Bəzi tarixlər var ki, onları yalnız təqvimdən oxumaq mümkün deyil. Onlar bir xalqın yaddaşında, dövlətçilik şüurunda, şəhidlərin müqəddəs xatirəsində və gələcək nəsillərə ötürülən milli iradədə yaşayır. 30 Avqust da Türkiyə üçün məhz belə bir tarixdir. Bu gün türk xalqının istiqlal uğrunda apardığı mübarizənin şərəfli səhifələrindən birinin – 1922-ci il 30 avqustunda Dumlupınarda qazanılan Başkomandanlıq Meydan Müharibəsinin Zəfərinin ildönümüdür.

30 avqust 1922-ci il Türkiyə tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Həmin gün Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə aparılan Milli Mübarizənin taleyini müəyyən edən Böyük Taarruzun həlledici mərhələsi başa çatdı. 26 avqustda başlayan hərbi əməliyyatların cəmi bir neçə gün sonra böyük qələbə ilə nəticələnməsi türk ordusunun döyüş qabiliyyətini, xalqın milli iradəsini və istiqlal əzmini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Dumlupınar qələbəsi Anadolu torpaqlarının gələcəyini dəyişməklə kifayətlənmədi, müstəqil Türkiyə dövlətinin qurulmasına gedən yolu da açdı.

Lakin 30 Avqustun əsl böyüklüyü yalnız hərbi nəticədə deyil. Bu tarix bir xalqın “öz taleyimi özüm müəyyən edəcəyəm” iradəsinin təntənəsidir. Ona görə də Zəfər Bayramı Türkiyə üçün hərbi paradlardan, təntənəli mərasimlərdən və rəsmi tədbirlərdən daha böyük məna daşıyır. Bu günün mahiyyətində Vətənə bağlılıq, milli birlik, dövlətçilik və azad yaşamaq haqqı dayanır.

Azərbaycan xalqı bu duyğunu çox yaxşı anlayır. Çünki Azərbaycan tarixinin də ən şərəfli səhifələri istiqlal və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizələrlə yazılıb. Azərbaycan ilə Türkiyənin bir-birini anlamasının, sevinci və kədəri bölüşməsinin əsas səbəblərindən biri də budur: hər iki xalq müstəqilliyin necə böyük qiymətə başa gəldiyini öz tarixindən bilir.

Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri dövlətlərarası diplomatik əlaqələrdən çox-çox əvvəl yaranmış mənəvi birliyin üzərində formalaşıb. Bu münasibətləri yalnız ortaq dil, mədəniyyət, adət-ənənələr və tarixi köklərlə izah etmək kifayət deyil. Azərbaycan və Türkiyə qardaşlığının ən mühüm xüsusiyyəti onun sınaqlardan keçməsidir. Çətin günlərdə bir-birinin yanında olmaq bu qardaşlığın ən möhkəm təməl daşıdır.

1918-ci il bunun ən parlaq nümunələrindən biridir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk aylarında ölkə son dərəcə mürəkkəb və ağır bir siyasi-hərbi vəziyyətlə üz-üzə idi. Bakı və ətrafında baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının milli dövlətçilik arzusu üçün ciddi təhlükə yaradırdı. Belə bir şəraitdə Osmanlı Türkiyəsinin Azərbaycana göstərdiyi hərbi yardım tariximizin yaddaşına əbədi həkk olundu.

Nuru Paşanın komandanlığı ilə Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycan könüllüləri ilə birlikdə apardığı mübarizə iki qardaş xalqın tarixində xüsusi yer tutur. Azərbaycan və Anadolu əsgərlərinin çiyin-çiyinə vuruşması, onların eyni amal uğrunda canlarını fəda etməsi iki xalq arasındakı qardaşlığın sözlə deyil, qanla yazılmış səhifəsinə çevrildi.

