İslam fəlsəfəsinin və orta əsr Avropa düşüncəsinin görkəmli nümayəndələrindən olan Əbu əl-Vəlid Məhəmməd ibn Əhməd ibn Rüşd - İbn Rüşd  fəlsəfə, tibb və hüquq elmlərinin inkişafına mühüm töhfələr vermiş ensiklopedik alimdir. 1126-cı ildə Əndəlüsün Kordova şəhərində anadan olan, 1198-ci ildə Mərakeşdə vəfat edən mütəfəkkir ağıl ilə inancın münasibətlərini, insanın həqiqəti dərk etmək imkanlarını və elmi biliyin mahiyyətini araşdıran ən nüfuzlu orta əsr filosoflarından biri kimi tarixə düşüb.

Averroes adı ilə tanınan İbn Rüşd Avropada Aristotelin ən nüfuzlu şərhçilərindən biri hesab edilib. Lakin onun tarixi əhəmiyyəti yalnız qədim yunan fəlsəfəsini Avropaya tanıtması ilə məhdudlaşmır. O, fəlsəfi düşüncənin dini araşdırmada rolunu əsaslandırmağa, hadisələrin səbəblərini rasional yolla öyrənməyin əhəmiyyətini göstərməyə və insanın intellektual imkanlarının sərhədlərini müəyyənləşdirməyə çalışıb.

İbn Rüşdün irsi bu gün də aktual olan bir sıra suallar doğurur: İnsan həqiqətə necə çatır? Ağıl ilə inanc bir-birinə ziddirmi? Dini mətnləri şərh edərkən rasional düşüncənin hansı rolu var? Elmi bilik insanın mənəvi və intellektual inkişafına necə xidmət etməlidir?
Məhz bu suallar İbn Rüşdün fəlsəfi irsinin mərkəzində dayanır.

Kordovadan dünya fəlsəfəsi tarixinə

İbn Rüşd elmi və mədəni həyatın yüksək səviyyədə inkişaf etdiyi Əndəlüsdə, nüfuzlu hüquqşünaslar ailəsində dünyaya gəlib. Onun babası və atası Kordovada hakim vəzifəsində çalışmış, İslam hüququ sahəsində tanınmış şəxslər olublar. Belə bir ailə və mühitdə yetişməsi İbn Rüşdün erkən yaşlarından dini elmlər, hüquq və fəlsəfə ilə maraqlanmasına şərait yaradıb.

O, fiqh, ilahiyyat, məntiq, tibb və fəlsəfə sahələrində geniş biliklər əldə edib. Sonralar həm hakim, həm də həkim kimi fəaliyyət göstərib, Əndəlüs və Mərakeşin hakim dairələri ilə sıx əlaqədə olub.

İbn Rüşdün fəlsəfi fəaliyyətində Əndəlüsün intellektual mühiti ilə yanaşı, dövrün siyasi və dini şəraiti də mühüm rol oynayıb. O, Mühəddilərin — Almohadlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə yaşayıb və hökmdar Əbu Yaqub Yusifin diqqətini cəlb etdikdən sonra Aristotelin əsərlərinin şərhi ilə bağlı mühüm vəzifə alıb.

İbn Rüşdün qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri Aristotelin fəlsəfəsini sistemli şəkildə izah etmək, onun əsərlərindəki mürəkkəb məntiqi əlaqələri aydınlaşdırmaq və fəlsəfi mübahisələrdə yaranmış anlaşılmazlıqları aradan qaldırmaq idi.

Onun irsi məntiq, metafizika, təbiət fəlsəfəsi, psixologiya, əxlaq, siyasət, astronomiya, tibb və İslam hüququ kimi geniş sahələri əhatə edirdi. Bu çoxşaxəlilik İbn Rüşdün yalnız filosof deyil, öz dövrünün müxtəlif elm sahələrini birləşdirən böyük mütəfəkkir olduğunu göstərir.

