Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana 23–24 avqust 2026-cı il tarixlərində baş tutan dövlət səfəri iki qardaş ölkənin münasibətlərində sadəcə növbəti yüksək səviyyəli görüş deyil, illər ərzində formalaşmış etimadın, siyasi iradənin və qarşılıqlı dəstəyin real nəticələrini ortaya qoyan mühüm tarixi hadisə kimi yadda qaldı. Daşkənddə keçirilən görüşlər, Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclası, Əbədi dostluq haqqında Müqavilənin imzalanması, çoxsaylı sənədlərin qəbul edilməsi, Azərbaycan sərmayəsi ilə Özbəkistanda həyata keçirilən layihələrin açılışı və yeni layihələrin təməlinin qoyulması, Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılması və Yeni Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməlinin qoyulması bu səfərin miqyasını və siyasi məzmununu aydın göstərdi.

Daşkənddə Prezident İlham Əliyevin ilk növbədə diqqət çəkdiyi məqam Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin artıq konkret layihələr və real nəticələr üzərində qurulması idi. Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasında dövlətimizin başçısı əvvəlcədən nümayiş etdirilən layihələrə münasibət bildirərkən deyib: “Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, qarşılıqlı fəaliyyətimizin möhkəmləndirilməsi ilə bağlı konkret gündəliyimiz var.” Bu fikir səfərin bütün məzmununu ifadə edən əsas tezislərdən birinə çevrildi. Çünki Daşkənddə müzakirə olunan məsələlərin böyük əksəriyyəti artıq ideya səviyyəsində deyil, maliyyə, investisiya, istehsal, nəqliyyat, təhsil və humanitar əməkdaşlıq müstəvisində konkret layihələr kimi qarşıya qoyulmuşdu.

Rəqəmlər də bu dinamikanı təsdiqləyir. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin açıqladığı məlumata görə, son beş ildə iki ölkə arasında qarşılıqlı ticarətin həcmi üç dəfə artıb, birgə layihələrin ümumi portfeli isə 5 milyard dolları ötüb. Tərəflər qarşılıqlı ticarətin yaxın perspektivdə 1 milyard dollara çatdırılması barədə razılığa gəliblər. Bunun üçün konkret tədbirləri müəyyənləşdirən proqram da qəbul olunub. Prezident İlham Əliyev isə 500 milyon dollarlıq Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Fondunun imkanlarının sürətlə reallaşdırılmasının vacibliyini vurğulayaraq qeyd edib ki, bu vəsaitin təxminən 160 milyon dolları artıq konkret layihələr üzrə müəyyənləşdirilib. Daha mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, dövlət başçısının sözlərinə görə, artıq müqavilələri bağlanmış layihələrin ümumi investisiya həcmi fondun 500 milyon dollarlıq kapitalından xeyli böyükdür. Özbəkistanın yalnız turizm sektoruna yatırmağı planlaşdırdığı investisiyaların həcmi isə 5 milyard dollar səviyyəsində qiymətləndirilir.

Beləliklə, Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi münasibətləri bir neçə il əvvəl mövcud olmayan birgə layihələr mərhələsindən milyardlarla dollarla ölçülən investisiya əməkdaşlığı səviyyəsinə yüksəlib. Prezident İlham Əliyevin səfər zamanı söylədiyi “bu gün biz tamamilə fərqli Özbəkistan görürük” fikri də məhz bu iqtisadi və sosial transformasiyanın fonunda səslənib. Dövlətimizin başçısı Özbəkistanın sənaye, kənd təsərrüfatı, energetika və nəqliyyat infrastrukturunun inkişafını yüksək qiymətləndirərək bu ölkənin əldə etdiyi uğurların ikitərəfli layihələrin həyata keçirilməsi üçün mühüm zəmin yaratdığını bildirib.

Səfərin iqtisadi məzmununu ən aydın şəkildə Daşkənddə Azərbaycan sərmayəsi ilə həyata keçirilən layihələrin açılış və təməlqoyma mərasimi nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev onlayn formatda “Davr Bank”ın, “Matanat-A” şirkətinin gips zavodunun, “Landau” adına STEAM məktəblərinin açılışında iştirak etdilər. Bununla yanaşı, SOCAR-ın beş yeni yanacaqdoldurma məntəqəsinin, “Sea Breeze Uzbekistan” yaşayış və istirahət kompleksinin, “Baku City” yaşayış kompleksinin, gümüş tərkibli filizin emalı üzrə zənginləşdirmə fabrikinin və meyvə bağlarının təməli qoyuldu. Bir mərasim çərçivəsində bankçılıqdan sənayeyə, təhsildən turizmə, tikintidən dağ-mədən və kənd təsərrüfatına qədər müxtəlif sahələri əhatə edən layihələrin təqdim olunması əməkdaşlığın nə qədər geniş miqyas aldığını göstərdi.