15 sentyabr 1918-ci ildə Bakının azad edilməsi Azərbaycan dövlətçilik tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Həmin gün Azərbaycanın paytaxtında azadlıq bayrağının dalğalanması ilə yanaşı, Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığının da yeni tarixi səhifəsi yazıldı. Bakının azadlığı uğrunda şəhid olan azərbaycanlı və türk əsgərlərin xatirəsi bu gün iki ölkənin xalqlarını birləşdirən müqəddəs mənəvi körpülərdən biridir.

Aradan illər keçdi. Dünyanın siyasi xəritəsi dəyişdi. İmperiyalar dağıldı, yeni dövlətlər yarandı. Ancaq Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının bir-birinə olan mənəvi bağlılığı öz mahiyyətini itirmədi.

1991-ci ildə Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Türkiyə Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu. Bu tarixi addım yeni dövrdə qardaşlığın dövlətlərarası münasibətlər müstəvisindəki ifadəsi idi. Ardınca diplomatik münasibətlərin qurulması, qarşılıqlı səfərlər, siyasi və iqtisadi əlaqələrin sürətli inkişafı iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın əsaslarını möhkəmləndirdi.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi isə bu münasibətlərin mahiyyətini ən yığcam və ən dolğun şəkildə ifadə etdi. Bu sözlər sonrakı illərdə Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin siyasi fəlsəfəsinə çevrildi. Çünki burada iki ayrı dövlətin mövcudluğu ilə yanaşı, bir millətin ortaq tarixi yaddaşı, mənəvi dəyərləri və gələcəyə baxışı ifadə olunurdu.

Mustafa Kamal Atatürkün Azərbaycanla bağlı söylədiyi məşhur fikirlər də bu mənəvi yaxınlığın tarixdəki ifadələrindən biridir. Atatürkün “Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir” məzmunundakı sözləri ilə Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsi arasında zaman fərqi olsa da, mahiyyət eynidir: Azərbaycan və Türkiyə bir-birinin sevincini öz sevinci, ağrısını öz ağrısı kimi qəbul edir.

Bu gün həmin anlayış artıq yalnız tarixi xatirə deyil, real dövlət siyasətidir.

Azərbaycan və Türkiyə arasında siyasi dialoq yüksək səviyyədədir. İqtisadi münasibətlər sürətlə inkişaf edir. Enerji və nəqliyyat layihələri iki ölkənin yalnız öz milli maraqlarına deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi və geosiyasi mənzərəsinə təsir göstərən mühüm əməkdaşlıq platformalarına çevrilib.

Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, TANAP, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və digər regional layihələr Azərbaycan–Türkiyə tərəfdaşlığının strateji xarakterini nümayiş etdirir. Bu layihələr coğrafi baxımdan Azərbaycanı Türkiyə və Avropa ilə daha sıx bağlamaqla yanaşı, iki ölkənin ortaq iqtisadi potensialını da gücləndirib.

Lakin Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin ən mühüm sınaqlarından biri 2020-ci ildə baş verdi.

Azərbaycan Vətən müharibəsinə başlayarkən Türkiyənin mövqeyi Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yer tutdu. Müharibənin ilk saatlarından etibarən Türkiyənin siyasi rəhbərliyinin və türk xalqının Azərbaycana verdiyi mənəvi və siyasi dəstək özünü aydın göstərdi. Türkiyənin “Azərbaycan tək deyil” mesajı həmin günlərdə milyonlarla azərbaycanlının qəlbində xüsusi duyğular yaratdı.

44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələndi. Bu Zəfər Azərbaycan tarixində yeni dövrün başlanğıcını qoydu. 10 dekabr 2020-ci ildə Bakıda keçirilən Zəfər Paradında Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirakı isə Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığının müasir tarixdəki ən yaddaqalan simvollarından birinə çevrildi. Azərbaycan və Türkiyə bayraqlarının yanaşı dalğalanması, iki ölkə liderinin bir yerdə dayanması illərlə formalaşan qardaşlığın möhtəşəm mənzərəsini yaratdı.

Bu mənzərəni 30 Avqustun ruhundan ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.

