8 sentyabr – Beynəlxalq Savadlılıq Günü

Bir millətin gələcəyini müəyyən edən ən böyük sərvət nə yeraltı və yerüstü təbii ehtiyatlar, nə də maddi imkanlardır. Ən böyük sərvət düşünən, öyrənən, dərk edən və yaratmağı bacaran insandır. İnsanı bu zirvəyə aparan yol isə ilk növbədə savaddan keçir. Çünki bir hərfin öyrənilməsi ilə başlayan yol bəzən bütöv bir ömrün, hətta bütöv bir cəmiyyətin taleyini dəyişir. Savad insana dünyanı oxumaq, öz hüquqlarını anlamaq, doğru ilə yanlışı ayırmaq, müstəqil düşünmək və gələcəyə inamla addımlamaq imkanı verir. Bu mənada savadlılıq yalnız təhsilin başlanğıcı deyil, həm də insan azadlığının, ləyaqətinin və cəmiyyətin inkişafının əsas şərtlərindən biridir.

Bu gün sentyabrın 8-i bütün dünyada Beynəlxalq Savadlılıq Günü kimi qeyd olunur. UNESCO tərəfindən 1966-cı ildə təsis edilən bu əlamətdar gün ilk dəfə 1967-ci ildə qeyd olunub. 2026-cı il isə Beynəlxalq Savadlılıq Gününün tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onun təsis edilməsinin 60 ili tamam olur. UNESCO bu yubiley ilini “İnsanlar, planet və rifah naminə savadlılıq” mövzusuna həsr edib. Beynəlxalq səviyyəli yubiley tədbirləri sentyabrın 8–9-da Meksikanın Çiapas ştatında keçirilir.

Beynəlxalq Savadlılıq Gününün yaranması heç də təsadüfi hadisə deyildi. XX əsrin ortalarında dünyanın bir çox ölkələrində savadsızlıq ciddi sosial problem olaraq qalırdı. Oxumaq və yazmaq imkanından məhrum olan milyonlarla insan cəmiyyətin iqtisadi, sosial və mədəni həyatında tam şəkildə iştirak edə bilmirdi. Savadsızlıq yoxsulluğu dərinləşdirir, əmək bazarında imkanları məhdudlaşdırır, insanların hüquqlarından xəbərdar olmasına mane olur və sosial bərabərsizliyi daha da artırırdı.

Bu problemin beynəlxalq miqyasda müzakirəyə çıxarılmasında 1965-ci ildə İranın paytaxtı Tehranda keçirilmiş Savadsızlığın Aradan Qaldırılması üzrə Dünya Təhsil Nazirləri Konqresinin mühüm rolu oldu. Konqres savadsızlığın yalnız təhsil sahəsinin problemi olmadığını, iqtisadi və sosial inkişafla, insan hüquqları və cəmiyyətin gələcəyi ilə bilavasitə bağlı olduğunu nümayiş etdirdi. Sonrakı mərhələdə UNESCO bu qlobal çağırışı beynəlxalq təşəbbüsə çevirdi və 1966-cı ildə Baş Konfransının 14-cü sessiyasında 8 sentyabrın Beynəlxalq Savadlılıq Günü elan edilməsinə qərar verdi. Beləliklə, 8 sentyabr savadsızlığa qarşı mübarizənin, təhsilə çıxışın genişləndirilməsinin və hər bir insanın fundamental biliklərə yiyələnmək hüququnun simvoluna çevrildi.

Altı onillik ərzində bəşəriyyət bu istiqamətdə mühüm irəliləyiş əldə edib. UNESCO-nun son məlumatlarına görə, 1979-cu ildə dünya əhalisinin yalnız 68 faizi oxuyub-yaza bildiyi halda, son məlumatlarda 15 yaşdan yuxarı insanların 86 faizindən çoxunun savadlı olduğu göstərilir. Lakin əldə edilən nailiyyətlərə baxmayaraq, problem hələ də öz aktuallığını qoruyur. 2024-cü il üzrə dünyada ən azı 739 milyon gənc və yetkin insanın əsas savadlılıq bacarıqlarından məhrum olduğu bildirilir. Bu insanların təxminən üçdə ikisini qadınlar təşkil edir. Eyni zamanda, dünyada hər 10 uşaqdan təxminən 4-ü oxu üzrə minimum bacarıq səviyyəsinə çatmır. 2023-cü ildə isə 272 milyon uşaq və yeniyetmə məktəbdən kənarda qalıb.

Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında bir insan taleyi dayanır. Oxuya bilməyən uşaq öz imkanlarını tam reallaşdıra bilmir, savadsız yetkin insan əmək bazarında daha az imkan əldə edir, gündəlik həyatda ən sadə məlumatları belə başqasının köməyinə ehtiyac duymadan əldə etməkdə çətinlik çəkir. Savadlılığın yoxluğu səhiyyə, məşğulluq, sosial müdafiə və hüquqi maarifləndirmə kimi sahələrdə də ciddi nəticələr doğurur. UNESCO da savadlılığın insanların əmək bazarında iştirakını genişləndirdiyini, yoxsulluğun azalmasına, uşaqların və ailələrin sağlamlığının və rifahının yaxşılaşmasına, həyat imkanlarının genişlənməsinə mühüm töhfə verdiyini vurğulayır.

