İnsan dünyaya göz açdığı ilk gündən həyat adlı böyük bir yolun yolçusuna çevrilir. Bu yolun hər anı, hər nəfəsi, hər sevinci və sınağı özünəməxsus məna daşıyır. Bəzən bir körpənin ilk ağlayışı, bəzən ağır xəstəlikdən sağalan insanın təbəssümü, bəzən də çətin günlərdə bir-birinə uzanan yardım əli həyatın nə qədər qiymətli olduğunu bir daha xatırladır. Həyat yalnız yaşamaq deyil, sevmək, yaratmaq, öyrənmək, paylaşmaq və başqalarının yaşamaq haqqına hörmət etməkdir.

Hər il oktyabrın 30-da qeyd olunan Ümumdünya Həyat Günü də məhz bu dəyərlərə diqqət yönəltmək məqsədi daşıyır. 2008-ci ildən etibarən təşəbbüs kimi qeyd edilən bu günün əsas ideyası insanları həyatın qədrini bilməyə, sağlamlığı qorumağa, xeyirxahlığa və qarşılıqlı yardıma səsləməkdir. Bu tarix Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəsmi beynəlxalq günlər siyahısında yer almasa da, daşıdığı humanist məna etibarilə cəmiyyətə mühüm mesaj verir: insan həyatının qorunması hər günün, hər birimizin məsuliyyətidir.

Həyatın dəyərini yalnız sözlərlə ifadə etmək mümkün deyil. Onun qorunması üçün görülən işlər, yaradılan imkanlar, vaxtında göstərilən tibbi yardım, təhlükəsiz mühit və insan ləyaqətinə hörmət bu dəyərin real ifadəsidir. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatları da insan ömrünün qorunmasının nə qədər böyük qlobal məsuliyyət olduğunu göstərir. Təşkilatın 2024-cü ildə açıqladığı “Dünya səhiyyə statistikası” hesabatına əsasən, COVID-19 pandemiyası nəticəsində 2019-2021-ci illərdə dünyada doğulanda gözlənilən orta ömür uzunluğu 1,8 il azalaraq 71,4 ilə düşüb. Sağlam ömür uzunluğu isə 1,5 il azalaraq 61,9 il təşkil edib. Bu göstəricilər pandemiyanın yalnız səhiyyə sistemlərinə deyil, milyonlarla insanın həyatına və gələcəyinə də ciddi təsir göstərdiyini ortaya qoyur.

İnsan həyatını təhdid edən problemlər təkcə yoluxucu xəstəliklərlə məhdudlaşmır. ÜST-nin 2025-ci ilin sentyabrında yenilənmiş məlumatına görə, 2021-ci ildə qeyri-yoluxucu xəstəliklər dünyada ən azı 43 milyon insanın ölümünə səbəb olub. Onlardan 18 milyonu 70 yaşına çatmamış həyatını itirib. Ürək-damar xəstəlikləri, xərçəng, xroniki tənəffüs xəstəlikləri və diabet bu itkilərin əsas səbəbləri sırasındadır. Tütün istifadəsi, fiziki hərəkətsizlik, qeyri-sağlam qidalanma və havanın çirklənməsi isə həmin xəstəliklərin riskini artıran amillərdəndir.

Bu rəqəmlər bir həqiqəti təsdiqləyir: sağlamlıq insanın ən böyük sərvətlərindən biridir və onu qorumaq üçün xəstəliyin yaranmasını gözləmək olmaz. Vaxtında tibbi müayinələrdən keçmək, düzgün qidalanmaq, fiziki fəallığı artırmaq, zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq və ətraf mühitin sağlamlaşdırılmasına töhfə vermək həyatın keyfiyyətini yüksəldən mühüm addımlardır. Hər bir insanın sağlam yaşamaq imkanına sahib olması isə yalnız fərdi deyil, həm də ictimai və dövlət səviyyəsində diqqət tələb edən məsələdir.

