Yeniyetməlik dövrü insan həyatında həm fiziki, həm də emosional baxımdan mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi mərhələlərdən biridir. Bu dövrdə orqanizmdə hormonal və fizioloji dəyişikliklərlə yanaşı, reproduktiv sistemin formalaşması prosesi də başlayır. Menstruasiyanın başlanması, cinsi yetkinlik əlamətlərinin meydana çıxması, bədən quruluşunda dəyişikliklər və emosional dalğalanmalar yeniyetmələrin gündəlik həyatında müəyyən suallar və narahatlıqlar yarada bilər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, yeniyetməlik dövründə reproduktiv sağlamlıqla bağlı düzgün məlumatlandırma, sağlam həyat tərzi, şəxsi gigiyena və vaxtında tibbi nəzarət gələcək sağlamlığın əsas şərtlərindəndir. Bəs yeniyetməlik zamanı orqanizmdə hansı dəyişikliklər baş verir? Hansı hallar normal inkişaf prosesinin bir hissəsi, hansı əlamətlər isə həkimə müraciət etməyi tələb edir? Reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün valideynlər və yeniyetmələr nələrə diqqət etməlidirlər?
Bu və digər sualları Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Ailə Planlanması Məsləhətxanasının ginekoloqu Leyla Allahverdiyeva cavablandırır.

- Yeniyetməlik dövrünün xüsusiyyəti nədən ibarətdir və bu mərhələdə reproduktiv sağlamlıq necə xarakterizə olunur?

- Yeniyetməlik dövrü fərdin həyatında çoxsahəli inkişafın baş verdiyi mühüm mərhələdir və fiziki, emosional, sosial, intellektual dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Bu dövrdə hormonal sistem aktivləşir, cinsi yetkinlik prosesi başlayır və bədənin müxtəlif funksiyaları tədricən formalaşır.
Reproduktiv sağlamlıq bu mərhələdə xüsusilə vacibdir. Çünki hər iki cinsin nümayəndəsinin yetkinlik xüsusiyyətləri bu dövrdə təzahür etməyə başlayır və uzunmüddətli sağlamlıq üçün təməl qoyur. Hormonal dəyişikliklər bəzən emosional dalğalanmalar, özünəinam problemləri və sosial münasibətlərdə həssaslıqla da müşayiət oluna bilər. Yeniyetmələrin düzgün tibbi məlumat əldə etməsi, gigiyena və sağlam həyat tərzi barədə maarifləndirilməsi, həmçinin tibbi xidmətlərə çıxış imkanlarının olması onların gələcək reproduktiv sağlamlığı üçün prioritet hesab olunur. Bu dövrdə valideyn və müəllim dəstəyi, eləcə də peşəkar tibbi müşahidə fiziki, həm də psixoloji inkişafın balanslı olmasına kömək edir. Sağlam qidalanma, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik hormonal tarazlığın qorunmasında mühüm rol oynayır. Reproduktiv sağlamlıq həm də gənclərin öz bədənini tanımasını, dəyişiklikləri düzgün qəbul etməsini və məsuliyyətli qərarlar verməsini təmin edir. Beləliklə, yeniyetməlik dövründə göstərilən düzgün tibbi və psixoloji dəstək insanın gələcək sağlam həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.

- Yeniyetmə orqanizmdə hansı fiziki dəyişikliklər baş verir?

- Yeniyetməlik dövründə bədəndə baş verən fiziki dəyişikliklər genişdir və orqanizmin yetkinliyə keçidinin əsas göstəricilərindən hesab olunur. Bu mərhələdə hormon səviyyələrinin yüksəlməsi orqanizmin funksiyalarını aktivləşdirir və bədənin xarici görünüşündə nəzərəçarpan dəyişikliklərə səbəb olur. Boy sürətlə uzanır, bədən ölçüləri tədricən dəyişərək daha yetkin formaya yaxınlaşır. Dərinin strukturu dəyişir, yağlılıq artır, həmçinin hər iki cinsdə bədənin müxtəlif bölgələrində tüklənmə artır, fiziki görünüş dəyişir və dəridə sızanaqlar əmələ gəlir. Bu dəyişikliklər, xüsusilə fiziki inkişaf tempi həmyaşıdlarından fərqli olduqda bəzən yeniyetmələrdə narahatlıq və ya özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə də, fiziki dəyişikliklərin normal inkişaf prosesinin bir hissəsi kimi izah edilməsi və lazımi psixoloji dəstəyin göstərilməsi yeniyetmənin sağlam özünüqavrayışı üçün vacibdir.
Qızlarda bu dövrdə hormonal dəyişikliklər nəticəsində menstruasiya başlayır, menstrual sikl formalaşır, süd vəziləri böyüyür və inkişaf edir, çanaq genişlənir. Bədən quruluşunda əzələ və piy nisbətində dəyişikliklər müşahidə olunur. Yumurtalıqların fəaliyyəti aktivləşir və reproduktiv sistem tədricən yetkinləşir. Oğlanlarda isə testosteron hormonunun artması ilə səs tembri qalınlaşır, əzələ kütləsi artır, çiyinlər enlənir və boy sürətlə uzanır. Bu dövrdə cinsiyyət orqanları inkişaf edir və sperma istehsalı başlayır. Həm qızlarda, həm də oğlanlarda bu dövr emosional dəyişikliklərlə də müşayiət olunur. Yeniyetmələrdə əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi, özünüifadə və sosial münasibətlərdə fərqliliklər görünə bilər. Eyni zamanda, müstəqillik axtarışı və şəxsiyyətin formalaşması prosesi də aktivləşir.

- Hər iki cinsin nümayəndələrində yeniyetməlik dövründə reproduktiv sağlamlıqla bağlı ən çox rast gəlinən narahatlıqlar hansılardır?

- Qızlar arasında ən çox rast gəlinən problemlər sırasında menstrual dövrlərin nizamsızlığı, ağrılı menstruasiya və hormonal disbalanslar yer alır. Menstruasiyanın başlanmasından sonra ilk bir neçə il ərzində dövrlərin qeyri-müntəzəm olması hormonal sistemin tənzimlənmə prosesi ilə əlaqədar normal hesab oluna bilər. Lakin davamlı şiddətli ağrı, həddindən artıq qanaxma, uzunmüddətli gecikmələr və ya qısa menstruasiya dövrü hallarında mütləq tibbi müayinə aparılmalıdır. Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS), qalxanabənzər vəzi ilə əlaqədar və digər endokrin problemlər də yeniyetməlik dövründə üzə çıxa bilər və peşəkar nəzarət tələb edir.
Oğlanlarda isə tez və ya gec cinsi yetkinləşmə, hormonal disbalans və xayaların inkişafı ilə bağlı problemlər müşahidə olunur. Bəzi yeniyetmələrdə varikosel, iltihabi proseslər və ya infeksiyalar kimi vəziyyətlər də rast gəlinir. Hormon səviyyələrindəki dəyişikliklər nəticəsində sızanaqlar, həddindən artıq tərləmə və bədən qoxusunun dəyişməsi kimi narahatlıqlar da yarana bilər. Bəzi oğlanlarda müvəqqəti süd vəzisi böyüməsi (ginekomastiya) müşahidə edilir ki, bu da çox vaxt fizioloji xarakter daşıyır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün müayinələr fərdi vəziyyətə, yaş xüsusiyyətlərinə və mövcud şikayətlərə uyğun olaraq seçilir. İlk mərhələdə həkim konsultasiyası, anamnezin toplanması və fiziki inkişafın qiymətləndirilməsi aparılır. Bu zaman boy, çəki, bədən kütlə indeksi və ikincili cinsi əlamətlərin inkişaf səviyyəsi nəzərdən keçirilir.
Laborator müayinələrə hormonal analizlər, ümumi qan analizi və lazım olduqda digər biokimyəvi göstəricilər daxil edilə bilər. İnstrumental müayinələrdən ən geniş istifadə olunan üsul çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsidir (USM), bu da reproduktiv orqanların inkişafını və mümkün struktur dəyişiklikləri qiymətləndirməyə kömək edir. Göstəriş olduqda cinsi yolla ötürülən infeksiyalar üçün skrininq testləri də aparıla bilər.
Profilaktik yanaşma da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəyyən hallarda HPV peyvəndi kimi qoruyucu tədbirlər tövsiyə oluna bilər. Uzunmüddətli menstrual pozğunluqlar, şiddətli ağrılar, qeyri-adi ifrazatlar, gecikmiş və ya həddindən artıq erkən cinsi yetkinlik əlamətləri müşahidə edildikdə mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Bu müayinələrin əsas məqsədi problemləri erkən aşkar etmək və sağlam reproduktiv inkişafı təmin etməkdir.