Müasir dünyada isə savadlılıq anlayışı əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş məzmun kəsb edir. Əgər ötən əsrdə əsas məsələ insanın oxumağı və yazmağı bacarması idisə, bu gün rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı qarşısında yeni bacarıqlar da ön plana çıxıb. İnternetdə məlumat axtarmaq, informasiyanın etibarlılığını qiymətləndirmək, saxta xəbərləri həqiqətdən ayırmaq, rəqəmsal resurslardan təhlükəsiz istifadə etmək, texnologiyanın imkanlarından səmərəli yararlanmaq da müasir savadlılığın mühüm tərkib hissələridir.

Xüsusilə süni intellektin həyatın müxtəlif sahələrinə sürətlə daxil olduğu bir vaxtda bu məsələ daha böyük əhəmiyyət qazanır. Bu gün insanın qarşısında təkcə “nə oxumalıyam?” sualı deyil, həm də “oxuduğum nə dərəcədə doğrudur?”, “bu məlumatın mənbəyi etibarlıdırmı?”, “texnologiyadan necə məsuliyyətli istifadə etməliyəm?” kimi suallar dayanır. Deməli, XXI əsrin savadlı insanı yalnız oxuyub-yazan deyil, həm də düşünən, müqayisə edən, təhlil edən və informasiya qarşısında məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirən insandır.

Savadlılıq həm də insan hüququdur. UNESCO onu bütün digər hüquqlardan istifadə üçün mühüm başlanğıc nöqtəsi hesab edir. Çünki insan öz hüququnu bilmirsə, onu müdafiə etməkdə də çətinlik çəkir. Öz hüquq və vəzifələrini bilən, məlumatlı qərar qəbul edən, ictimai həyatda fəal iştirak edən və gələcəyini planlaşdırmağı bacaran vətəndaşın formalaşmasında savadlılığın rolu əvəzsizdir.

Azərbaycanın tarixində də savad və maarifçilik həmişə xüsusi yer tutub. XIX əsrin sonlarından başlayaraq milli maarifçilik hərəkatının genişlənməsi, yeni tipli məktəblərin yaranması, ana dilində mətbuatın inkişafı xalqımızın ictimai və milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Həsən bəy Zərdabi və onun ardınca gələn Azərbaycan ziyalıları savadın, elmin və təhsilin cəmiyyətin tərəqqisi üçün nə qədər vacib olduğunu öz fəaliyyətləri ilə nümayiş etdiriblər. “Əkinçi” qəzetinin nəşri də milli maarifçilik tariximizin mühüm hadisələrindən biri kimi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu gün savadlı və yüksək intellektual potensiala malik insan kapitalının formalaşdırılması Azərbaycanın qarşısında duran əsas inkişaf məsələlərindəndir. Müasir məktəb, müəllim, kitabxana, universitet, informasiya texnologiyaları və elmi mühit vahid bir məqsədə – bilikli, bacarıqlı və müstəqil düşünən nəsil yetişdirməyə xidmət edir. Çünki ölkənin davamlı inkişafının, elmi-texniki tərəqqisinin və rəqabət qabiliyyətinin təməlində məhz insan kapitalı dayanır.

Beynəlxalq Savadlılıq Gününün 60 illik tarixi bizə göstərir ki, savadsızlığa qarşı mübarizə yalnız məktəb partası arxasında aparılan mübarizə deyil. Bu, yoxsulluğa, sosial bərabərsizliyə, ayrı-seçkiliyə, məlumatsızlığa və insan potensialının itirilməsinə qarşı mübarizədir. Savadlılıq insanın həyatında görünməz, lakin ən güclü dəyişdirici qüvvələrdən biridir.

Bir uşağın ilk dəfə hərfləri birləşdirib söz oxuması, bir gəncin kitabdan yeni bilik əldə etməsi, bir yetkin insanın illər sonra oxumağı öyrənərək öz dünyasının sərhədlərini genişləndirməsi – bütün bunlar əslində daha böyük bir gələcəyin başlanğıcıdır. Çünki savad insanın əlindən tutub onu məlumatsızlıqdan biliyə, asılılıqdan müstəqilliyə, tərəddüddən inama aparır.

Bu baxımdan 8 sentyabr yalnız beynəlxalq təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. Bu gün hər bir cəmiyyətə, hər bir dövlətə və hər bir insana vacib bir həqiqəti xatırladır: savadlılıq gələcəyə qoyulan ən etibarlı sərmayədir. İnsan oxuduqca dünyası, düşündükcə imkanları, öyrəndikcə gələcəyi genişlənir. Savadlı cəmiyyət isə yalnız daha çox oxuyan insanların deyil, daha çox düşünən, daha düzgün qərar verən və gələcək qarşısında daha böyük məsuliyyət daşıyan insanların cəmiyyətidir.

Beynəlxalq Savadlılıq Gününün altmış illik yubileyində səslənən əsas mesaj da məhz budur: dünyada heç bir insan bilik və təhsil imkanından kənarda qalmamalıdır. Çünki bir insanın savadlanması onun şəxsi uğuru olmaqla yanaşı, ailənin, cəmiyyətin və bütövlükdə bəşəriyyətin gələcəyinə verilən töhfədir. Savadlılıq isə insanı gələcəyə aparan ən işıqlı yoldur.

Nurəngiz Adilqızı