Dumlupınarda istiqlal uğrunda döyüşən Anadolu insanının iradəsi ilə Qarabağda Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə aparan Azərbaycan əsgərinin iradəsi arasında tarixi bir mənəvi paralel var. Zaman dəyişib, döyüş meydanları dəyişib, şərait dəyişib. Ancaq Vətənə sahib çıxmaq əzmi dəyişməyib.

Məhz buna görə Azərbaycan xalqı 30 Avqust Zəfər Bayramını özünə doğma bayramlardan biri kimi qarşılayır.

Bu gün Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. 15 iyun 2021-ci ildə Şuşada imzalanan Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Bəyannamə bu tarixi qardaşlığın siyasi-hüquqi baxımdan yeni mərhələyə keçməsinin göstəricisi oldu.

Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirən mühüm sənəddir. Sənəd iki dövlətin müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və təhlükəsizliyinə qarşılıqlı dəstəyin möhkəmləndirilməsini, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişafını, iqtisadi və humanitar əlaqələrin daha da genişləndirilməsini nəzərdə tutur.

Ancaq bu sənədin məhz Şuşada imzalanması onun siyasi məzmununa xüsusi tarixi məna verir.

Şuşa 2020-ci ilin Zəfərinin rəmzidir. Azərbaycanın 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanı azad etməsi 44 günlük Vətən müharibəsinin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Bir vaxtlar işğal altında olan bu qədim şəhərdə iki qardaş ölkənin liderlərinin müttəfiqlik sənədinə imza atması sanki tarixin müxtəlif səhifələrini bir nöqtədə birləşdirdi.

1918-ci ildə türk və azərbaycanlı əsgərlər Bakının azadlığı uğrunda birlikdə döyüşmüşdülər.

1922-ci ildə Anadolu xalqı Dumlupınarda öz istiqlalının taleyini həll edən Zəfəri qazandı.

2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu Qarabağda tarixi Zəfər əldə etdi.

2021-ci ildə isə Azərbaycan və Türkiyə Şuşada öz qardaşlığını müttəfiqlik sənədi ilə gələcəyə daşıdı.

Tarixin bu səhifələrini birləşdirən bir söz var: Zəfər.

Lakin bu Zəfərlərin hər birinin arxasında başqa bir söz dayanır: iradə.

İradə isə milli birlikdən, Vətən sevgisindən və dövlətçilik əzmindən doğur.

30 Avqustun Azərbaycan üçün əhəmiyyəti də məhz bundadır. Türkiyənin Zəfər Bayramı bizə bir daha xatırladır ki, müstəqillik xalqların ən böyük sərvətidir və onun qorunması daim ayıq-sayıq olmağı, birlik və həmrəyliyi tələb edir.

Bu gün Türkiyə 30 Avqust Zəfər Bayramını qeyd edərkən Azərbaycan xalqı da qardaş ölkənin sevincini bölüşür. Çünki bu sevinc iki dövlətin bayraqları qədər yaxın, iki xalqın ürəyi qədər ortaqdır.

Azərbaycan və Türkiyənin yolu müxtəlif tarixlərdən keçsə də, onların yaddaşında eyni duyğular yaşayır: Vətən, bayraq, istiqlal, dövlətçilik və qardaşlıq.

Dumlupınarda ucalan Zəfər ruhu bu gün də yaşayır.

Bakıda 1918-ci ilin xatirələri ilə, Ankarada Atatürkün mirası ilə, Şuşada isə Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyinin möhürü ilə yaşayır.

Şuşa bu qardaşlığın ən gözəl rəmzlərindən biridir. Çünki Şuşada yalnız bir şəhərin azadlığı deyil, həm də tariximizin iki böyük xətti – Azərbaycan Zəfəri və Türkiyə qardaşlığı bir araya gəldi.

Ona görə də 30 Avqust bizim üçün yalnız Türkiyənin şanlı tarixinin bir səhifəsi deyil. Bu tarix Azərbaycan xalqının da ürəyinə yaxın olan istiqlal düşüncəsinin bayramıdır.

Nurəngiz Adilqızı