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf hansı şəkildə izlənilir?

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf mərhələlər üzrə izlənir və qiymətləndirilir. Birinci mərhələ təxminən 10-13 yaş aralığını əhatə edir və bu dövrdə hipofiz vəzi, beyin və cinsiyyət vəzilərinin qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin böyüməsi, ilk menstruasiya və menstrual siklin formalaşması baş verir. Oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır və testosteron səviyyəsi artır. İkinci mərhələ 14-16 yaşlarda baş verir və bu dövrdə hər iki cinsdə boyun sürətlə uzanması, dəridə yağlanma və akne, əzələ kütləsinin artması müşahidə olunur. Eyni zamanda, emosional və psixoloji dəyişikliklər də diqqət çəkir, çünki hormonal dalğalanmalar davranışa təsir edir. Üçüncü mərhələ 17-19 yaşları əhatə edir və nisbi hormonal sabitlik dövrü hesab olunur. Bu mərhələdə cinsi sistem tam formalaşır, reproduktiv funksiyalar sabitləşir və reproduktiv potensial maksimuma çatır. Hər üç mərhələdə həkimlər, pediatrlar və endokrinoloqlar fiziki yoxlamalar, hormonal testlər və cinsi yetkinlik prosesinin inkişaf səviyyəsinin qiymətləndirilməsi vasitəsilə yeniyetmələrin inkişafını izləyirlər. Bu proses həm də psixoloji və sosial uyğunlaşmanın qiymətləndirilməsi ilə tamamlanır, çünki hormonal dəyişikliklər yeniyetmənin davranış və münasibətlərinə təsir göstərir. Beləliklə, hormonal və cinsi inkişaf sistemli və mərhələli şəkildə nəzarətdə saxlanılır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün ilk növbədə düzgün və balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu və müntəzəm fiziki aktivlik vacibdir. Orqanizmin inkişaf dövründə vitamin və mineral balansının qorunması hormonal sistemin sağlam fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Stressin düzgün idarə olunması və zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq da hormonal tarazlığın pozulmaması üçün mühüm amillərdir. Gigiyena qaydalarına riayət etmək, menstrual sağlamlıq haqqında düzgün məlumatlı olmaq və bədən dəyişikliklərini normal proses kimi qəbul etmək yeniyetmələrin psixoloji rahatlığı üçün vacibdir. Hansısa narahatlıq olduqda vaxtında həkimə müraciət etmək erkən diaqnostika baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda ailə daxilində açıq ünsiyyətin qurulması, valideynlərin maarifləndirici və dəstəkləyici mövqeyi yeniyetmələrin sağlam qərarlar qəbul etməsinə kömək edir. Rəqəmsal mühit və sosial şəbəkələrin təsiri nəzərə alınaraq, gənclərin etibarlı tibbi məlumat mənbələrinə yönləndirilməsi də vacibdir. Elmi əsaslı reproduktiv maarifləndirmə ilə təmin olunan yeniyetmə gələcəkdə daha sağlam həyat tərzi və məsuliyyətli davranış nümayiş etdirir.

- Yeniyetməlik dövrünün xüsusiyyəti nədən ibarətdir və bu mərhələdə reproduktiv sağlamlıq necə xarakterizə olunur?

- Yeniyetməlik dövrü fərdin həyatında çoxsahəli inkişafın baş verdiyi mühüm mərhələdir və fiziki, emosional, sosial, intellektual dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Bu dövrdə hormonal sistem aktivləşir, cinsi yetkinlik prosesi başlayır və bədənin müxtəlif funksiyaları tədricən formalaşır.
Reproduktiv sağlamlıq bu mərhələdə xüsusilə vacibdir. Çünki hər iki cinsin nümayəndəsinin yetkinlik xüsusiyyətləri bu dövrdə təzahür etməyə başlayır və uzunmüddətli sağlamlıq üçün təməl qoyur. Hormonal dəyişikliklər bəzən emosional dalğalanmalar, özünəinam problemləri və sosial münasibətlərdə həssaslıqla da müşayiət oluna bilər. Yeniyetmələrin düzgün tibbi məlumat əldə etməsi, gigiyena və sağlam həyat tərzi barədə maarifləndirilməsi, həmçinin tibbi xidmətlərə çıxış imkanlarının olması onların gələcək reproduktiv sağlamlığı üçün prioritet hesab olunur. Bu dövrdə valideyn və müəllim dəstəyi, eləcə də peşəkar tibbi müşahidə fiziki, həm də psixoloji inkişafın balanslı olmasına kömək edir. Sağlam qidalanma, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik hormonal tarazlığın qorunmasında mühüm rol oynayır. Reproduktiv sağlamlıq həm də gənclərin öz bədənini tanımasını, dəyişiklikləri düzgün qəbul etməsini və məsuliyyətli qərarlar verməsini təmin edir. Beləliklə, yeniyetməlik dövründə göstərilən düzgün tibbi və psixoloji dəstək insanın gələcək sağlam həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.

- Yeniyetmə orqanizmdə hansı fiziki dəyişikliklər baş verir?

- Yeniyetməlik dövründə bədəndə baş verən fiziki dəyişikliklər genişdir və orqanizmin yetkinliyə keçidinin əsas göstəricilərindən hesab olunur. Bu mərhələdə hormon səviyyələrinin yüksəlməsi orqanizmin funksiyalarını aktivləşdirir və bədənin xarici görünüşündə nəzərəçarpan dəyişikliklərə səbəb olur. Boy sürətlə uzanır, bədən ölçüləri tədricən dəyişərək daha yetkin formaya yaxınlaşır. Dərinin strukturu dəyişir, yağlılıq artır, həmçinin hər iki cinsdə bədənin müxtəlif bölgələrində tüklənmə artır, fiziki görünüş dəyişir və dəridə sızanaqlar əmələ gəlir. Bu dəyişikliklər, xüsusilə fiziki inkişaf tempi həmyaşıdlarından fərqli olduqda bəzən yeniyetmələrdə narahatlıq və ya özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə də, fiziki dəyişikliklərin normal inkişaf prosesinin bir hissəsi kimi izah edilməsi və lazımi psixoloji dəstəyin göstərilməsi yeniyetmənin sağlam özünüqavrayışı üçün vacibdir.
Qızlarda bu dövrdə hormonal dəyişikliklər nəticəsində menstruasiya başlayır, menstrual sikl formalaşır, süd vəziləri böyüyür və inkişaf edir, çanaq genişlənir. Bədən quruluşunda əzələ və piy nisbətində dəyişikliklər müşahidə olunur. Yumurtalıqların fəaliyyəti aktivləşir və reproduktiv sistem tədricən yetkinləşir. Oğlanlarda isə testosteron hormonunun artması ilə səs tembri qalınlaşır, əzələ kütləsi artır, çiyinlər enlənir və boy sürətlə uzanır. Bu dövrdə cinsiyyət orqanları inkişaf edir və sperma istehsalı başlayır. Həm qızlarda, həm də oğlanlarda bu dövr emosional dəyişikliklərlə də müşayiət olunur. Yeniyetmələrdə əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi, özünüifadə və sosial münasibətlərdə fərqliliklər görünə bilər. Eyni zamanda, müstəqillik axtarışı və şəxsiyyətin formalaşması prosesi də aktivləşir.