Din və ağıl: həqiqətə aparan yollar

İbn Rüşdün fəlsəfəsinin əsas məsələlərindən biri dinlə fəlsəfənin münasibətidir. O, bu iki sahəni bir-birinə qarşı qoymur, əksinə, onların həqiqətin dərkindəki rolunu araşdırırdı.

Onun fikrincə, fəlsəfə insanın mövcud aləmi, onun quruluşunu və səbəblərini dərk etməsinin mühüm vasitəsidir. Dini mətnlər isə insanın həqiqətə münasibətində fundamental əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də düzgün fəlsəfi araşdırma ilə həqiqi dini inanc arasında mahiyyət etibarilə ziddiyyət olmamalıdır.

İbn Rüşdün bu mövqeyi onun Fəsl əl-Məqal — adətən “Həlledici traktat” kimi tərcümə edilən əsərində xüsusilə aydın ifadə olunur. Əsərdə fəlsəfi araşdırmanın dini baxımdan mümkünlüyü və əhəmiyyəti əsaslandırılır. Filosof hesab edirdi ki, insanın yaradılmış aləm haqqında düşünməsi, mövcudluğun səbəblərini araşdırması və məntiqi nəticələr çıxarması dini düşüncə ilə ziddiyyət təşkil etmir.

Bəs dini mətnin zahiri mənası ilə rasional araşdırmanın nəticələri arasında ziddiyyət görünərsə, nə etmək lazımdır?
İbn Rüşdün yanaşmasına görə, belə hallarda mətnin daha dərin, məcazi mənada şərhi məsələsi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, o, hər kəsin dini mətnləri istədiyi kimi yozmasını müdafiə etmirdi. Onun üçün təfsir elmi bilik, məntiq və müəyyən metodoloji qaydalar əsasında aparılmalı idi.

Burada mühüm bir məqam var: İbn Rüşdü sadəcə “ağlı dinin fövqündə tutan” və ya dini düşüncədən uzaqlaşan filosof kimi təqdim etmək düzgün olmaz. O, fəlsəfəni dini araşdırmanın alternativi deyil, həqiqətin dərkində mühüm vasitə kimi görürdü.
Məhz bu yanaşma onu orta əsr İslam fəlsəfəsinin ən diqqətəlayiq nümayəndələrindən birinə çevirib.

İbn Rüşdün fəlsəfi metodunun özəlliyi

İbn Rüşdün düşüncəsində bütün insanlar eyni üsulla inandırılmır. O, insanların bilik əldə etmək və arqumentləri qəbul etmək imkanlarının fərqləndiyini nəzərə alırdı.

Onun yanaşmasında nümayiş etdirilə bilən ciddi sübutlar, dialektik mühakimələr və inandırıcı ritorik izahlar fərqli idrak üsulları kimi nəzərdən keçirilir. Başqa sözlə, mürəkkəb fəlsəfi dəlilləri anlamaqla daha geniş auditoriyaya aydın və anlaşıqlı şəkildə müraciət etmək eyni şey deyil.

Bu fikir İbn Rüşdün həm fəlsəfəyə, həm də dini mətnlərin şərhinə münasibətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. O, həqiqətin vahid olduğunu düşünməklə yanaşı, həmin həqiqətin müxtəlif insanlar tərəfindən necə qavranıldığını da nəzərə alırdı.

Beləliklə, onun fəlsəfəsində iki məsələ fərqləndirilir: həqiqətin özünü əsaslandırmaq və onu müxtəlif səviyyələrdə anlaşılan şəkildə ifadə etmək.

Bu xüsusiyyət İbn Rüşdün yalnız metafizik problemlərlə məşğul olan filosof deyil, həm də biliyin mahiyyəti və insanın idrak imkanları haqqında düşünən mütəfəkkir olduğunu göstərir.

