İşığa bərabər insanlar

İnsan hüquqlarının qorunması sahəsində qlobal ictimaiyyətin diqqət yetirdiyi mühüm məsələlərdən biri də albinizmli insanların cəmiyyətdə bərabər hüquq və imkanlara malik olmalarının təmin edilməsidir. Hər il iyunun 13-də qeyd olunan Beynəlxalq Albinizm haqqında Məlumatın Yayılması Günü məhz bu məqsədə xidmət edir. Bu tarix təkcə genetik xüsusiyyətə malik insanların problemlərini gündəmə gətirmir, həm də cəmiyyətləri məlumatlandırmağa, stereotipləri dağıtmağa və insan ləyaqətinin qorunmasına çağırır. BMT Baş Assambleyasının 2014-cü ildə qəbul etdiyi qərarla təsis edilən bu gün 2015-ci ildən etibarən beynəlxalq səviyyədə qeyd olunur. Onun əsas məqsədi albinizmli şəxslərin hüquqlarının müdafiəsi, təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və onların sosial həyata tam inteqrasiyasına dəstək göstərilməsidir. 

Albinizm melanini dəriyə, saçlara və gözlərə rəng verən piqmentin – orqanizmdə qismən və ya tam çatışmazlığı ilə xarakterizə olunan irsi-genetik xüsusiyyətdir. Bu vəziyyət yoluxucu deyil, sonradan yaranmır və dünyanın bütün ölkələrində, bütün etnik qruplar arasında müşahidə olunur. Albinizmli insanların əksəriyyətində müxtəlif dərəcəli görmə məhdudiyyətləri mövcuddur. Melanin çatışmazlığı onları günəş şüalarının təsirinə qarşı daha həssas edir və dəri xərçəngi riskini artırır. BMT-nin məlumatına görə, albinizmin müalicəsi yoxdur, lakin günəşdən qorunma vasitələri, erkən diaqnostika və müvafiq tibbi dəstək insanların normal həyat sürməsinə imkan yaradır. 

Statistik göstəricilər albinizmin nadir genetik xüsusiyyətlərdən biri olduğunu göstərir. Şimali Amerika və Avropada hər 17–20 min nəfərdən biri albinizmlə yaşayır. Lakin Afrika qitəsinin bəzi ölkələrində bu göstərici xeyli yüksəkdir. Məsələn, Tanzaniyada təxminən hər 1400 nəfərdən biri, Zimbabvenin bəzi bölgələrində isə hər 1000 nəfərdən biri albinizmlidir. Mütəxəssislər bunu müəyyən genetik xüsusiyyətlərin daha geniş yayılması ilə izah edirlər. 

Dünyanın müxtəlif bölgələrində albinizmli insanlar təkcə sağlamlıq problemləri ilə deyil, həm də sosial maneələrlə qarşılaşırlar. BMT və insan hüquqları təşkilatlarının hesabatlarında qeyd olunur ki, bir sıra ölkələrdə albinizm haqqında yanlış təsəvvürlər, xurafat və miflər bu insanlara qarşı ayrı-seçkiliyin yaranmasına səbəb olur. Xüsusilə bəzi Afrika ölkələrində albinizmli şəxslər uzun illər zorakılıq, hücum və insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulması halları ilə üzləşiblər. Bu səbəbdən BMT İnsan Hüquqları Şurası 2013-cü ildə albinizmli insanlara qarşı hücumların və diskriminasiyanın qarşısının alınmasına dair xüsusi qətnamə qəbul edib, daha sonra isə onların hüquqlarının müdafiəsi üzrə müstəqil ekspert institutu yaradılıb. 

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və beynəlxalq səhiyyə qurumları albinizmli insanların sağlamlığının qorunması üçün erkən diaqnostika, müntəzəm oftalmoloji müayinələr, günəşdən qoruyucu vasitələrə əlçatanlığın artırılması və maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsini vacib hesab edir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, lazımi tibbi və sosial dəstək göstərildiyi halda albinizmli insanlar cəmiyyətin bütün sahələrində uğurla fəaliyyət göstərə bilirlər. 

Azərbaycanda albinizmli şəxslərin sayına dair ayrıca rəsmi statistika açıqlanmasa da, onların hüquqlarının qorunması əlilliyi və sağlamlıq məhdudiyyətləri olan şəxslərin müdafiəsinə dair dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. Son illərdə ölkədə sosial müdafiə sisteminin gücləndirilməsi, inklüziv təhsilin inkişaf etdirilməsi, reabilitasiya xidmətlərinin genişləndirilməsi və həssas əhali qruplarının sosial inteqrasiyasının təmin olunması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Azərbaycan Respublikasının BMT-nin Əlillərin Hüquqları haqqında Konvensiyasına qoşulması, bu sahədə qəbul edilən dövlət proqramları və sosial islahatlar görmə məhdudiyyətləri olan vətəndaşların, o cümlədən albinizmli insanların cəmiyyət həyatında daha fəal iştirakına şərait yaradır.

Müasir dünyada albinizmə münasibət tibbi yanaşmadan daha çox insan hüquqları və sosial inklüzivlik məsələsi kimi qiymətləndirilir. Bu gün albinizmli insanlar elm, təhsil, incəsənət, idman və ictimai fəaliyyət sahələrində mühüm uğurlar qazanaraq cəmiyyətin inkişafına öz töhfələrini verirlər. Onların qarşılaşdığı əsas problem isə fiziki fərqlilik deyil, məlumatsızlıq və stereotiplərdir. Buna görə də Beynəlxalq Albinizm haqqında Məlumatın Yayılması Gününün başlıca mesajı cəmiyyətlərdə anlayışın, hörmətin və bərabər imkanların təşviq edilməsidir. 

13 iyun bir daha xatırladır ki, insanları fərqləndirən onların görünüşü deyil, potensialı, biliyi və cəmiyyətə verdiyi töhfələrdir. Hüquqları, ləyaqəti və təhlükəsizliyi qorunan hər bir insan cəmiyyətin inkişafına xidmət edir. Albinizmli insanların da digər vətəndaşlarla eyni imkanlara malik olması yalnız sosial ədalətin deyil, həm də humanist dəyərlərə söykənən müasir dövlət və cəmiyyət quruculuğunun vacib göstəricilərindən biridir. 

Nurəngiz Adilqızı