- Hər iki cinsin nümayəndələrində yeniyetməlik dövründə reproduktiv sağlamlıqla bağlı ən çox rast gəlinən narahatlıqlar hansılardır?

- Qızlar arasında ən çox rast gəlinən problemlər sırasında menstrual dövrlərin nizamsızlığı, ağrılı menstruasiya və hormonal disbalanslar yer alır. Menstruasiyanın başlanmasından sonra ilk bir neçə il ərzində dövrlərin qeyri-müntəzəm olması hormonal sistemin tənzimlənmə prosesi ilə əlaqədar normal hesab oluna bilər. Lakin davamlı şiddətli ağrı, həddindən artıq qanaxma, uzunmüddətli gecikmələr və ya qısa menstruasiya dövrü hallarında mütləq tibbi müayinə aparılmalıdır. Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS), qalxanabənzər vəzi ilə əlaqədar və digər endokrin problemlər də yeniyetməlik dövründə üzə çıxa bilər və peşəkar nəzarət tələb edir.
Oğlanlarda isə tez və ya gec cinsi yetkinləşmə, hormonal disbalans və xayaların inkişafı ilə bağlı problemlər müşahidə olunur. Bəzi yeniyetmələrdə varikosel, iltihabi proseslər və ya infeksiyalar kimi vəziyyətlər də rast gəlinir. Hormon səviyyələrindəki dəyişikliklər nəticəsində sızanaqlar, həddindən artıq tərləmə və bədən qoxusunun dəyişməsi kimi narahatlıqlar da yarana bilər. Bəzi oğlanlarda müvəqqəti süd vəzisi böyüməsi (ginekomastiya) müşahidə edilir ki, bu da çox vaxt fizioloji xarakter daşıyır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün müayinələr fərdi vəziyyətə, yaş xüsusiyyətlərinə və mövcud şikayətlərə uyğun olaraq seçilir. İlk mərhələdə həkim konsultasiyası, anamnezin toplanması və fiziki inkişafın qiymətləndirilməsi aparılır. Bu zaman boy, çəki, bədən kütlə indeksi və ikincili cinsi əlamətlərin inkişaf səviyyəsi nəzərdən keçirilir.
Laborator müayinələrə hormonal analizlər, ümumi qan analizi və lazım olduqda digər biokimyəvi göstəricilər daxil edilə bilər. İnstrumental müayinələrdən ən geniş istifadə olunan üsul çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsidir (USM), bu da reproduktiv orqanların inkişafını və mümkün struktur dəyişiklikləri qiymətləndirməyə kömək edir. Göstəriş olduqda cinsi yolla ötürülən infeksiyalar üçün skrininq testləri də aparıla bilər.
Profilaktik yanaşma da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəyyən hallarda HPV peyvəndi kimi qoruyucu tədbirlər tövsiyə oluna bilər. Uzunmüddətli menstrual pozğunluqlar, şiddətli ağrılar, qeyri-adi ifrazatlar, gecikmiş və ya həddindən artıq erkən cinsi yetkinlik əlamətləri müşahidə edildikdə mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Bu müayinələrin əsas məqsədi problemləri erkən aşkar etmək və sağlam reproduktiv inkişafı təmin etməkdir.

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf hansı şəkildə izlənilir?

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf mərhələlər üzrə izlənir və qiymətləndirilir. Birinci mərhələ təxminən 10-13 yaş aralığını əhatə edir və bu dövrdə hipofiz vəzi, beyin və cinsiyyət vəzilərinin qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin böyüməsi, ilk menstruasiya və menstrual siklin formalaşması baş verir. Oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır və testosteron səviyyəsi artır. İkinci mərhələ 14-16 yaşlarda baş verir və bu dövrdə hər iki cinsdə boyun sürətlə uzanması, dəridə yağlanma və akne, əzələ kütləsinin artması müşahidə olunur. Eyni zamanda, emosional və psixoloji dəyişikliklər də diqqət çəkir, çünki hormonal dalğalanmalar davranışa təsir edir. Üçüncü mərhələ 17-19 yaşları əhatə edir və nisbi hormonal sabitlik dövrü hesab olunur. Bu mərhələdə cinsi sistem tam formalaşır, reproduktiv funksiyalar sabitləşir və reproduktiv potensial maksimuma çatır. Hər üç mərhələdə həkimlər, pediatrlar və endokrinoloqlar fiziki yoxlamalar, hormonal testlər və cinsi yetkinlik prosesinin inkişaf səviyyəsinin qiymətləndirilməsi vasitəsilə yeniyetmələrin inkişafını izləyirlər. Bu proses həm də psixoloji və sosial uyğunlaşmanın qiymətləndirilməsi ilə tamamlanır, çünki hormonal dəyişikliklər yeniyetmənin davranış və münasibətlərinə təsir göstərir. Beləliklə, hormonal və cinsi inkişaf sistemli və mərhələli şəkildə nəzarətdə saxlanılır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün ilk növbədə düzgün və balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu və müntəzəm fiziki aktivlik vacibdir. Orqanizmin inkişaf dövründə vitamin və mineral balansının qorunması hormonal sistemin sağlam fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Stressin düzgün idarə olunması və zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq da hormonal tarazlığın pozulmaması üçün mühüm amillərdir. Gigiyena qaydalarına riayət etmək, menstrual sağlamlıq haqqında düzgün məlumatlı olmaq və bədən dəyişikliklərini normal proses kimi qəbul etmək yeniyetmələrin psixoloji rahatlığı üçün vacibdir. Hansısa narahatlıq olduqda vaxtında həkimə müraciət etmək erkən diaqnostika baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda ailə daxilində açıq ünsiyyətin qurulması, valideynlərin maarifləndirici və dəstəkləyici mövqeyi yeniyetmələrin sağlam qərarlar qəbul etməsinə kömək edir. Rəqəmsal mühit və sosial şəbəkələrin təsiri nəzərə alınaraq, gənclərin etibarlı tibbi məlumat mənbələrinə yönləndirilməsi də vacibdir. Elmi əsaslı reproduktiv maarifləndirmə ilə təmin olunan yeniyetmə gələcəkdə daha sağlam həyat tərzi və məsuliyyətli davranış nümayiş etdirir.

Yeniyetməlik dövrü insan həyatında həm fiziki, həm də emosional baxımdan mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi mərhələlərdən biridir. Bu dövrdə orqanizmdə hormonal və fizioloji dəyişikliklərlə yanaşı, reproduktiv sistemin formalaşması prosesi də başlayır. Menstruasiyanın başlanması, cinsi yetkinlik əlamətlərinin meydana çıxması, bədən quruluşunda dəyişikliklər və emosional dalğalanmalar yeniyetmələrin gündəlik həyatında müəyyən suallar və narahatlıqlar yarada bilər.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, yeniyetməlik dövründə reproduktiv sağlamlıqla bağlı düzgün məlumatlandırma, sağlam həyat tərzi, şəxsi gigiyena və vaxtında tibbi nəzarət gələcək sağlamlığın əsas şərtlərindəndir. Bəs yeniyetməlik zamanı orqanizmdə hansı dəyişikliklər baş verir? Hansı hallar normal inkişaf prosesinin bir hissəsi, hansı əlamətlər isə həkimə müraciət etməyi tələb edir? Reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün valideynlər və yeniyetmələr nələrə diqqət etməlidirlər?
Bu və digər sualları Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Ailə Planlanması Məsləhətxanasının ginekoloqu Leyla Allahverdiyeva cavablandırır.

- Yeniyetməlik dövrünün xüsusiyyəti nədən ibarətdir və bu mərhələdə reproduktiv sağlamlıq necə xarakterizə olunur?