Alimin fəlsəfi düşüncələri, tədqiqatları onun əsərlərində, kitablarında yer alıb. «İki hәqiqәt haqqında» әsәri İbn Rüşdә orta әsr Avropasında хüsusilә geniş şöhrәt qazandırıb. «Dini prinsiplәrin isbat üsulları», «İlahiyyat kitabı», «İnkarın inkarı» filosofun başlıca әsәrlәri sayılır. Sonuncu әsәr İmam Qәzalinin «Filosofların inkarı» traktatına qarşı yazılıb. 

Aristotel irsinə münasibət

İbn Rüşdün dünya fəlsəfəsi tarixindəki mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri Aristotelin irsinə münasibətidir.
O, Aristoteli sadəcə qədim yunan filosofu kimi deyil, məntiqi və sistemli düşüncənin ən mühüm nümayəndələrindən biri kimi qiymətləndirirdi. İbn

Rüşdün fikrincə, Aristotelin əsərləri təbiət, insan və mövcudluq haqqında rasional biliyin inkişafı üçün əvəzsiz əhəmiyyət daşıyırdı.

Buna görə də o, Aristotelin məntiq, fizika, metafizika, psixologiya və əxlaqla bağlı əsərlərinə geniş şərhlər yazıb. Bu şərhlər qısa izahlardan tutmuş mürəkkəb fəlsəfi təhlillərə qədər müxtəlif formalarda hazırlanmışdı.

İbn Rüşdün xidməti Aristotelin fikirlərini təkrarlamaqdan ibarət deyildi. O, filosofun mətnlərini təhlil edir, onların daxili məntiqini üzə çıxarır, müxtəlif şərhləri müqayisə edir, başqa mütəfəkkirlərin yanaşmalarını tənqid edir və öz mövqeyini formalaşdırırdı.

Məhz Aristotelin fəlsəfəsinə verdiyi şərhlərə görə Avropada ona “Şərhçi” — The Commentator adı verilmişdi. Orta əsrlərdə onun əsərləri latın və ivrit dillərinə tərcümə olunaraq universitetlərdə və fəlsəfi müzakirələrdə geniş yayılıb.

İbn Rüşdün təsiri nəticəsində Aristotelin bir sıra əsərləri Avropa alimləri tərəfindən daha dərindən öyrənilib. Onun şərhləri xristian və yəhudi filosoflarının fəlsəfi mübahisələrinə də mühüm təsir göstərib.

Bununla belə, İbn Rüşdün tarixi rolunu yalnız Aristotelin Avropaya ötürülməsi ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. O, Aristotel fəlsəfəsinin özünü də müzakirə edib, onun ayrı-ayrı müddəalarını müdafiə və izah edərkən müstəqil fəlsəfi mövqe nümayiş etdirib.

Qəzali ilə mübahisə: filosofiya dinə ziddirmi?

İbn Rüşdün fəlsəfi irsinin ən mühüm istiqamətlərindən biri Əbu Həmid əl-Qəzali ilə bağlı mübahisəsidir.
Qəzali Təhafüt əl-Fəlasifə — “Filosofların uyğunsuzluğu” əsərində öz dövrünün filosoflarının bir sıra müddəalarını kəskin tənqid etmişdi. Onun etirazları xüsusilə Allahın dünyaya münasibəti, dünyanın əzəliliyi və insanın dirilməsi kimi məsələlərlə bağlı idi.

İbn Rüşd isə bu tənqidlərə cavab olaraq Təhafüt ət-Təhafüt — “Uyğunsuzluğun uyğunsuzluğu” əsərini yazdı. O, Qəzalinin filosoflara yönəltdiyi iradları təhlil edir, fəlsəfi arqumentləri müdafiə edir və mübahisələrin məntiqi əsaslarını araşdırırdı.
Bu qarşıdurmanı iki alimin şəxsi mübahisəsi kimi anlamaq düzgün deyil.

