiklərinin kifayət etmədiyini hiss etdiyi üçün də axtarışa başlayır.

Paskalın mənəvi yolçuluğunun mərkəzində məhz bu hiss dayanırdı.

Onun fikrincə, bəzən insan nəyi seçəcəyini düşünməzdən əvvəl, nəyə inandığını və niyə inandığını anlamağa çalışmalıdır. İnsanın mənəvi dünyası ilə bağlı elə məsələlər var ki, heç bir hesablamalara sığmır.  

Paskalın maraqlı tərəfi ondadır ki, o, ehtimal nəzəriyyəsinin inkişafına töhfə vermiş bir riyaziyyatçı kimi qeyri-müəyyənlik problemini insanın ən mühüm mənəvi suallarından birinə tətbiq etməyə çalışmışdı.

Ancaq onun üçün bütün məsələlər hesablamaya sığmırdı.

Bəzən insan nəyi seçəcəyini düşünməzdən əvvəl, nəyə inandığını və niyə inandığını anlamağa çalışmalıdır.

Paskalın səhhəti, ağrıları və qısa ömrü

Blez Paskalın həyatının ən kədərli tərəflərindən biri onun uzun illər səhhətində ciddi problemlərlə üzləşməsi idi. O, gənc yaşlarından etibarən sağlamlıq çətinlikləri yaşayırdı. Xroniki ağrılar və müxtəlif xəstəliklər onun gündəlik həyatını çətinləşdirirdi. Buna baxmayaraq, o, elmi araşdırmalarını, yazılarını və fəlsəfi axtarışlarını davam etdirirdi.

O, hələ 39 yaşında ikən dünyasını dəyişdi. Ölümünün dəqiq tibbi səbəbi barədə tarixi mənbələrdə fərqli izahlar mövcuddur; buna görə konkret bir diaqnozu mübahisəsiz fakt kimi təqdim etmək doğru deyil.

Lakin bir şey aydındır: Paskalın ömrü onun imkanları ilə müqayisədə son dərəcə qısa oldu.
Təsəvvür edin, bu insan daha iyirmi və ya otuz il yaşasaydı, hansı elmi araşdırmaları davam etdirə, hansı əsərləri tamamlaya, hansı yeni fikirləri ortaya qoya bilərdi?

Bu sualın cavabını heç vaxt bilməyəcəyik.

Bəlkə də onun yarımçıq qalan əsərləri haqqında düşünərkən öz həyatımızı da xatırlamalıyıq. Biz çox vaxt vaxtımızın sonsuz olduğunu zənn edirik. Vacib söhbətləri sonraya saxlayırıq, sevdiyimiz insanlara hisslərimizi bildirməyə tələsik yanaşmırıq, etmək istədiklərimizi sabaha keçiririk.

Paskalın həyatı isə insanın gələcəyə dair planları ilə gerçək ömrü arasında həmişə bir məsafə olduğunu xatırladır.
Ömür qısa ola bilər. Ancaq insanın gördüyü işin, söylədiyi sözün və başqa insanların həyatına verdiyi töhfənin təsiri onun ömründən daha uzun davam edə bilər.

Ölümündən sonrakı həyat və Paskal bizə nə öyrədir? 

Blez Paskal 39 yaşında, 1662-ci ildə əbədiyyətə qovuşdu. 

Ölümündən sonra qeydlərinin nəşri, elmi irsinin öyrənilməsi və əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcüməsi onun adını Avropa intellektual tarixinin mühüm simaları sırasında möhkəmləndirdi.

Paskalın fikirləri müxtəlif dövrlərdə fərqli cür şərh olunub. Bəzi oxucular Paskalda inamını qorumağa çalışan dindarı, digərləri insanın daxili ziddiyyətlərini dərindən anlayan filosofu, başqaları isə elmi təfəkkürün böyük nümayəndəsini görüblər.

Blez Paskalın həyatını bir neçə cümlə ilə ümumiləşdirmək çətindir. 

O, yalnız dindar, yalnız alim, yalnız filosof və yazıçı deyildi. Paskal insanın müxtəlif imkanlarını özündə birləşdirən nadir şəxsiyyətlərdən idi.
O bizə öyrədir ki, böyük düşüncə sual verməkdən başlayır, insanın gücü ilə kövrəkliyi bir-birinə zidd deyil və bilik insanın həyatında mühüm yer tutsa da, əsas deyil. Bu, bizi düşünməyə vadar edir. 

Blez Paskal deyəndə, gözlər önündə cəmi 39 il yaşanan ömür, dahi alim və  ölümün qarşısında dayanan kövrək insan canlanır… 

Paskalın həyatı bizə onu da xatırladır ki, dahilik insanı ölüm qarşısında toxunulmaz etmir. Böyük kəşflər edən alim də xəstələnir. Dərin fəlsəfi düşüncələr yaradan insan da cavabsız suallarla yaşayır.

Dünyanın sirlərini açmağa çalışan mütəfəkkir də öz həyatının nə zaman başa çatacağını bilmir.
Və bəlkə də onun həyatından çıxan ən təsirli nəticə budur: insanın ömrü illərlə ölçülür, amma onun düşüncələrinin dəyəri başqalarının qəlbində və zehnində oyatdığı suallarla ölçülür.

Bu, ağlın sərhədlərini kəşf edən, insan zehninin qüdrətini sübut edən, eyni zamanda ömrünün son illərində insan qəlbinin, inamın və Tanrı axtarışının dərinliklərinə enən bir insanın hekayəsini danışmaqdır.

P.S. Cəmi 39 yaşında dünyadan köçdü, amma insan ağlının imkanları və qəlbin axtarışları haqqında düşüncələri ilə ömrünün sərhədlərini aşdı.
Düşünürəm ki, Blez Paskal Tanrının seçdiyi və sevdiyi insanlardan idi.  

Səadət Hakıyeva