1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin fövqəladə sessiyasında Ulu öndər Heydər Əliyevin Ali Məclisin Sədri seçilməsi Azərbaycanın müstəqillik ərəfəsində yaşadığı mürəkkəb siyasi proseslərin mühüm hadisələrindən biri oldu. Naxçıvanın blokada şəraitində olduğu, Ermənistanın hərbi təzyiqlərinin artdığı və Sovet İttifaqının süqutunun artıq qaçılmaz xarakter aldığı bir vaxtda bu seçim xalqın Heydər Əliyevə olan etimadının ifadəsi idi.

Hadisənin siyasi çəkisini ondan əvvəl Naxçıvanda atılmış addımlar daha aydın göstərir. Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyev 1990-cı il iyulun 22-də Naxçıvana qayıtdıqdan sonra muxtar respublikanın ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak etdi. Həmin il sentyabrın 30-da Azərbaycan SSR və Naxçıvan MSSR Ali Sovetlərinə deputat seçildi. Noyabrın 17-də isə onun sədrliyi ilə keçirilən sessiyada Naxçıvanın adından “Sovet Sosialist” sözləri çıxarıldı, Ali Sovetin Ali Məclis adlandırılması barədə qərar qəbul edildi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı Naxçıvanın dövlət bayrağı kimi qəbul olundu.

3 sentyabr seçkisindən cəmi dörd gün sonra – sentyabrın 7-də Naxçıvan Dövlət Müdafiə Komitəsi yaradıldı. Ardınca, oktyabrın 26-da Ali Məclis Naxçıvan ərazisində yerləşən silahlı qüvvələrin hissələrinin statusu ilə bağlı qərar qəbul etdi. Keçmiş sovet ordusu hissələrinin muxtar respublikadan çıxarılması və onlara məxsus silah-sursatın Naxçıvanda saxlanılması həmin dövrdə müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm addımlardan biri oldu.

Naxçıvan parlamentinin müstəqillik məsələsində mövqeyi də ardıcıl idi. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı 18 oktyabr 1991-ci ildə qəbul edildikdən sonra Naxçıvan Ali Məclisi oktyabrın 24-də həmin sənədə tərəfdar çıxdı. Dekabrın 16-da isə ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 31 dekabrın Dünya Azərbaycan Türklərinin Həmrəylik və Birlik Günü elan edilməsi barədə qərar qəbul edildi.

1992-ci ildə Naxçıvanın blokada şəraitində iqtisadi və sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması istiqamətində də mühüm addımlar atıldı. Mayın 28-də Naxçıvanla Türkiyəni birləşdirən “Ümid körpüsü”nün açılması muxtar respublikanın xarici əlaqələrinin genişlənməsi baxımından mühüm hadisə oldu. Həmin il aprelin 6-da isə Ali Məclisin sessiyasında zərərlə işləyən kolxoz və sovxozların fəaliyyəti və ictimai mal-qaranın özəlləşdirilməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edildi.

3 sentyabr 1991-ci il bütün bu proseslərin fonunda öz həqiqi məzmununu qazanır. Dahi şəxsiyyət Heydər Əliyevin Ali Məclisin Sədri seçilməsi Naxçıvanda artıq formalaşmış milli dövlətçilik xəttinin siyasi rəhbərlik səviyyəsində möhkəmlənməsi idi. Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar isə sonradan Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm siyasi hadisələri ilə bir-birini tamamladı.

1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransının keçirilməsi və Heydər Əliyevin partiyanın Sədri seçilməsi onun siyasi fəaliyyətinin ümumrespublika miqyasına çıxmasının növbəti mühüm mərhələsi oldu. 1993-cü ilin iyununda isə xalqın təkidli tələbi ilə Heydər Əliyev Bakıya qayıtdı və iyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Sədri seçildi.

Beləliklə, 3 sentyabr 1991-ci il Naxçıvanın ağır sınaqlar qarşısında milli iradəsini ortaya qoyduğu və dövlətçilik xəttini daha qətiyyətlə müəyyənləşdirdiyi tarix kimi yadda qaldı. Həmin gün verilən qərar yalnız bir siyasi vəzifəyə seçki deyildi. Bu, Azərbaycanın müstəqilliyə doğru getdiyi ən həssas mərhələdə xalqın öz liderinə göstərdiyi etimadın, Naxçıvanın isə milli dövlətçilik iradəsinin ifadəsi idi.

Bu gün 3 sentyabrın mahiyyətinə nəzər salarkən bir həqiqət xüsusilə aydın görünür: müstəqilliyin siyasi əsasları yalnız onun elan edildiyi gün deyil, ona aparan çətin və məsuliyyətli yol boyunca formalaşır. Naxçıvanda 1990–1992-ci illərdə atılan addımlar və 3 sentyabr 1991-ci il seçimi həmin yolun ən mühüm mərhələlərindən biri kimi Azərbaycan dövlətçilik tarixində öz yerini tutub.

Nurəngiz Adilqızı