Bu layihələr həm də bir mühüm siyasi mesaj daşıyır: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri yalnız dövlət başçılarının siyasi bəyanatlarından ibarət deyil. Bu münasibətlər artıq insanların çalışacağı müəssisələrdə, tələbələrin təhsil alacağı auditoriyalarda, turistlərin istirahət edəcəyi komplekslərdə, istehsal olunacaq məhsullarda və daşınacaq yüklərdə özünü göstərir.

Səfərin ən təsirli məqamlarından biri isə Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılışı oldu. Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri açılış mərasimində lenti kəsdilər, universitetin həyətində ağac əkdilər və müəllim-tələbə heyəti ilə görüşdülər. Tarixi 1935-ci ilə gedib çıxan bu ali təhsil müəssisəsində hazırda 33 kafedra fəaliyyət göstərir, bakalavriat üzrə 38, magistratura üzrə 31 ixtisasda kadr hazırlanır. Universitetdə 730 müəllim və elmi-pedaqoji işçi çalışır, 17 mindən çox tələbə təhsil alır. Bundan başqa, dünyanın 13 ölkəsindən 250 nəfər burada təhsilini davam etdirir. Universitet 20 ölkədən 15 beynəlxalq təhsil təşkilatı və 127 universitetlə əməkdaşlıq edir, UNESCO və UNICEF ilə əlaqələr saxlayır, 12 birgə təhsil proqramı həyata keçirir.

Yeni kampusun miqyası da diqqətçəkəndir. “Yeni Daşkənd” ərazisində 40 hektar sahədə inşa olunan kampus 20 min nəfərlik tədris korpuslarını və 5 min nəfərlik tələbə yataqxanalarını əhatə edəcək. Burada Nizami Gəncəvi Muzeyi və universitetin tarix muzeylərinin yaradılması da nəzərdə tutulur. Azərbaycan universitetləri ilə qurulan əməkdaşlıq əlaqələri isə təhsil sahəsində ikitərəfli münasibətlərin institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirir.

Bu universitetin açılışını sıradan təhsil müəssisəsinin istifadəyə verilməsi kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Burada Nizami Gəncəvinin adı ilə Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq mənəvi yaddaşı müasir təhsil məkanı ilə birləşir. Təsadüfi deyil ki, Prezident Şavkat Mirziyoyev Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin ədəbi irsinə həsr olunmuş birgə bədii filmin yaradılmasını təklif edib. İki böyük söz ustadının irsinin müasir kino vasitəsilə yeni nəsillərə çatdırılması ideyası Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yalnız siyasi və iqtisadi deyil, həm də dərin mədəni təməllərə malik olduğunu göstərir.

Daşkənddə daha bir mühüm hadisə Yeni Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməlinin qoyulması oldu. Park Azərbaycanın zəngin mədəniyyətini, çoxəsrlik tarixini və milli ənənələrini əks etdirəcək. Bakıda “Özbəkistan”, Yeni Daşkənddə isə “Azərbaycan” parkının salınması iki xalqın qarşılıqlı ehtiramının şəhər məkanında ifadəsinə çevrilir. Bu, diplomatik münasibətlərin rəsmi protokol çərçivəsindən çıxaraq insanların gündəlik həyatına, şəhərlərin simasına və gələcək nəsillərin yaddaşına daxil olmasının daha bir nümunəsidir.

Səfərin mühüm nəticələrindən biri də nəqliyyat və tranzit əməkdaşlığı ilə bağlıdır. Prezident İlham Əliyev bildirib ki, Özbəkistandan Azərbaycan ərazisindən daşınan yüklərin həcmi artır. Özbəkistan üçün Xəzərdə bərə tikintisinin sürətləndirilməsi məsələsi də razılaşdırılıb. Dövlət başçısının məlumatına görə, Azərbaycanın gəmiqayırma zavodunda eyni vaxtda təxminən 10 müxtəlif modifikasiyalı bərə, tanker və quru yük gəmisi inşa edilir və zavod hazırda 100 faiz gücü ilə işləyir. Bu göstərici Azərbaycanın nəqliyyat-logistika imkanlarının yalnız milli deyil, regional miqyasda əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Burada söhbət yalnız iki ölkə arasındakı yükdaşımaların artmasından getmir. Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığı Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və daha geniş Avropa məkanı ilə birləşdirən Orta Dəhlizin inkişafı kontekstində strateji əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistan Prezidenti Xəzərdə birgə donanmanın yaradılmasının sürətləndirilməsini, hətta vahid operatorla ayrıca Özbəkistan–Azərbaycan dəhlizinin yaradılmasında maraqlı olduqlarını bildirib.