- Yeniyetməlik dövrü fərdin həyatında çoxsahəli inkişafın baş verdiyi mühüm mərhələdir və fiziki, emosional, sosial, intellektual dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Bu dövrdə hormonal sistem aktivləşir, cinsi yetkinlik prosesi başlayır və bədənin müxtəlif funksiyaları tədricən formalaşır.
Reproduktiv sağlamlıq bu mərhələdə xüsusilə vacibdir. Çünki hər iki cinsin nümayəndəsinin yetkinlik xüsusiyyətləri bu dövrdə təzahür etməyə başlayır və uzunmüddətli sağlamlıq üçün təməl qoyur. Hormonal dəyişikliklər bəzən emosional dalğalanmalar, özünəinam problemləri və sosial münasibətlərdə həssaslıqla da müşayiət oluna bilər. Yeniyetmələrin düzgün tibbi məlumat əldə etməsi, gigiyena və sağlam həyat tərzi barədə maarifləndirilməsi, həmçinin tibbi xidmətlərə çıxış imkanlarının olması onların gələcək reproduktiv sağlamlığı üçün prioritet hesab olunur. Bu dövrdə valideyn və müəllim dəstəyi, eləcə də peşəkar tibbi müşahidə fiziki, həm də psixoloji inkişafın balanslı olmasına kömək edir. Sağlam qidalanma, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik hormonal tarazlığın qorunmasında mühüm rol oynayır. Reproduktiv sağlamlıq həm də gənclərin öz bədənini tanımasını, dəyişiklikləri düzgün qəbul etməsini və məsuliyyətli qərarlar verməsini təmin edir. Beləliklə, yeniyetməlik dövründə göstərilən düzgün tibbi və psixoloji dəstək insanın gələcək sağlam həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.

- Yeniyetmə orqanizmdə hansı fiziki dəyişikliklər baş verir?

- Yeniyetməlik dövründə bədəndə baş verən fiziki dəyişikliklər genişdir və orqanizmin yetkinliyə keçidinin əsas göstəricilərindən hesab olunur. Bu mərhələdə hormon səviyyələrinin yüksəlməsi orqanizmin funksiyalarını aktivləşdirir və bədənin xarici görünüşündə nəzərəçarpan dəyişikliklərə səbəb olur. Boy sürətlə uzanır, bədən ölçüləri tədricən dəyişərək daha yetkin formaya yaxınlaşır. Dərinin strukturu dəyişir, yağlılıq artır, həmçinin hər iki cinsdə bədənin müxtəlif bölgələrində tüklənmə artır, fiziki görünüş dəyişir və dəridə sızanaqlar əmələ gəlir. Bu dəyişikliklər, xüsusilə fiziki inkişaf tempi həmyaşıdlarından fərqli olduqda bəzən yeniyetmələrdə narahatlıq və ya özünəinamın azalmasına gətirib çıxara bilər. Buna görə də, fiziki dəyişikliklərin normal inkişaf prosesinin bir hissəsi kimi izah edilməsi və lazımi psixoloji dəstəyin göstərilməsi yeniyetmənin sağlam özünüqavrayışı üçün vacibdir.
Qızlarda bu dövrdə hormonal dəyişikliklər nəticəsində menstruasiya başlayır, menstrual sikl formalaşır, süd vəziləri böyüyür və inkişaf edir, çanaq genişlənir. Bədən quruluşunda əzələ və piy nisbətində dəyişikliklər müşahidə olunur. Yumurtalıqların fəaliyyəti aktivləşir və reproduktiv sistem tədricən yetkinləşir. Oğlanlarda isə testosteron hormonunun artması ilə səs tembri qalınlaşır, əzələ kütləsi artır, çiyinlər enlənir və boy sürətlə uzanır. Bu dövrdə cinsiyyət orqanları inkişaf edir və sperma istehsalı başlayır. Həm qızlarda, həm də oğlanlarda bu dövr emosional dəyişikliklərlə də müşayiət olunur. Yeniyetmələrdə əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi, özünüifadə və sosial münasibətlərdə fərqliliklər görünə bilər. Eyni zamanda, müstəqillik axtarışı və şəxsiyyətin formalaşması prosesi də aktivləşir.

- Hər iki cinsin nümayəndələrində yeniyetməlik dövründə reproduktiv sağlamlıqla bağlı ən çox rast gəlinən narahatlıqlar hansılardır?

- Qızlar arasında ən çox rast gəlinən problemlər sırasında menstrual dövrlərin nizamsızlığı, ağrılı menstruasiya və hormonal disbalanslar yer alır. Menstruasiyanın başlanmasından sonra ilk bir neçə il ərzində dövrlərin qeyri-müntəzəm olması hormonal sistemin tənzimlənmə prosesi ilə əlaqədar normal hesab oluna bilər. Lakin davamlı şiddətli ağrı, həddindən artıq qanaxma, uzunmüddətli gecikmələr və ya qısa menstruasiya dövrü hallarında mütləq tibbi müayinə aparılmalıdır. Polikistik yumurtalıq sindromu (PCOS), qalxanabənzər vəzi ilə əlaqədar və digər endokrin problemlər də yeniyetməlik dövründə üzə çıxa bilər və peşəkar nəzarət tələb edir.
Oğlanlarda isə tez və ya gec cinsi yetkinləşmə, hormonal disbalans və xayaların inkişafı ilə bağlı problemlər müşahidə olunur. Bəzi yeniyetmələrdə varikosel, iltihabi proseslər və ya infeksiyalar kimi vəziyyətlər də rast gəlinir. Hormon səviyyələrindəki dəyişikliklər nəticəsində sızanaqlar, həddindən artıq tərləmə və bədən qoxusunun dəyişməsi kimi narahatlıqlar da yarana bilər. Bəzi oğlanlarda müvəqqəti süd vəzisi böyüməsi (ginekomastiya) müşahidə edilir ki, bu da çox vaxt fizioloji xarakter daşıyır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın diaqnostikası üçün müayinələr fərdi vəziyyətə, yaş xüsusiyyətlərinə və mövcud şikayətlərə uyğun olaraq seçilir. İlk mərhələdə həkim konsultasiyası, anamnezin toplanması və fiziki inkişafın qiymətləndirilməsi aparılır. Bu zaman boy, çəki, bədən kütlə indeksi və ikincili cinsi əlamətlərin inkişaf səviyyəsi nəzərdən keçirilir.
Laborator müayinələrə hormonal analizlər, ümumi qan analizi və lazım olduqda digər biokimyəvi göstəricilər daxil edilə bilər. İnstrumental müayinələrdən ən geniş istifadə olunan üsul çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsidir (USM), bu da reproduktiv orqanların inkişafını və mümkün struktur dəyişiklikləri qiymətləndirməyə kömək edir. Göstəriş olduqda cinsi yolla ötürülən infeksiyalar üçün skrininq testləri də aparıla bilər.
Profilaktik yanaşma da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müəyyən hallarda HPV peyvəndi kimi qoruyucu tədbirlər tövsiyə oluna bilər. Uzunmüddətli menstrual pozğunluqlar, şiddətli ağrılar, qeyri-adi ifrazatlar, gecikmiş və ya həddindən artıq erkən cinsi yetkinlik əlamətləri müşahidə edildikdə mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Bu müayinələrin əsas məqsədi problemləri erkən aşkar etmək və sağlam reproduktiv inkişafı təmin etməkdir.

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf hansı şəkildə izlənilir?

- Yeniyetmələrdə hormonal və cinsi inkişaf mərhələlər üzrə izlənir və qiymətləndirilir. Birinci mərhələ təxminən 10-13 yaş aralığını əhatə edir və bu dövrdə hipofiz vəzi, beyin və cinsiyyət vəzilərinin qarşılıqlı fəaliyyəti nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin böyüməsi, ilk menstruasiya və menstrual siklin formalaşması baş verir. Oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır və testosteron səviyyəsi artır. İkinci mərhələ 14-16 yaşlarda baş verir və bu dövrdə hər iki cinsdə boyun sürətlə uzanması, dəridə yağlanma və akne, əzələ kütləsinin artması müşahidə olunur. Eyni zamanda, emosional və psixoloji dəyişikliklər də diqqət çəkir, çünki hormonal dalğalanmalar davranışa təsir edir. Üçüncü mərhələ 17-19 yaşları əhatə edir və nisbi hormonal sabitlik dövrü hesab olunur. Bu mərhələdə cinsi sistem tam formalaşır, reproduktiv funksiyalar sabitləşir və reproduktiv potensial maksimuma çatır. Hər üç mərhələdə həkimlər, pediatrlar və endokrinoloqlar fiziki yoxlamalar, hormonal testlər və cinsi yetkinlik prosesinin inkişaf səviyyəsinin qiymətləndirilməsi vasitəsilə yeniyetmələrin inkişafını izləyirlər. Bu proses həm də psixoloji və sosial uyğunlaşmanın qiymətləndirilməsi ilə tamamlanır, çünki hormonal dəyişikliklər yeniyetmənin davranış və münasibətlərinə təsir göstərir. Beləliklə, hormonal və cinsi inkişaf sistemli və mərhələli şəkildə nəzarətdə saxlanılır.

