Yer səthindən milyonlarla kilometr uzaqda baş verən hadisələr bəzən insan həyatına birbaşa təsir göstərmir. Ozon qatının taleyi isə bunun əks nümunəsidir. Atmosferin yuxarı qatlarında yerləşən bu təbii qoruyucu təbəqə Günəşin zərərli ultrabənövşəyi şüalarının Yer səthinə çatmasının qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Buna görə də onun mühafizəsi ayrı-ayrı ölkələrin deyil, bütün dünyanın ortaq məsuliyyətinə çevrilib. 

16 sentyabrın Beynəlxalq Ozon Qatının Mühafizəsi Günü kimi qeyd olunmasının arxasında konkret bir tarix dayanır. 1987-ci il sentyabrın 16-da Kanadanın Monreal şəhərində “Ozon qatını dağıdan maddələr üzrə Monreal Protokolu” imzalandı. Sənəd ozon qatını dağıdan maddələrin istehsalı və istehlakına nəzarət etmək, onların mərhələli şəkildə azaldılmasına və son nəticədə aradan qaldırılmasına yönəlmiş beynəlxalq mexanizm müəyyənləşdirdi.

Bu qərar birdən-birə meydana çıxmamışdı. Ondan iki il əvvəl, 1985-ci il martın 22-də Ozon qatının mühafizəsi haqqında Vyana Konvensiyası qəbul edilmişdi. Beləliklə, əvvəlcə elmi müşahidələr əsasında problemin beynəlxalq səviyyədə tanınması, daha sonra isə konkret maddələrə münasibətdə hüquqi öhdəliklərin müəyyənləşdirilməsi mərhələsi başlandı.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 1994-cü il dekabrın 19-da qəbul etdiyi müvafiq qətnamə ilə 16 sentyabrı Beynəlxalq Ozon Qatının Mühafizəsi Günü elan etdi. Gün ilk dəfə 1995-ci ildən keçirilməyə başladı. Sənəddə üzv dövlətlərə həmin günü Monreal Protokolunun və ona edilmiş düzəlişlərin məqsədlərinə uyğun konkret fəaliyyətlərin təşviqinə həsr etmək çağırışı da yer alıb.

Monreal Protokolunun əhəmiyyəti yalnız bir beynəlxalq sənəd qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Onun əsas xüsusiyyəti elmi məlumatların dövlətlərin birgə qərarına, həmin qərarın isə mərhələli icra mexanizminə çevrilməsidir. Protokol ozon qatını dağıdan kimyəvi maddələr üzrə istehsal və istehlakın azaldılması üçün konkret qrafiklər müəyyən edib.

Proses sonrakı illərdə də davam edib. 2016-cı il oktyabrın 15-də Monreal Protokolunun Tərəflərinin Kiqalidə keçirilən 28-ci toplantısında hidroflüorkarbonların - HFC-lərin mərhələli şəkildə azaldılması barədə Kiqali Dəyişikliyi qəbul edildi. HFC-lər ozon qatını dağıdan maddələr olmasalar da, güclü istixana qazları hesab olunur. Bu dəyişikliklə ozonun mühafizəsi ilə iqlimin qorunması arasındakı əlaqə daha da möhkəmləndirildi.

2026-cı il isə Kiqali Dəyişikliyinin qəbulundan 10 il keçməsi ilə əlamətdardır. Builki Beynəlxalq Ozon Qatının Mühafizəsi Gününün mövzusu “Daha sərin planet üçün qlobal fəaliyyət” kimi müəyyənləşdirilib. Mövzu təhlükəsiz və daha səmərəli soyutma texnologiyalarına keçidin, enerji səmərəliliyinin və HFC-lərin mərhələli azaldılmasının əhəmiyyətini önə çəkir.

Azərbaycan da bu qlobal prosesin iştirakçısıdır. Ölkə 1996-cı ildən Ozon qatının mühafizəsi haqqında Vyana Konvensiyasına, Monreal Protokoluna və onun müvafiq düzəlişlərinə qoşulub. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, ölkədə ozondağıdıcı maddələrdən istifadəni azaltmaq, belə maddələrlə işləyən soyuducu və kondisioner avadanlıqlarını daha müasir texnologiyalarla əvəzləmək istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir.

16 sentyabrın mahiyyəti də məhz burada üzə çıxır: bu tarix sadəcə ekoloji təqvimdə qeyd olunan gün deyil, elmi faktın beynəlxalq razılaşmaya, beynəlxalq razılaşmanın isə uzunmüddətli əməli siyasətə çevrilməsinin nümunəsidir. 1987-ci ildə imzalanan Monreal Protokolundan 2026-cı ilin “daha sərin planet” çağırışına qədər keçilən yol göstərir ki, atmosferin qorunması sərhəd tanımayan məsələlərdə dövlətlərin ardıcıl əməkdaşlığını tələb edir. Ozon qatının taleyi ilə bağlı əldə edilən təcrübə isə bir həqiqəti xüsusi aydınlıqla ortaya qoyur: qlobal ekoloji problemlərin həlli yalnız təhlükəni müəyyənləşdirməklə deyil, onun qarşısını almaq üçün vaxtında və razılaşdırılmış addımlar atmaqla mümkündür.

Nurəngiz Adilqızı