Əslində söhbət İslam intellektual tarixinin fundamental problemlərindən gedirdi: insan ağlının imkanları harada başlayır və harada məhdudlaşır? Dini həqiqətlərin fəlsəfi araşdırılması mümkündürmü? Metafizik məsələlərdə rasional sübut hansı qüvvəyə malikdir?

Qəzali ilə İbn Rüşdün mövqeləri mürəkkəbdir və onları sadəcə “dinə qarşı fəlsəfə” qarşıdurmasına çevirmək olmaz. Qəzali özü də fəlsəfi metodlardan istifadə edir, İbn Rüşd isə dini mətnləri və İslam hüququnun məqsədlərini fəlsəfi müzakirələrində nəzərə alırdı.

Onların mübahisəsi dini inanc, məntiqi sübut və fəlsəfi biliyin sərhədləri haqqında əsrlər boyu davam edən müzakirələrin mühüm mərhələsinə çevrildi.

Elm və səbəb-nəticə əlaqəsi

İbn Rüşdün düşüncəsində təbiətin rasional şəkildə öyrənilməsi xüsusi yer tutur. O, hadisələri anlamaq üçün onların səbəblərini araşdırmağın vacibliyini vurğulayırdı.

Bu mövqe onun təbiət fəlsəfəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Filosofun yanaşmasına görə, dünyanı dərk etmək yalnız müşahidə olunan hadisələri təsvir etməklə məhdudlaşmamalıdır. Həmin hadisələrin hansı səbəblərdən yarandığını, necə baş verdiyini və hansı qanunauyğunluqlara tabe olduğunu da araşdırmaq lazımdır.

İbn Rüşd səbəb-nəticə əlaqələrinin inkar edilməsinin elmi biliyi ciddi şəkildə çətinləşdirəcəyini düşünürdü. Çünki bir hadisəni həqiqətən bilmək, onun necə və nə üçün baş verdiyini anlamağı tələb edir.
Bu fikir onun Aristotel fəlsəfəsinə bağlılığı ilə sıx əlaqədardır. Aristotel ənənəsində elmi bilik yalnız faktların toplanması deyil, hadisələrin səbəblərinin dərk edilməsi ilə tamamlanırdı.

İbn Rüşd üçün fəlsəfə ilə təbiətin öyrənilməsi arasında da sıx əlaqə vardı. O, təbiət hadisələrini sistemli şəkildə araşdırmağı insanın dünyanı dərk etməsinin mühüm şərti hesab edirdi.
Bu baxımdan onun irsi müasir elmin metodları ilə eyniləşdirilməsə də, rasional araşdırmanın və səbəbləri öyrənməyin əhəmiyyətini vurğulaması ilə diqqəti cəlb edir.

İbn Rüşdün hüquq və tibb sahəsində fəaliyyəti

İbn Rüşdün elmi irsini tam anlamaq üçün onun hüquqşünas və həkim kimi fəaliyyətinə də nəzər salmaq lazımdır.

O, İslam hüququnun Maliki məktəbi üzrə dərin biliklərə malik idi və hakim vəzifəsində çalışmışdı. Onun Bidayət əl-Müctəhid və Nihayət əl-Müqtəsid adlı əsəri İslam hüququnun müxtəlif məsələlərini, hüquq məktəblərinin yanaşmalarını və onların fərqlərinin səbəblərini araşdırır. Əsər müəllifin yalnız hüquqi hökmləri bilmədiyini, həm də onların əsaslandırılmasına və müqayisəli təhlilinə əhəmiyyət verdiyini göstərir.

Tibb sahəsində isə İbn Rüşd Külliyyat fi't-tibb — “Tibbin ümumi prinsipləri” adlı əsəri ilə tanınıb. Avropada Colliget adı ilə məşhurlaşan bu əsər insan orqanizmi, sağlamlıq, xəstəliklər və tibbi biliklərin ümumi prinsipləri ilə bağlı məsələləri əhatə edirdi.