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Yeniyetmələrdə reproduktiv sağlamlığın qorunması üçün ilk növbədə düzgün və balanslı qidalanma, kifayət qədər yuxu və müntəzəm fiziki aktivlik vacibdir. Orqanizmin inkişaf dövründə vitamin və mineral balansının qorunması hormonal sistemin sağlam fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. Stressin düzgün idarə olunması və zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq da hormonal tarazlığın pozulmaması üçün mühüm amillərdir. Gigiyena qaydalarına riayət etmək, menstrual sağlamlıq haqqında düzgün məlumatlı olmaq və bədən dəyişikliklərini normal proses kimi qəbul etmək yeniyetmələrin psixoloji rahatlığı üçün vacibdir. Hansısa narahatlıq olduqda vaxtında həkimə müraciət etmək erkən diaqnostika baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda ailə daxilində açıq ünsiyyətin qurulması, valideynlərin maarifləndirici və dəstəkləyici mövqeyi yeniyetmələrin sağlam qərarlar qəbul etməsinə kömək edir. Rəqəmsal mühit və sosial şəbəkələrin təsiri nəzərə alınaraq, gənclərin etibarlı tibbi məlumat mənbələrinə yönləndirilməsi də vacibdir. Elmi əsaslı reproduktiv maarifləndirmə ilə təmin olunan yeniyetmə gələcəkdə daha sağlam həyat tərzi və məsuliyyətli davranış nümayiş etdirir.

Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzində Təşkilati-metodiki şöbənin həkim-metodisti Səbinə Nəbizadə ilə müsahibə

- İİV-lə yaşayan şəxs uzun illər heç bir simptom hiss etməyə bilərmi və bu dövrdə o, yoluxucudurmu?

- İİV infeksiyasının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri onun uzun müddət klinik əlamətlər olmadan, latent mərhələdə davam edə bilməsidir. Yoluxmadan sonra xəstəlik illərlə simptomsuz gedə və şəxs özünü tam sağlam hiss edə bilər. Lakin bu müddət ərzində virus orqanizmdə xüsusi aktivliyə malik olur, immun sisteminə, xüsusilə CD4 limfositlərinə təsir göstərərək onların sayını tədricən azaldır. Simptomların olmaması infeksiyanın təhlükəsiz və ya qeyri-yoluxucu olması demək deyil. Şəxs öz statusunu bilmədikdə yoluxdurma riski daha da artır, çünki infeksiyanın mövcudluğundan xəbərsiz olmaq profilaktik tədbirlərin tətbiqini zəiflədir. Odur ki, vaxtında başlanılmış və müntəzəm qəbul edilən antiretrovirus terapiya (ART) qanda virus yükünü təyin olunmayan səviyyəyə qədər endirə bilir və infeksiyanın ötürülmə riskini minimuma endirir. Beləliklə, erkən diaqnostika, müntəzəm laborator müayinələr və müalicəyə sadiqlik həm fərdi sağlamlığın qorunması, həm də epidemioloji təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından əsas strateji tədbirlər hesab olunur.

- Tibb işçiləri peşə fəaliyyəti zamanı təhlükəsizliklərini necə təmin etməlidirlər?

- İİV-in parenteral yolla ötürülməsini nəzərə alaraq, tibb işçiləri xüsusilə tibbi prosedurlar və digər invaziv müdaxilələr zamanı təhlükəsizlik tədbirlərini gözləməlidirlər. Xüsusilə kəsilmiş və ya dərin zədələr yüksək riskli yoluxma mənbəyi hesab olunur, çünki belə hallarda İİV-lə yaşayan şəxsin qanı birbaşa sağlam şəxsin qanına keçə bilər. Bu səbəbdən hər bir pasiyent potensial yoluxma mənbəyi kimi qəbul edilməli və onlarla işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq olunmalıdır. Bu məqsədlə işçilər əlcək, maska, qoruyucu geyim və eynəkdən istifadə etməli, iynə və digər kəsici alətlərlə diqqətlə işləməlidirlər. Tibbi alətlərin düzgün dezinfeksiya və sterilizasiyası infeksiyanın yayılma riskini minimuma endirir. Tibb işçisinin peşə fəaliyyəti zamanı təsadüfi zədələnmə baş verdikdə və İİV-lə yoluxma riski olan vəziyyətlərdə dərhal təmasdan sonra profilaktika (PEP) üçün müraciət etməlidir. Tibbi xidmət göstərərkən təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət etmək həm tibb işçilərinin, həm də pasiyentlərin qorunmasını təmin edir. Bu məqsədlə, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən tibb işçiləri üçün “Tibb müəssisələrində İİV infeksiyasının profilaktikasına aid universal təhlükəsizlik qaydaları” adlı vəsait çap olunaraq tibb işçiləri arasında paylanıb.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə opportunistik infeksiyaların inkişaf riski nə üçün daha yüksəkdir?

- Opportunistik (fürsətcil) infeksiyalar İİV-lə yaşayan şəxslərdə immun sistemin zədələnməsi ilə əlaqədar orqanizmin patogen və şərti patogen mikroorqanizmlərə qarşı müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsi səbəbindən meydana çıxan infeksiyalardır. Bu infeksiyalar tənəffüs yolları, həzm sistemi, dəri və yumşaq toxumalarda, eləcə də mərkəzi sinir sistemi və digər orqanlarda özünü büruzə verə bilər. İİV immun sisteminin əsas hüceyrələri olan CD4 limfositlərini hədəf aldığından, bədən normal müdafiə mexanizmlərini itirir və beləliklə, infeksiyalara qarşı həssaslıq xeyli artır. Opportunistik infeksiyaların erkən aşkarlanması, müvafiq diaqnostikası və müalicənin vaxtında tətbiqi İİV-lə yaşayan şəxslərin sağlamlığının qorunması və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün çox vacibdir. Həmçinin, profilaktik tədbirlər və daimi tibbi nəzarət bu infeksiyaların yaranma riskini azaldır. Bu baxımdan, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzində qeydiyyatda olan İİV-lə yaşayan bütün şəxslər monitorinq planına uyğun olaraq, opportunistik infeksiyalara görə müayinə olunur, həmin infeksiyaların profilaktikasına cəlb olunurlar.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə ART preparatlarına qarşı rezistentlik hansı səbəbdən inkişaf edir və müalicəyə təsiri necə qiymətləndirilir?

- Rezistentlik, İİV-lə yaşayan şəxslərdə müalicədə istifadə olunan ARV preparatlarına qarşı virusun müqavimət göstərməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Bu vəziyyət müalicənin effektivliyinə mənfi təsir göstərir. Daha dəqiq desək, dərmanlar virusun çoxalmasını kifayət qədər dayandıra bilmir, nəticədə immun sistemi zəifləyir, yoluxduruculuq və opportunistik infeksiyaların yaranma riski artır. Antiretrovirus terapiyasının əsas şərtlərindən biri müalicəyə sadiqliyin olmasıdır. Rezistentlik əksər hallarda ART-nin özbaşına dayandırılması, preparatların müntəzəm olaraq qəbul edilməməsi və müalicə rejiminə düzgün riayət olunmaması səbəbindən ortaya çıxır. Antiretroviral preparatlara qarşı rezistentlik qeyd olunan zaman həkim tövsiyələrinə və Ekspert Komissiyasının qərarı əsasında müalicə sxemində dəyişiklik edilir. Bu o deməkdir ki, artıq effektiv olmayan preparatlar dayandırılır və virusu daha yaxşı nəzarətdə saxlaya biləcək alternativ dərmanlar və ya dərman kombinasiyaları tətbiq olunur. Müalicə sxeminin dəyişdirilməsi fərdi yanaşma tələb edir və kliniki-laboratoriya müayinələrin nəticələrinə əsaslanır. Belə ki, hər bir şəxsin virus yükü, CD4 limfositlərin sayı və əvvəlki dərmanlara qarşı cavab nəzərə alınır. Həmçinin, dərmanların düzgün qəbulu, müalicə sxeminə sadiq qalmaq və mütəmadi tibbi nəzarət bu prosesi daha da uğurlu edir.