Nəqliyyat gündəliyində Zəngəzur dəhlizi də xüsusi yer tutub. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın əsas hissəsində layihə üzrə işlərin gələn il başa çatdırılacağını, Naxçıvanda isə müvafiq işlərə başlanıldığını bildirib. Dövlət başçısının açıqladığı rəqəmlər layihənin miqyasını aydın göstərir: Ermənistan ərazisindəki məsafə təxminən 42 kilometr olduğu halda, Naxçıvan ərazisində müvafiq dəmir yolu hissəsi 194 kilometrdir. Azərbaycan, həmçinin Bakıdan Ermənistan sərhədinədək təxminən 400 kilometr uzunluğunda mövcud dəmir yolunun bir hissəsini yenidən qurur və modernləşdirir. Naxçıvan hissəsinin uzunluğu isə təxminən 200 kilometrdir.

Bu layihələrin fonunda Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yalnız ikitərəfli çərçivədə deyil, bütövlükdə daha geniş regionun iqtisadi arxitekturasında mühüm rol oynadığı görünür. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşləri formatına tamhüquqlu üzv kimi qoşulmasında Prezident Şavkat Mirziyoyevin xüsusi rolunu vurğulayan İlham Əliyev bu qərarın Daşkənddə qəbul edilməsinin simvolik əhəmiyyətini də qeyd edib. Bununla Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri üçün daha geniş platforma formalaşıb.

Səfərin Qarabağla bağlı məqamları isə Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığının mənəvi dərinliyini bir daha göstərdi. Prezident İlham Əliyev Özbəkistanın işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasına praktiki yardım göstərən ilk ölkə və Prezidentin isə bu istiqamətdə ilk dövlət başçısı olduğunu vurğuladı. Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb təxminən 1000 şagird üçün nəzərdə tutulub və artıq burada bir neçə yüz şagird təhsil alır. Məktəbin məzunlarının 20 faizinin Daşkənddəki Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetə qəbul olunması isə iki ölkə arasında qurulan təhsil körpüsünün artıq konkret nəticələr verdiyini göstərir.

Xankəndidə Özbəkistanın yaratdığı tikiş fabriki də bu qardaşlığın real ifadəsidir. Müəssisədə 200-dən çox iş yeri yaradılıb. Prezident İlham Əliyev xüsusilə qadınlar üçün iş yerlərinin yaradılmasının Qarabağda böyük əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Beləliklə, Özbəkistanın Azərbaycana verdiyi dəstək yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır, Qarabağın sosial-iqtisadi dirçəlişində konkret nəticələrə çevrilir.

Azərbaycanın Özbəkistanın avtomobil sənayesinin inkişafında əməkdaşlıq etməsi də iqtisadi tərəfdaşlığın digər istiqamətidir. Prezident İlham Əliyev Hacıqabulda 80 milyon dollardan çox investisiyanın yatırılmasının planlaşdırıldığını və ikinci zavodun tikildiyini bildirib. Dövlət başçısının qiymətləndirməsinə görə, bu müəssisə Azərbaycanın avtomobil sənayesinə böyük təkan verəcək. Beləliklə, tərəfdaşlıq qarşılıqlı investisiyadan texnologiya və istehsal təcrübəsinin ötürülməsinə qədər genişlənir.

Səfərin siyasi zirvəsi isə Əbədi dostluq haqqında Müqavilənin imzalanması oldu. Prezident Şavkat Mirziyoyev bu sənədi “sadəcə bir sənəd” kimi deyil, iki ölkənin ümumi gələcək qurmaq istəyinin ifadəsi kimi xarakterizə etdi. Həqiqətən də, müqavilənin məzmunu və səfər çərçivəsində əldə olunan razılaşmalar göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq strateji tərəfdaşlıqdan daha dərin, qarşılıqlı etimada söykənən müttəfiqlik mərhələsinə daxil olur.

Azərbaycan Prezidentinin Daşkənddə səsləndirdiyi fikirlər də bu münasibətlərin mahiyyətini açıq ifadə edirdi. İlham Əliyev bildirib ki, Azərbaycan və Özbəkistanın inkişafı “paralel kursla” davam edir və bu paralel inkişaf artıq daha geniş geosiyasətin mühüm amilinə çevrilib. Dövlət başçısının fikrincə, Mərkəzi Asiya və Azərbaycan böyük potensiala və daha böyük inkişaf imkanlarına malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi regiondur. Bu yanaşma iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək perspektivinə verilən ən mühüm siyasi qiymətlərdən biridir.

