İnsanlığın yaratdığı ən böyük elmi kəşflərdən biri olan atom enerjisi bir tərəfdən elm və texnologiyanın inkişafına misilsiz imkanlar açdı, digər tərəfdən onun hərbi məqsədlərlə istifadəsi bəşəriyyət qarşısında görünməmiş təhlükə yaratdı. 1945-ci ildə Xirosima və Naqasakidə baş verən nüvə bombardmanlarının faciəli nəticələri göstərdi ki, nüvə silahının dağıdıcı gücü yalnız bir şəhərin və ya bir nəslin taleyi ilə məhdudlaşmır. Onun fəsadları uzun illər insan sağlamlığına, ətraf mühitə və gələcək nəsillərə təsir göstərə bilir. Məhz bu tarixi təcrübə nüvə silahlarının tamamilə aradan qaldırılması məsələsini beynəlxalq təhlükəsizlik gündəliyinin ən mühüm mövzularından birinə çevirib.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nüvə tərksilahına münasibəti də təşkilatın yarandığı ilk gündən formalaşıb. 1946-cı il yanvarın 24-də Baş Assambleyanın qəbul etdiyi ilk qətnamə atom enerjisinin nəzarətdə saxlanılması və atom silahlarının, eləcə də kütləvi qırğın üçün istifadə oluna bilən digər silahların milli silahlanmadan çıxarılması ilə bağlı təkliflərin hazırlanmasını nəzərdə tuturdu. 1959-cu ildə Baş Assambleya ümumi və tam tərksilah məqsədini təsdiqlədi, 1978-ci ildə isə Tərksilah üzrə ilk Xüsusi Sessiyada nüvə tərksilahının bu sahədə prioritet məqsəd olduğu bir daha vurğulandı.

Nüvə silahlarının tamamilə ləğvi istiqamətində beynəlxalq mübarizənin mühüm səhifələrindən biri 2013-cü il sentyabrın 26-da açıldı. Həmin gün BMT Baş Assambleyası tarixində ilk dəfə nüvə tərksilahına həsr olunmuş yüksək səviyyəli iclas keçirildi. Nyu-Yorkda keçirilən toplantıda dövlət və hökumət nümayəndələri nüvə silahlarının yaratdığı təhlükələri, tərksilahın qarşısındakı maneələri və nüvəsiz dünya naminə atılmalı addımları müzakirə etdilər.

Məhz həmin tarixi toplantının davamı olaraq BMT Baş Assambleyası 5 dekabr 2013-cü ildə müvafiq qətnaməni qəbul edərək sentyabrın 26-sını Nüvə Silahlarının Tamamilə Məhv Edilməsi üzrə Beynəlxalq Gün elan etdi. Gün ilk dəfə 2014-cü ildə qeyd olundu. Onun əsas məqsədi nüvə silahlarının bəşəriyyət üçün yaratdığı təhlükə barədə ictimai məlumatlılığı artırmaq, onların tamamilə ləğvinin zəruriliyini diqqətdə saxlamaq və nüvə silahlarından azad dünya naminə beynəlxalq səyləri səfərbər etməkdir.

Bu istiqamətdə beynəlxalq hüquqi mexanizmlərin yaradılması da uzun və mürəkkəb yol keçib. Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqavilə nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və nüvə tərksilahı sahəsində əsas beynəlxalq sənədlərdən biri olaraq qalır. 2017-ci il iyulun 7-də isə BMT çərçivəsində Nüvə Silahlarının Qadağan Edilməsi haqqında Müqavilə qəbul edildi və 2021-ci il yanvarın 22-də qüvvəyə mindi. Sənəd nüvə silahlarının hazırlanmasını, istehsalını, əldə edilməsini, saxlanmasını, ötürülməsini və istifadəsini, habelə onların istifadəsi ilə hədələnməsini qadağan edən hüquqi çərçivə yaradıb.

Lakin beynəlxalq sənədlərin və təşəbbüslərin mövcudluğu dünyanın nüvə təhlükəsindən tam xilas olması demək deyil. BMT-nin 2026-cı il məlumatına görə, hazırda dünyada 12 mindən çox nüvə silahı mövcuddur. Nüvə silahlarına malik dövlətlərin bir sıra hallarda arsenallarını modernləşdirməsi, habelə strateji sabitlik sahəsində mövcud mexanizmlərin zəifləməsi problemin aktuallığını daha da artırır.

BMT Baş katibi Antonio Quterreş 26 sentyabr 2026-cı ildə Beynəlxalq Gün münasibətilə yayımladığı rəsmi mesajında nüvə fəlakəti təhlükəsinin artdığını vurğulayıb. O, artan gərginliklərin, dərinləşən inamsızlığın, hərbi rəqabətin və nüvə arsenallarının modernləşdirilməsinin yaratdığı risklərə diqqət çəkərək dialoqa, diplomatiyaya və nüvə tərksilahı istiqamətində səylərin gücləndirilməsinə çağırıb. Bu mesaj BMT Baş katibinin Beynəlxalq Gün münasibətilə yaydığı rəsmi müraciətdir.

2026-cı ildə məsələ BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasının gündəliyində də xüsusi yer tutur. Beynəlxalq Günə həsr olunmuş yüksək səviyyəli plenar iclasın sentyabrın 29-da keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu toplantı nüvə silahlarından azad dünya məqsədinə beynəlxalq diqqətin bir daha yönəldilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Nüvə silahları haqqında danışarkən söhbət yalnız hərbi strategiyalardan və dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətindən getmir. Söhbət insan həyatından, gələcək nəsillərin taleyindən və planetin təhlükəsizliyindən gedir. Nüvə silahının yaratdığı təhlükə sərhəd tanımır; onun istifadəsinin humanitar və ekoloji nəticələri bir ölkənin hüdudlarını aşaraq bütövlükdə bəşəriyyət üçün ağır fəsadlar doğura bilər. Buna görə də nüvə tərksilahı ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütün beynəlxalq ictimaiyyətin ümumi məsuliyyətidir.

26 sentyabrın mahiyyəti də məhz bu həqiqətdədir. Bu tarix dünyaya bir daha xatırladır ki, davamlı təhlükəsizlik yalnız silahlanma ilə deyil, etimad, beynəlxalq hüquq, diplomatiya və qarşılıqlı məsuliyyətlə təmin olunur. Nüvə silahlarından tamamilə azad dünya bəlkə də asanlıqla əldə ediləcək məqsəd deyil, lakin bəşəriyyətin gələcəyi naminə qorunmalı ən mühüm ideallardan biridir. Atomun dağıdıcı gücünün deyil, insan həyatının və sülhün xidmətində olduğu bir dünya gələcək nəsillərə buraxılacaq ən qiymətli mirasdır.

Nurəngiz Adilqızı