- İİV-lə bağlı stiqma diaqnostika və müalicəyə necə təsir göstərir?

- İİV-lə bağlı stiqma, yəni cəmiyyətdə İİV-lə yaşayan şəxslərə qarşı ayrı-seçkiliyin olması, diaqnostika və müalicə proseslərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. İnsanlar stiqmanın təsirindən səhiyyə xidmətlərinə müraciət etməkdən çəkinir, nəticədə virusun erkən aşkarlanması gecikir və müalicəyə başlama müddəti uzanır. Həmçinin, stiqma antiretrovirus terapiyasına riayət etməyə mane olur, çünki şəxslər bəzən dərmanlarını gizlətmək və tibbi məsləhətlərdən çəkinmək məcburiyyətində qala bilirlər. Bu vəziyyət virus yükünün artmasına, immun sistemin zəifləməsinə və opportunistik infeksiyaların yaranma riskinin artmasına gətirib çıxarır. Stiqmanın aradan qaldırılması və İİV-lə bağlı əhali arasında maarifləndirmə səviyyəsinin yüksəldilməsi məqsədilə Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən ölkədə silsilə maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirilir. Bu tədbirlərə ümumi əhali və risk qrupları arasında maarifləndirmə, tibb işçiləri arasında təlimlərin təşkili, həmçinin İİV-lə yaşayan şəxslərə dəstək proqramlarının təşkili daxildir.

- İİV-lə yaşayan şəxs uzun illər heç bir simptom hiss etməyə bilərmi və bu dövrdə o, yoluxucudurmu?

- İİV infeksiyasının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri onun uzun müddət klinik əlamətlər olmadan, latent mərhələdə davam edə bilməsidir. Yoluxmadan sonra xəstəlik illərlə simptomsuz gedə və şəxs özünü tam sağlam hiss edə bilər. Lakin bu müddət ərzində virus orqanizmdə xüsusi aktivliyə malik olur, immun sisteminə, xüsusilə CD4 limfositlərinə təsir göstərərək onların sayını tədricən azaldır. Simptomların olmaması infeksiyanın təhlükəsiz və ya qeyri-yoluxucu olması demək deyil. Şəxs öz statusunu bilmədikdə yoluxdurma riski daha da artır, çünki infeksiyanın mövcudluğundan xəbərsiz olmaq profilaktik tədbirlərin tətbiqini zəiflədir. Odur ki, vaxtında başlanılmış və müntəzəm qəbul edilən antiretrovirus terapiya (ART) qanda virus yükünü təyin olunmayan səviyyəyə qədər endirə bilir və infeksiyanın ötürülmə riskini minimuma endirir. Beləliklə, erkən diaqnostika, müntəzəm laborator müayinələr və müalicəyə sadiqlik həm fərdi sağlamlığın qorunması, həm də epidemioloji təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından əsas strateji tədbirlər hesab olunur.

- Tibb işçiləri peşə fəaliyyəti zamanı təhlükəsizliklərini necə təmin etməlidirlər?

- İİV-in parenteral yolla ötürülməsini nəzərə alaraq, tibb işçiləri xüsusilə tibbi prosedurlar və digər invaziv müdaxilələr zamanı təhlükəsizlik tədbirlərini gözləməlidirlər. Xüsusilə kəsilmiş və ya dərin zədələr yüksək riskli yoluxma mənbəyi hesab olunur, çünki belə hallarda İİV-lə yaşayan şəxsin qanı birbaşa sağlam şəxsin qanına keçə bilər. Bu səbəbdən hər bir pasiyent potensial yoluxma mənbəyi kimi qəbul edilməli və onlarla işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq olunmalıdır. Bu məqsədlə işçilər əlcək, maska, qoruyucu geyim və eynəkdən istifadə etməli, iynə və digər kəsici alətlərlə diqqətlə işləməlidirlər. Tibbi alətlərin düzgün dezinfeksiya və sterilizasiyası infeksiyanın yayılma riskini minimuma endirir. Tibb işçisinin peşə fəaliyyəti zamanı təsadüfi zədələnmə baş verdikdə və İİV-lə yoluxma riski olan vəziyyətlərdə dərhal təmasdan sonra profilaktika (PEP) üçün müraciət etməlidir. Tibbi xidmət göstərərkən təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət etmək həm tibb işçilərinin, həm də pasiyentlərin qorunmasını təmin edir. Bu məqsədlə, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən tibb işçiləri üçün “Tibb müəssisələrində İİV infeksiyasının profilaktikasına aid universal təhlükəsizlik qaydaları” adlı vəsait çap olunaraq tibb işçiləri arasında paylanıb.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə opportunistik infeksiyaların inkişaf riski nə üçün daha yüksəkdir?

- Opportunistik (fürsətcil) infeksiyalar İİV-lə yaşayan şəxslərdə immun sistemin zədələnməsi ilə əlaqədar orqanizmin patogen və şərti patogen mikroorqanizmlərə qarşı müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsi səbəbindən meydana çıxan infeksiyalardır. Bu infeksiyalar tənəffüs yolları, həzm sistemi, dəri və yumşaq toxumalarda, eləcə də mərkəzi sinir sistemi və digər orqanlarda özünü büruzə verə bilər. İİV immun sisteminin əsas hüceyrələri olan CD4 limfositlərini hədəf aldığından, bədən normal müdafiə mexanizmlərini itirir və beləliklə, infeksiyalara qarşı həssaslıq xeyli artır. Opportunistik infeksiyaların erkən aşkarlanması, müvafiq diaqnostikası və müalicənin vaxtında tətbiqi İİV-lə yaşayan şəxslərin sağlamlığının qorunması və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün çox vacibdir. Həmçinin, profilaktik tədbirlər və daimi tibbi nəzarət bu infeksiyaların yaranma riskini azaldır. Bu baxımdan, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzində qeydiyyatda olan İİV-lə yaşayan bütün şəxslər monitorinq planına uyğun olaraq, opportunistik infeksiyalara görə müayinə olunur, həmin infeksiyaların profilaktikasına cəlb olunurlar.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə ART preparatlarına qarşı rezistentlik hansı səbəbdən inkişaf edir və müalicəyə təsiri necə qiymətləndirilir?

- Rezistentlik, İİV-lə yaşayan şəxslərdə müalicədə istifadə olunan ARV preparatlarına qarşı virusun müqavimət göstərməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Bu vəziyyət müalicənin effektivliyinə mənfi təsir göstərir. Daha dəqiq desək, dərmanlar virusun çoxalmasını kifayət qədər dayandıra bilmir, nəticədə immun sistemi zəifləyir, yoluxduruculuq və opportunistik infeksiyaların yaranma riski artır. Antiretrovirus terapiyasının əsas şərtlərindən biri müalicəyə sadiqliyin olmasıdır. Rezistentlik əksər hallarda ART-nin özbaşına dayandırılması, preparatların müntəzəm olaraq qəbul edilməməsi və müalicə rejiminə düzgün riayət olunmaması səbəbindən ortaya çıxır. Antiretroviral preparatlara qarşı rezistentlik qeyd olunan zaman həkim tövsiyələrinə və Ekspert Komissiyasının qərarı əsasında müalicə sxemində dəyişiklik edilir. Bu o deməkdir ki, artıq effektiv olmayan preparatlar dayandırılır və virusu daha yaxşı nəzarətdə saxlaya biləcək alternativ dərmanlar və ya dərman kombinasiyaları tətbiq olunur. Müalicə sxeminin dəyişdirilməsi fərdi yanaşma tələb edir və kliniki-laboratoriya müayinələrin nəticələrinə əsaslanır. Belə ki, hər bir şəxsin virus yükü, CD4 limfositlərin sayı və əvvəlki dərmanlara qarşı cavab nəzərə alınır. Həmçinin, dərmanların düzgün qəbulu, müalicə sxeminə sadiq qalmaq və mütəmadi tibbi nəzarət bu prosesi daha da uğurlu edir.