Əsər orta əsrlərdə ərəb, latın və digər elmi ənənələrdə tibbi biliklərin yayılmasına töhfə verib.

İbn Rüşdün hüquq, tibb və fəlsəfəni eyni intellektual fəaliyyət çərçivəsində birləşdirməsi təsadüfi deyildi. Bu sahələr onun üçün insanı, cəmiyyəti və təbiəti anlamağın müxtəlif istiqamətləri idi.

Onun yaradıcılığı göstərir ki, orta əsr elmi ənənəsində fəlsəfə ilə digər bilik sahələri arasında sıx əlaqə mövcud idi.

İbn Sina və İbn Rüşd: İki fərqli fəlsəfi üslub

İslam fəlsəfəsinin iki böyük nümayəndəsi — İbn Sina və İbn Rüşd — Aristotel irsinə münasibətlərinə görə tez-tez müqayisə edilir.
İbn Sina Aristotelin fəlsəfəsindən geniş istifadə etməklə yanaşı, özünəməxsus metafizik sistem qurmuş, mövcudluq, mahiyyət, zəruri və mümkün varlıq kimi məsələlərdə orijinal nəzəriyyələr irəli sürmüşdü.

İbn Rüşd isə Aristotelin mətnlərini onların ilkin fəlsəfi məntiqinə uyğun anlamağa və sonrakı şərhlərdə meydana çıxan fərqləri müəyyənləşdirməyə xüsusi əhəmiyyət verirdi. O, İbn Sinanın bəzi müddəalarını məhz Aristotel fəlsəfəsinə uyğun gəlmədiyi qənaətinə görə tənqid edirdi.

Sadələşdirilmiş şəkildə desək, İbn Sina Aristotel irsindən çıxış edərək geniş və müstəqil fəlsəfi sistem yaratmağa, İbn Rüşd isə Aristotelin fəlsəfi sistemini daha dəqiq bərpa və izah etməyə çalışırdı.

Lakin bu fərq onların fəlsəfi fəaliyyətini tam əhatə etmir. Hər iki mütəfəkkir müstəqil düşüncəyə malik idi və hər ikisi İslam fəlsəfəsinin sonrakı inkişafına böyük təsir göstərmişdi.

İbn Rüşdün Avropaya təsiri

İbn Rüşdün tarixi əhəmiyyətinin mühüm hissəsi onun Avropa fəlsəfəsinə təsiri ilə bağlıdır.

XII əsrin sonlarından başlayaraq onun əsərləri latın dilinə tərcümə olunmağa, XIII əsrdə isə Avropa universitetlərində geniş şəkildə öyrənilməyə başladı. Onun Aristotelə yazdığı şərhlər fəlsəfi təhsilin mühüm mənbələrindən birinə çevrildi.

İbn Rüşdün təsiri yalnız xristian filosofları ilə məhdudlaşmırdı. Onun əsərləri yəhudi fəlsəfi ənənəsində də geniş yayılmış, ivrit dilinə tərcümələr vasitəsilə sonrakı mütəfəkkirlərin düşüncəsinə təsir göstərmişdi.

Tomas Akvinalı kimi xristian filosofları Aristotelin və İbn Rüşdün əsərləri ilə ciddi şəkildə məşğul olmuş, bəzi məsələlərdə onun şərhlərindən faydalanıb, bəzi müddəaları ilə isə razılaşmayıblar. 

Avropada İbn Rüşdün şərhləri ətrafında formalaşan intellektual ənənə bəzən “averroizm” adlandırılır. Bu ənənə daxilində ağılın müstəqilliyi, insan intellektinin mahiyyəti və fəlsəfi nəticələrlə dini təlimlər arasındakı münasibətlər barədə mühüm mübahisələr aparılıb.