Səfərin yekun mənzərəsi bir neçə mühüm rəqəmdə öz ifadəsini tapır: son beş ildə qarşılıqlı ticarət üç dəfə artıb; birgə layihələrin portfeli 5 milyard dolları ötüb; qarşılıqlı ticarət üzrə növbəti hədəf 1 milyard dollardır; Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Fondunun kapitalı 500 milyon dollardır və bunun təxminən 160 milyon dolları artıq layihələr üzrə müəyyənləşdirilib; Özbəkistanın turizm sektoruna planlaşdırılan Azərbaycan investisiyalarının həcmi 5 milyard dollardır; Daşkənddə Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni kampusu 40 hektar ərazidə qurulur, 20 min nəfərlik tədris və 5 min nəfərlik yataqxana imkanına malik olacaq; universitetdə 730 müəllim çalışır və 17 mindən çox tələbə təhsil alır; Azərbaycanda həyata keçirilən avtomobil sənayesi layihəsi üzrə Hacıqabulda 80 milyon dollardan artıq investisiya nəzərdə tutulur; Xankəndidə Özbəkistanın yaratdığı tikiş fabrikində 200-dən çox iş yeri açılıb.

Bu rəqəmlər sadəcə statistik göstəricilər deyil. Onların hər birinin arxasında real insan, real müəssisə, yeni iş yeri, yeni məhsul, yeni təhsil imkanı, yeni nəqliyyat marşrutu və iki ölkənin gələcəyinə hesablanmış investisiya dayanır.

Səfərin ikinci günü Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyevanın Buxaraya səfəri isə dövlət səfərinə xüsusi mənəvi çalar əlavə etdi. Azərbaycan və Özbəkistan prezidentləri və birinci xanımlar Buxarada İsmayıl Samani türbəsi, “Ark” qalası və “Poyi-Kalon” kompleksi ilə tanış oldular. Bu qədim şəhərin tarixi-mədəni irsi qarşısında keçirilən birgə proqram iki xalqın yalnız müasir siyasi maraqlarda deyil, əsrlərin dərinliyinə gedib çıxan mədəni yaddaşda da bir-birinə yaxın olduğunu nümayiş etdirdi.

Daşkənddə başlayan, Buxarada davam edən bu səfər bir həqiqəti bütün aydınlığı ilə ortaya qoydu: Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gücü yalnız dövlət başçılarının şəxsi dostluğunda deyil, xalqların tarixi yaxınlığında, qarşılıqlı etimadda və artıq konkret layihələrə çevrilmiş siyasi iradədədir.

Bu gün Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan əlaqələr məktəbdən universitetə, fabrikdən investisiya fonduna, avtomobil sənayesindən turizmə, Xəzər dənizindən Orta Dəhlizə, Qarabağdan Mərkəzi Asiyaya qədər geniş coğrafiyanı əhatə edir. Bir tərəfdə Füzulidə Mirzə Uluqbəyin adı ilə açılan məktəb, digər tərəfdə Daşkənddə Nizami Gəncəvinin adını daşıyan universitet, bir şəhərdə “Özbəkistan”, digərində “Azərbaycan” parkı, bir yanda Qarabağın dirçəlişinə verilən qardaş dəstəyi, digər yanda Azərbaycanın Özbəkistanın inkişafına yönəltdiyi milyardlarla dollarlıq sərmayə – bütün bunlar münasibətlərin siyasi şüardan artıq çoxdan real həyatın özünə çevrildiyini göstərir.

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri məhz bu baxımdan tarixi əhəmiyyət daşıyır. Əbədi dostluq haqqında Müqavilə münasibətlərin siyasi-hüquqi təməlini möhkəmləndirdisə, açılışı və təməli qoyulan layihələr həmin dostluğun iqtisadi və sosial məzmununu ortaya qoydu. Nizami Gəncəvi adına universitet və “Azərbaycan” parkı isə bu münasibətlərin gələcək nəsillərin yaddaşında yaşayacaq mənəvi simvollarına çevrildi.

Daşkənddə səslənən bir fikir səfərin mahiyyətini bəlkə də ən dəqiq ifadə edir: Azərbaycan və Özbəkistan artıq yalnız iki dövlət arasında münasibətlər qurmur, daha geniş bir geoiqtisadi və geosiyasi məkanın formalaşmasına birlikdə töhfə verirlər. Bu yolun başlanğıcında əsrlərin dostluğu, bu günündə liderlərin siyasi iradəsi, gələcəyində isə milyardlarla dollar həcmində layihələr, yeni nəqliyyat xətləri, universitetlər, istehsal müəssisələri və ən əsası, bir-birinə daha da yaxınlaşan iki qardaş xalq dayanır.

Daşkənddən Buxaraya uzanan bu səfərin əsas mesajı da elə budur: Azərbaycan–Özbəkistan qardaşlığı artıq tarixdən gələn mənəvi bağ olmaqla kifayətlənmir, gələcəyi birlikdə quran real və strateji tərəfdaşlığa çevrilir.