- İİV-lə bağlı stiqma diaqnostika və müalicəyə necə təsir göstərir?

- İİV-lə bağlı stiqma, yəni cəmiyyətdə İİV-lə yaşayan şəxslərə qarşı ayrı-seçkiliyin olması, diaqnostika və müalicə proseslərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. İnsanlar stiqmanın təsirindən səhiyyə xidmətlərinə müraciət etməkdən çəkinir, nəticədə virusun erkən aşkarlanması gecikir və müalicəyə başlama müddəti uzanır. Həmçinin, stiqma antiretrovirus terapiyasına riayət etməyə mane olur, çünki şəxslər bəzən dərmanlarını gizlətmək və tibbi məsləhətlərdən çəkinmək məcburiyyətində qala bilirlər. Bu vəziyyət virus yükünün artmasına, immun sistemin zəifləməsinə və opportunistik infeksiyaların yaranma riskinin artmasına gətirib çıxarır. Stiqmanın aradan qaldırılması və İİV-lə bağlı əhali arasında maarifləndirmə səviyyəsinin yüksəldilməsi məqsədilə Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən ölkədə silsilə maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirilir. Bu tədbirlərə ümumi əhali və risk qrupları arasında maarifləndirmə, tibb işçiləri arasında təlimlərin təşkili, həmçinin İİV-lə yaşayan şəxslərə dəstək proqramlarının təşkili daxildir.

Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzində Təşkilati-metodiki şöbənin həkim-metodisti Səbinə Nəbizadə ilə müsahibə

- İİV-lə yaşayan şəxs uzun illər heç bir simptom hiss etməyə bilərmi və bu dövrdə o, yoluxucudurmu?

- İİV infeksiyasının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri onun uzun müddət klinik əlamətlər olmadan, latent mərhələdə davam edə bilməsidir. Yoluxmadan sonra xəstəlik illərlə simptomsuz gedə və şəxs özünü tam sağlam hiss edə bilər. Lakin bu müddət ərzində virus orqanizmdə xüsusi aktivliyə malik olur, immun sisteminə, xüsusilə CD4 limfositlərinə təsir göstərərək onların sayını tədricən azaldır. Simptomların olmaması infeksiyanın təhlükəsiz və ya qeyri-yoluxucu olması demək deyil. Şəxs öz statusunu bilmədikdə yoluxdurma riski daha da artır, çünki infeksiyanın mövcudluğundan xəbərsiz olmaq profilaktik tədbirlərin tətbiqini zəiflədir. Odur ki, vaxtında başlanılmış və müntəzəm qəbul edilən antiretrovirus terapiya (ART) qanda virus yükünü təyin olunmayan səviyyəyə qədər endirə bilir və infeksiyanın ötürülmə riskini minimuma endirir. Beləliklə, erkən diaqnostika, müntəzəm laborator müayinələr və müalicəyə sadiqlik həm fərdi sağlamlığın qorunması, həm də epidemioloji təhlükəsizliyin təmin olunması baxımından əsas strateji tədbirlər hesab olunur.

- Tibb işçiləri peşə fəaliyyəti zamanı təhlükəsizliklərini necə təmin etməlidirlər?

- İİV-in parenteral yolla ötürülməsini nəzərə alaraq, tibb işçiləri xüsusilə tibbi prosedurlar və digər invaziv müdaxilələr zamanı təhlükəsizlik tədbirlərini gözləməlidirlər. Xüsusilə kəsilmiş və ya dərin zədələr yüksək riskli yoluxma mənbəyi hesab olunur, çünki belə hallarda İİV-lə yaşayan şəxsin qanı birbaşa sağlam şəxsin qanına keçə bilər. Bu səbəbdən hər bir pasiyent potensial yoluxma mənbəyi kimi qəbul edilməli və onlarla işləyərkən müvafiq təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq olunmalıdır. Bu məqsədlə işçilər əlcək, maska, qoruyucu geyim və eynəkdən istifadə etməli, iynə və digər kəsici alətlərlə diqqətlə işləməlidirlər. Tibbi alətlərin düzgün dezinfeksiya və sterilizasiyası infeksiyanın yayılma riskini minimuma endirir. Tibb işçisinin peşə fəaliyyəti zamanı təsadüfi zədələnmə baş verdikdə və İİV-lə yoluxma riski olan vəziyyətlərdə dərhal təmasdan sonra profilaktika (PEP) üçün müraciət etməlidir. Tibbi xidmət göstərərkən təhlükəsizlik tədbirlərinə riayət etmək həm tibb işçilərinin, həm də pasiyentlərin qorunmasını təmin edir. Bu məqsədlə, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən tibb işçiləri üçün “Tibb müəssisələrində İİV infeksiyasının profilaktikasına aid universal təhlükəsizlik qaydaları” adlı vəsait çap olunaraq tibb işçiləri arasında paylanıb.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə opportunistik infeksiyaların inkişaf riski nə üçün daha yüksəkdir?

- Opportunistik (fürsətcil) infeksiyalar İİV-lə yaşayan şəxslərdə immun sistemin zədələnməsi ilə əlaqədar orqanizmin patogen və şərti patogen mikroorqanizmlərə qarşı müdafiə qabiliyyətinin zəifləməsi səbəbindən meydana çıxan infeksiyalardır. Bu infeksiyalar tənəffüs yolları, həzm sistemi, dəri və yumşaq toxumalarda, eləcə də mərkəzi sinir sistemi və digər orqanlarda özünü büruzə verə bilər. İİV immun sisteminin əsas hüceyrələri olan CD4 limfositlərini hədəf aldığından, bədən normal müdafiə mexanizmlərini itirir və beləliklə, infeksiyalara qarşı həssaslıq xeyli artır. Opportunistik infeksiyaların erkən aşkarlanması, müvafiq diaqnostikası və müalicənin vaxtında tətbiqi İİV-lə yaşayan şəxslərin sağlamlığının qorunması və həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün çox vacibdir. Həmçinin, profilaktik tədbirlər və daimi tibbi nəzarət bu infeksiyaların yaranma riskini azaldır. Bu baxımdan, Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzində qeydiyyatda olan İİV-lə yaşayan bütün şəxslər monitorinq planına uyğun olaraq, opportunistik infeksiyalara görə müayinə olunur, həmin infeksiyaların profilaktikasına cəlb olunurlar.

- İİV-lə yaşayan şəxslərdə ART preparatlarına qarşı rezistentlik hansı səbəbdən inkişaf edir və müalicəyə təsiri necə qiymətləndirilir?