Burada bir incəliyi də qeyd etmək lazımdır: Avropada “averroizm” adı ilə tanınan bütün fikirləri birbaşa İbn Rüşdün öz mövqeyi hesab etmək olmaz. Sonrakı Avropa filosofları onun ideyalarını müxtəlif cür şərh edərək, bəzi hallarda onun fikirlərindən fərqli nəticələr çıxarıblar. 

Bununla belə, İbn Rüşdün Aristotel fəlsəfəsinin Avropada öyrənilməsinə verdiyi töhfə orta əsr intellektual tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri olaraq qalır.

Sürgün, mübahisələr və həyatının sonu

İbn Rüşdün həyatı yalnız elmi uğurlardan ibarət olmayıb. Ömrünün son illərində onun siyasi və dini hakimiyyətlə münasibətləri mürəkkəbləşib.
1195-ci ildə Əndəlüsdə onun fəlsəfi fəaliyyətinə qarşı münasibət sərtləşib.

İbn Rüşd hakim dairələrin dəstəyini itirib, sürgünə göndərilib və əsərlərinin bir hissəsinə qarşı məhdudlaşdırıcı tədbirlər görülüb. Mənbələrdə onun bəzi kitablarının yandırıldığı da qeyd olunur.

Lakin bu hadisələrin səbəblərini yalnız fəlsəfəyə qarşı dini münasibətlə izah etmək kifayət deyil. Tarixçilər siyasi şəraitin, dini ideoloji mühitin və saray daxilindəki münasibətlərin bu prosesdəki rolunu da nəzərə alırlar. Hadisələrin bütün təfərrüatları və səbəbləri tam aydın deyil.

Sonradan İbn Rüşd yenidən hakim dairələrin diqqətini qazanıb. O, 1198-ci ildə Mərakeşdə vəfat edib.
Onun taleyində diqqətçəkən bir paradoks var: həyatının son illərində ciddi çətinliklərlə üzləşən mütəfəkkir ölümündən sonra Avropada böyük nüfuz qazanıb. Əsərləri latın və ivrit dillərində yayılıb, fəlsəfi müzakirələrin əsas mənbələrindən birinə çevrilib.

İbn Rüşd və İbn Ərəbi: ağıl və mənəvi idrak

İbn Rüşdün intellektual dünyasını daha dərindən anlamaq üçün onu sonralar böyük sufi mütəfəkkiri kimi tanınan İbn Ərəbi ilə müqayisə etmək də maraqlıdır.

İbn Ərəbinin özünün nəql etdiyi xatirəyə görə, o, gənclik illərində İbn Rüşdlə görüşüb. Təxminən 1180-ci illərə aid edilən bu görüş haqqında məlumatlar məhdud olsa da, iki mütəfəkkirin fərqli intellektual istiqamətləri baxımından maraq doğurur.

İbn Rüşd Aristotelçi fəlsəfənin, məntiqi təhlilin və rasional sübutun imkanlarına xüsusi əhəmiyyət verirdi. İbn Ərəbinin sonrakı yaradıcılığında isə mənəvi təcrübə, intuisiya və irfani idrak mühüm yer tuturdu.

Bu fərqi ağıl ilə mistikanın sadə qarşıdurması kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Hər iki mütəfəkkirin düşüncəsi daha mürəkkəb idi. Bununla belə, onların intellektual irsləri insanın həqiqəti dərk etməsi məsələsinə müxtəlif istiqamətlərdən yanaşmanın maraqlı nümunəsini təşkil edir.

Bu görüşü dəqiq tarixi dialoq kimi yenidən qurmaq mümkün olmasa da, onun simvolik əhəmiyyəti böyükdür: həqiqət axtarışı insan düşüncəsinin həm rasional, həm də mənəvi ölçüləri haqqında suallar doğurur.

İbn Rüşdün irsi bu gün bizə nə deyir?

İbn Rüşdün fəlsəfəsinin müasir dövrdə maraq doğurmasının əsas səbəblərindən biri onun ağıl, inanc və elmi bilik arasında münasibətləri araşdırmasıdır.

