Bu gün Azərbaycan milli mətbuatının banisi, böyük maarifçi və ictimai fikir tariximizin görkəmli siması Həsən bəy Zərdabinin qızı, tanınmış pedaqoq Qəribsoltan Məlikovanın anadan olmasının 140-cı ildönümüdür. Onun ömür yolu yalnız bir ailənin deyil, bütövlükdə Azərbaycan qadınının elmə, təhsilə və cəmiyyət həyatına yüksəliş tarixinin parlaq səhifələrindən biridir.

Azərbaycan tarixində elə ailələr var ki, onların fəaliyyəti bütöv bir dövrün mənəvi simasını müəyyənləşdirir. Zərdabilər ailəsi də belə ocaqlardan biridir. Bu ocaqda təkcə qəzet nəşr edilmədi, təkcə maarifçilik ideyaları yayılmadı; burada gələcək nəsillərin taleyinə işıq salan insanların xarakteri formalaşdı. Həmin işığın davamçılarından biri də Qəribsoltan xanım idi.

Qəribsoltan Həsən bəy qızı Məlikova 1886-cı il iyunun 11-də Zərdabda dünyaya gəlib. Onun doğulduğu evdə kitab, elm, milli düşüncə və xalq sevgisi gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi idi. Atası Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan milli mətbuatının əsasını qoymuş, anası Hənifə Məlikova isə Şərqdə ilk maarifçi qadınlardan biri kimi tanınmışdı. Belə bir mühitdə böyüyən Qəribsoltan xanımın gələcək həyatını maarifçilik yoluna həsr etməsi təbii görünürdü. 

O, Tiflisdə rus-qız gimnaziyasında təhsil almış, daha sonra anasının rəhbərlik etdiyi nümunəvi qız məktəbində oxumuşdu. Həmin dövrdə azərbaycanlı qızların təhsil alması hələ də istisna sayılırdı. Buna görə Qəribsoltan xanımın keçdiyi yol yalnız şəxsi uğur deyil, milli tərəqqinin göstəricisi idi. 

Atasının vəfatından üç il sonra, 1910-cu ildə pedaqoji fəaliyyətə başlayan Qəribsoltan xanım ömrünün yarım əsrdən çoxunu məktəbə, şagirdlərə və maarif işinə həsr etdi. O, Bakıdakı rus-tatar qız məktəblərində, gimnaziyalarda və müxtəlif təhsil müəssisələrində çalışaraq yüzlərlə gəncin savadlanmasına xidmət göstərdi. Müəllimlik onun üçün sadəcə peşə deyil, vətəndaşlıq missiyası idi. 

1914-cü ildə imperator III Aleksandr adına Birinci Bakı kişi gimnaziyasının Pedaqoji Şurası qarşısında imtahan verərək xalq məktəbləri müəllimi adını qazanması həmin dövr üçün mühüm hadisə idi. Bu uğur həm Zərdabi ailəsinin maarifçilik ənənələrinin, həm də Azərbaycan qadınının intellektual potensialının təsdiqi kimi qiymətləndirilirdi. 

Qəribsoltan xanımın həyatında diqqət çəkən məqamlardan biri də onun şəxsi rifahını deyil, cəmiyyətə xidməti üstün tutmasıdır. O, ailə qurmadı, bütün ömrünü müəllimliyə və gənc nəslin tərbiyəsinə sərf etdi. Müharibə illərində və sonrakı çətin dövrlərdə də pedaqoji fəaliyyətini davam etdirərək uşaqların təhsil almasında mühüm rol oynadı. Mənbələrdə onun bəstəkar Rauf Hacıyevin formalaşmasında da xüsusi qayğı göstərdiyi qeyd olunur. 

Əməyi dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. 1948-ci ildə ona “Əməkdar müəllim” fəxri adı verildi, təhsil sahəsindəki xidmətlərinə görə yüksək dövlət mükafatları ilə təltif olundu. Lakin onun ən böyük mükafatı yetişdirdiyi minlərlə şagirdin sevgisi və hörməti idi. 

Qəribsoltan Məlikova həm də atasının irsinin qorunmasında mühüm xidmətlər göstərmişdir. Həsən bəy Zərdabi haqqında xatirələr yazmış, onun həyat və fəaliyyətinin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün çalışmışdır. Zərdabi irsinin yaşamasında və araşdırılmasında onun zəhməti xüsusi yer tutur. 

İctimai xadim, maarifpərvər insan, ziyalı xanım Qəribsoltan Məlikova 1967-ci il martın 9-da Bakı şəhərində vəfat edib.

Bu gün Qəribsoltan Məlikovanın adı Azərbaycan maarif tarixində ehtiramla çəkilir. Onun ömür yolu göstərir ki, xalqın tərəqqisi üçün ən güclü vasitə silah deyil, məktəbdir; ən böyük sərvət isə savadlı, düşünən və vətəninə bağlı insan yetişdirməkdir.

Qəribsoltan xanım Zərdabi ocağının yandırdığı maarif məşəlini ləyaqətlə daşıdı və onu gələcək nəsillərə ötürdü. Aradan onilliklər keçsə də, onun müəllim fədakarlığı, vətəndaş mövqeyi və maarifçilik ruhu Azərbaycan təhsil tarixinin ən dəyərli nümunələrindən biri olaraq yaşayır. Belə şəxsiyyətlərin xatirəsini yaşatmaq təkcə keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyimizə məsuliyyət deməkdir. 

Nurəngiz ADİLQIZI