Həyatın qorunması mövzusunda ən həssas məqamlardan biri uşaqların yaşamaq və sağlam böyümək hüququdur. BMT-nin 2026-cı il martın 18-də açıqladığı məlumatlara əsasən, 2024-cü ildə dünyada beş yaşına çatmamış 4,9 milyon uşaq həyatını itirib. Onların 2,3 milyonu yenidoğulmuşlar olub. Hesabatda bu ölümlərin böyük hissəsinin sübut edilmiş, nisbətən aşağı xərcli tibbi müdaxilələr və keyfiyyətli səhiyyə xidmətlərinə çıxış vasitəsilə qarşısının alına biləcəyi vurğulanır. Deməli, bir uşağın həyatını xilas etmək üçün bəzən vaxtında göstərilən tibbi yardım, düzgün qidalanma, peyvənd və ana sağlamlığına diqqət kifayət edir. Bu imkanların hər kəs üçün əlçatan olması isə bəşəriyyətin qarşısında duran əsas vəzifələrdəndir.

Həyatın dəyəri yalnız xəstəliklərdən qorunmaqla ölçülmür. Müharibələr, zorakılıq, yoxsulluq, aclıq, yol qəzaları, ekoloji fəlakətlər və sosial bərabərsizlik də insan ömrünü təhlükə altına qoyur. Dünyanın müxtəlif bölgələrində silahlı münaqişələr nəticəsində evini, doğmalarını, sağlamlığını və ən əsası, həyatını itirən insanların taleyi sülhün və təhlükəsizliyin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Hər bir insanın yaşamaq hüququ onun harada doğulmasından, hansı dildə danışmasından, sosial vəziyyətindən və mənsubiyyətindən asılı olmayaraq qorunmalıdır.

Azərbaycan cəmiyyətində də insan həyatına, sağlamlığa və ailə dəyərlərinə hörmət mühüm mənəvi prinsiplərdəndir. Ölkəmizdə səhiyyə infrastrukturunun inkişafı, yeni tibb müəssisələrinin yaradılması, müasir avadanlıqların tətbiqi, ana və uşaq sağlamlığının qorunması istiqamətində görülən işlər insanların tibbi xidmətlərə çıxış imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edir. Bu sahədə əldə olunan nəticələrin davamlı olması üçün profilaktik tədbirlərin gücləndirilməsi, sağlam həyat tərzinin təşviqi və tibbi maarifləndirmənin genişləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Həyatı dəyərli edən yalnız insanın öz ömrü deyil, onun başqalarının həyatına bəxş etdiyi mənadır. Bir həkimin xilas etdiyi can, müəllimin yetişdirdiyi şəxsiyyət, valideynin övladına verdiyi tərbiyə, könüllünün ehtiyacı olan insana göstərdiyi dəstək, bir insanın digərinə etdiyi yaxşılıq bu böyük dəyərin müxtəlif təzahürləridir. Bəzən bir xoş söz, diqqət və qayğı insanın çətin anında ona yenidən ümid verir. Elə buna görə də həyatın qədrini bilmək yalnız öz sağlamlığımızı qorumaq deyil, ətrafımızdakı insanların da yaşamaq sevincinə, təhlükəsizliyinə və rifahına həssas yanaşmaqdır.

Ümumdünya Həyat Gününün əsas çağırışı da bu düşüncədə ifadəsini tapır: həyat hər gün qorunmalı, hər insanın yaşamaq haqqı müdafiə edilməli, sağlam və təhlükəsiz gələcək naminə birgə məsuliyyət daşımalıyıq. Çünki itirilən ömrü geri qaytarmaq mümkün deyil. Lakin qayğı, mərhəmət, elm, tibbi tərəqqi, sülh və həmrəylik sayəsində daha çox insanın həyatına ümid, sağlamlıq və sevinc bəxş etmək mümkündür. Həyatın əsl dəyəri də məhz onu qorumaq, yaşatmaq və mənalı etmək üçün göstərdiyimiz səylərdədir.

Nurəngiz Adilqızı