31 avqust 1993-cü il. Azərbaycan xalqının yaddaşında ağrılı iz buraxmış tarixlərdən biri. Həmin gün Qubadlı rayonu Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalına məruz qaldı. Doğma yurdlarından didərgin salınan minlərlə qubadlılının illərlə davam edən həsrəti, torpağa qayıdış ümidi və ədalətin bərpa olunacağına inamı isə 27 il sonra, 2020-ci ilin payızında gerçəyə çevrildi. 25 oktyabr 2020-ci il Qubadlının azadlıq salnaməsinə əbədi həkk olundu.

Qubadlı Azərbaycanın cənub-qərbində, Qarabağ yaylasının cənub-şərqində yerləşən qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Rayon 1930-cu ildə təşkil olunub, ərazisi 807 kvadrat kilometrdir. İnzibati mərkəzi Qubadlı şəhəridir. Rayonun coğrafi mövqeyi ona həm tarixi, həm də strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət qazandırıb.

1993-cü ilin ağır hərbi-siyasi şəraitində Qubadlının işğalı rayonun həyatında faciəli mərhələnin başlanğıcını qoydu. Yaşayış məntəqələri dağıdıldı, əhali doğma torpaqlarından məcburi köçkün düşdü. İşğal illərində rayonun yaşayış və sosial infrastrukturu ilə yanaşı, tarixi-mədəni irsinə də ciddi ziyan vuruldu. Qubadlılıların yaddaşında doğma evlər, kəndlər, məktəblər, məscidlər və ata-baba məzarları ilə bağlı xatirələr 27 il ərzində qayıdış arzusunu yaşatdı.

Azərbaycan dövləti isə bütün bu illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpasını əsas milli məqsədlərdən biri kimi qarşıya qoydu. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi müvafiq qətnamələrdə Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı ciddi narahatlıq ifadə edilmiş və işğal olunmuş ərazilərdən erməni silahlı qüvvələrinin çıxarılması tələb olunmuşdu. Bu sənədlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün beynəlxalq hüquq çərçivəsində təsdiqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Lakin uzun illər ərzində diplomatik səylərin nəticə verməməsi, işğal faktının aradan qaldırılmaması və danışıqlar prosesinin real nəticə doğurmaması vəziyyəti dəyişdirmədi. Azərbaycan öz hərbi, iqtisadi və siyasi potensialını gücləndirdi. Müasir və peşəkar ordunun formalaşdırılması, müdafiə qabiliyyətinin artırılması və beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi sonrakı tarixi hadisələr üçün mühüm zəmin yaratdı.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən mühüm dönüş mərhələlərindən birinə çevrildi. Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatları nəticəsində işğal altında olan ərazilərin azad edilməsinə başladı. Cəbrayıl və Zəngilan istiqamətlərində əldə olunan hərbi uğurlar Qubadlı istiqamətində irəliləyiş üçün də mühüm strateji imkanlar yaratdı.

Qubadlının mürəkkəb dağlıq relyefi və əlverişli müdafiə mövqeləri qarşıya ciddi hərbi vəzifələr qoyurdu. Buna baxmayaraq, Azərbaycan Ordusunun hərbi qulluqçuları yüksək döyüş hazırlığı, peşəkarlıq və şəxsi şücaət nümayiş etdirərək düşmənin müdafiə xəttini yarmağa nail oldular. Döyüşlər zamanı hərbçilərimizin göstərdiyi qəhrəmanlıq Qubadlının azad edilməsinin əsas amillərindən oldu.

Nəhayət, 25 oktyabr 2020-ci ildə Qubadlı şəhəri işğaldan azad edildi. Bu xəbər Azərbaycan xalqına böyük sevinc bəxş etdi. Qubadlının azad olunması Vətən müharibəsində əldə edilən mühüm hərbi-strateji qələbələrdən biri idi. Prezident İlham Əliyevin Qubadlı şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltdığı həmin gün rayonun tarixində yeni dövrün başlanğıcı oldu.

Qubadlı uğrunda döyüşlərdə Azərbaycan əsgəri yalnız bir yaşayış məntəqəsini azad etmirdi. O, illər boyu işğal altında qalmış bir yurdun tarixini, milli kimliyini və gələcəyini yenidən Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyü çərçivəsinə qaytarırdı. Qubadlının azad edilməsi Şuşaya doğru irəliləyişdə də mühüm mərhələlərdən biri oldu. Vətən müharibəsinin sonrakı gedişində Şuşanın azad edilməsi və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatın imzalanması ilə hərbi əməliyyatlar dayandırıldı.

Qubadlı şəhərinin və rayonun kəndlərinin azad edilməsi ilə qarşıda daha böyük və mürəkkəb vəzifə dağıdılmış yurdların yenidən qurulması, ərazilərin minalardan təmizlənməsi və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi vəzifəsi dayandı.

Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramı Qubadlının da yeni simasını formalaşdırır. Bir vaxtlar dağıntılar içində qalan yaşayış məntəqələrində yollar, enerji və digər infrastruktur layihələri həyata keçirilir, yaşayış məhəllələri və sosial obyektlər yaradılır. Məqsəd yalnız fiziki dağıntıları aradan qaldırmaq deyil, bu torpaqlarda həyatın yenidən canlandırılmasıdır.

Qubadlı şəhərinin azad edilməsi Azərbaycan xalqının 27 illik gözləntisinin sonu, yeni quruculuq mərhələsinin isə başlanğıcı oldu. 31 avqust işğalın ağrısını, 25 oktyabr isə həmin ağrının Zəfərlə sona çatdığını bildirdi.

Bu baxımdan Qubadlı tarixinin ən böyük dərsi ondan ibarətdir ki, torpaq yalnız coğrafi məkan deyil – xalqın yaddaşı, dövlətin suverenliyi və gələcək nəsillərin əmanətidir. Qubadlının 27 ildən sonra azad edilməsi bu əmanətin qorunmasının, milli iradənin və dövlət gücünün tarix qarşısında yaratdığı böyük nəticənin parlaq nümunəsidir.

Bu gün Qubadlıda dalğalanan üçrəngli Azərbaycan bayrağı 31 avqust 1993-cü ildə başlanan ağrılı dövrün artıq tarixə çevrildiyini göstərir. Qarşıda isə yeni tarix yazılır – dağıdılmış yurdların dirçəldilməsi, insanların doğma torpaqlarına qayıdışı və Qubadlının yenidən həyatla dolması tarixi.

Nurəngiz Adilqızı