O, hazır cavabları təkrar etməklə kifayətlənməyən, fikirlərin əsaslarını araşdıran və müxtəlif mövqeləri məntiqi təhlilə cəlb edən mütəfəkkir idi. Onun üçün bilik yalnız məlumat toplamaq deyil, hadisələrin səbəblərini anlamaq, arqumentləri qiymətləndirmək və nəticələri əsaslandırmaq demək idi.

İbn Rüşdün düşüncəsindən çıxan əsas nəticələri belə ümumiləşdirmək olar: həqiqəti anlamaq üçün düşünmək və araşdırmaq lazımdır.
Fəlsəfi araşdırma ilə dini inanc arasında münasibət sadə qarşıdurma çərçivəsində izah edilə bilməz.

Elmi biliyin mühüm şərtlərindən biri hadisələrin səbəblərini öyrənməkdir.

Mürəkkəb məsələləri anlamaq üçün məntiqi təhlil və əsaslandırılmış mühakimə vacibdir.

Bilik insanın dünyanı dərk etmək imkanlarını genişləndirir və onun intellektual inkişafına xidmət edir.

Bu müddəalar İbn Rüşdün bütün fəlsəfəsini əhatə etməsə də, onun düşüncə istiqamətini anlamağa kömək edir.
İbn Rüşdün böyüklüyü yalnız müxtəlif elm sahələrində dərin biliklərə malik olmasında deyildi. O, insanın nəyi bildiyi ilə yanaşı, həmin biliyə necə və hansı əsaslarla çatdığı məsələsini də ön plana çəkirdi.

Onun fəlsəfi irsi orta əsrlərin dini və metafizik mübahisələrindən kənara çıxaraq insan ağlının imkanları, elmi araşdırmanın mahiyyəti və həqiqət axtarışının prinsipləri haqqında düşünməyə çağırır.

Bəlkə də İbn Rüşdün bu gün üçün ən mühüm dərsi budur: həqiqəti anlamaq yalnız cavabları qəbul etməkdən deyil, sualları düzgün qoymaqdan, dəlilləri araşdırmaqdan və düşüncəni əsaslandırmaqdan başlayır.

İbn Rüşdün adı əsrlər boyu məhz buna görə yaşayıb: o, Şərqin zəngin fəlsəfi irsi ilə Avropanın intellektual inkişafı arasında körpü yaratmaqla yanaşı, insanın ağıl vasitəsilə həqiqəti dərk etmək imkanları haqqında dünya fəlsəfəsinə mühüm suallar miras qoyub.

İbn Rüşdün ən məşhur 10 fikri

“Həqiqət həqiqətə zidd ola bilməz.”

“Fəlsəfə ilə məşğul olmaq dinə zidd deyil.”

“Ağıl həqiqəti dərk etməyin vasitəsidir.”

“Səbəbləri bilmək hadisələri həqiqətən dərk etməkdir.”

“Elm və fəlsəfə insanı həqiqətə yaxınlaşdırır.”

“İnsan təbiətini və dünyanı anlamaq üçün müşahidə və düşüncəyə ehtiyac duyur.”

 “Bilik insanın kamilləşməsinə, düşüncə isə həqiqətin dərk olunmasına aparan yoldur.”

“İnsanın kamilliyi bilik və düşüncə ilə bağlıdır.”

“Ədalətli cəmiyyət ağıl və düzgün idarəetmə üzərində qurulmalıdır.”

“Həqiqəti axtarmaq insanın vəzifəsidir.”

P.S. İmam Qəzali, İbn Sina və İbn Rüşd kimi böyük mütəfəkkirlərin bəşəriyyətə miras qoyduğu ən böyük dəyər insanlığı əsrlər boyu düşünməyə və həqiqəti axtarmağa sövq edən intellektual irsləridir.

Səadət Hakıyeva