- Rezistentlik, İİV-lə yaşayan şəxslərdə müalicədə istifadə olunan ARV preparatlarına qarşı virusun müqavimət göstərməsi nəticəsində yaranan vəziyyətdir. Bu vəziyyət müalicənin effektivliyinə mənfi təsir göstərir. Daha dəqiq desək, dərmanlar virusun çoxalmasını kifayət qədər dayandıra bilmir, nəticədə immun sistemi zəifləyir, yoluxduruculuq və opportunistik infeksiyaların yaranma riski artır. Antiretrovirus terapiyasının əsas şərtlərindən biri müalicəyə sadiqliyin olmasıdır. Rezistentlik əksər hallarda ART-nin özbaşına dayandırılması, preparatların müntəzəm olaraq qəbul edilməməsi və müalicə rejiminə düzgün riayət olunmaması səbəbindən ortaya çıxır. Antiretroviral preparatlara qarşı rezistentlik qeyd olunan zaman həkim tövsiyələrinə və Ekspert Komissiyasının qərarı əsasında müalicə sxemində dəyişiklik edilir. Bu o deməkdir ki, artıq effektiv olmayan preparatlar dayandırılır və virusu daha yaxşı nəzarətdə saxlaya biləcək alternativ dərmanlar və ya dərman kombinasiyaları tətbiq olunur. Müalicə sxeminin dəyişdirilməsi fərdi yanaşma tələb edir və kliniki-laboratoriya müayinələrin nəticələrinə əsaslanır. Belə ki, hər bir şəxsin virus yükü, CD4 limfositlərin sayı və əvvəlki dərmanlara qarşı cavab nəzərə alınır. Həmçinin, dərmanların düzgün qəbulu, müalicə sxeminə sadiq qalmaq və mütəmadi tibbi nəzarət bu prosesi daha da uğurlu edir.

- İİV-lə bağlı stiqma diaqnostika və müalicəyə necə təsir göstərir?

- İİV-lə bağlı stiqma, yəni cəmiyyətdə İİV-lə yaşayan şəxslərə qarşı ayrı-seçkiliyin olması, diaqnostika və müalicə proseslərinə əhəmiyyətli təsir göstərir. İnsanlar stiqmanın təsirindən səhiyyə xidmətlərinə müraciət etməkdən çəkinir, nəticədə virusun erkən aşkarlanması gecikir və müalicəyə başlama müddəti uzanır. Həmçinin, stiqma antiretrovirus terapiyasına riayət etməyə mane olur, çünki şəxslər bəzən dərmanlarını gizlətmək və tibbi məsləhətlərdən çəkinmək məcburiyyətində qala bilirlər. Bu vəziyyət virus yükünün artmasına, immun sistemin zəifləməsinə və opportunistik infeksiyaların yaranma riskinin artmasına gətirib çıxarır. Stiqmanın aradan qaldırılması və İİV-lə bağlı əhali arasında maarifləndirmə səviyyəsinin yüksəldilməsi məqsədilə Səhiyyə Nazirliyi Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzi tərəfindən ölkədə silsilə maarifləndirmə tədbirləri həyata keçirilir. Bu tədbirlərə ümumi əhali və risk qrupları arasında maarifləndirmə, tibb işçiləri arasında təlimlərin təşkili, həmçinin İİV-lə yaşayan şəxslərə dəstək proqramlarının təşkili daxildir.

Məktəbə başlamaq uşaq üçün həyatının yeni və mühüm mərhələlərindən biridir. Yeni mühit, gündəlik rejim, dərs yükü və sosial münasibətlər uşağın həm fiziki, həm də emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Bəs valideynlər övladlarının məktəbə daha rahat uyğunlaşması üçün nələrə diqqət etməlidirlər? Uşağın qidalanması necə təşkil olunmalıdır? Xəstəlik əlamətləri olan uşağı məktəbə göndərmək olarmı?
Səhiyyə Nazirliyi K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun pediatrı Nigar Cəfərova məktəbə başlayan uşaqların sağlamlığı, qidalanması və yeni mühitə adaptasiyası ilə bağlı sualları cavablandırıb.

– Nigar xanım, məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqların peyvəndlənməsi nə qədər vacibdir?

– Məktəbə başlamazdan əvvəl valideynlərə tövsiyə edərdim ki, övladlarının yaşına uyğun bütün peyvəndlərinin tamamlandığından əmin olsunlar. Peyvəndlər uşaqları bir çox yoluxucu xəstəliklərdən qoruyur və məktəb mühitində infeksiyaların yayılmasının qarşısını almağa kömək edir.
Məktəb mühitində uşaqlar gün ərzində bir-biri ilə sıx təmasda olduqları üçün yoluxucu xəstəliklərin yayılma riski də artır. Bu baxımdan, peyvəndlərin vaxtında vurulması yalnız uşağın öz sağlamlığını qorumaq deyil, eyni zamanda digər uşaqların da sağlamlığının müdafiəsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Valideynlər məktəbə hazırlıq zamanı uşağın dərs ləvazimatlarına və geyiminə deyil, onun sağlamlığı ilə bağlı məsələlərə də diqqət yetirməlidirlər. Uşağın sağlam və təhlükəsiz şəkildə məktəbə başlaması üçün peyvəndlərin yaşa uyğun və vaxtında aparılması mühüm addımlardan biridir.

– Uşaq məktəbə getməkdən imtina edirsə, səbəb nə ola bilər? Bu davranış nə zaman adi adaptasiya çətinliyi, nə zaman diqqət tələb edən vəziyyət sayılır?

– Uşaq məktəbə getməkdən çəkinirsə və ya imtina edirsə, bunun səbəbi ayrılıq narahatlığı, yeni mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik, yorğunluq və ya yuxu rejiminin pozulması ola bilər. Bəzən dərs yükü, müəllim və ya sinif yoldaşları ilə münasibətlər, öyrənmə çətinliyi və ya sağlamlıq problemi də bu davranışa səbəb olur.
Məktəbə başladıqdan sonrakı ilk həftələrdə qısamüddətli etiraz, ağlama və səhərlər valideyndən ayrılmaq istəməmək çox vaxt adi adaptasiya çətinliyi sayılır. Uşaq evdə sakitləşirsə və tədricən məktəb rejiminə uyğunlaşırsa, adətən narahatlığa əsas olmur. Lakin bu vəziyyət bir neçə həftədən çox davam edərsə və qarın ağrısı, baş ağrısı, yuxu və iştah pozuntularına gətirib çıxarırsa, valideyn bu məsələyə xüsusi diqqət yetirməlidir. Bu zaman uşağı qətiyyən danlamamalı, müəllimlə əlaqə saxlayaraq səbəbi birlikdə araşdırmalıdırlar.

– Uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün valideynlər nə etməlidirlər?

– Qeyd etmək istərdim ki, uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün hazırlıq məktəb başlamazdan bir neçə həftə əvvəl aparılmalıdır. İlk növbədə uşağın gündəlik rejimini tədricən məktəb qrafikinə uyğunlaşdırmaq, yuxu və oyanma saatlarına diqqət etmək vacibdir. Uşaq kifayət qədər yatdıqda, səhər rahat oyanır və gün ərzində özünü daha yaxşı hiss edir.
Uşağı məktəb ləvazimatlarının seçiminə cəlb etmək, çantasını və digər əşyalarını birlikdə hazırlamaq onda məktəbə qarşı maraq və müsbət münasibət yarada bilər. Gedəcəyi məktəbi əvvəlcədən tanıtmaq, mümkün olduğu halda məktəb binasını, sinfi və həyəti göstərmək də uşağın yeni mühitə daha rahat uyğunlaşmasına kömək edir.
İlk günlərdə valideynlərin sakit və dəstəkləyici davranması xüsusilə önəmlidir. Uşağı məktəbə yola salarkən həddindən artıq narahatlıq nümayiş etdirmək və tənbehedici ifadələr işlətmək düzgün deyil. Uşağa məktəbin onun üçün yeni bir mərhələ olduğunu və bu prosesdə müəyyən çətinliklərin normal olduğunu izah etmək vacibdir.
Valideynlərə tövsiyə edərdim ki, uşağın hisslərini dinləsinlər, onu suallar verməyə təşviq etsinlər və məktəbdə yaşadığı hadisələri bölüşməsinə imkan yaratsınlar. Eyni zamanda, uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdən də çəkinmək lazımdır.

– Məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqda hansı bacarıqlar olmalıdır? Uşağın məktəb mühitinə uyğunlaşması üçün valideynlər nə edə bilərlər?

– Uşaq məktəbə başlamazdan əvvəl adını deməyi, fikirlərini aydın ifadə etməyi və sadə tapşırıqları yerinə yetirməyi bacarmalıdır. Valideynlərə tövsiyə olunur ki, uşaqlarına ayaqqabı geyinmək, əllərini yumaq və əşyalarını səliqəli saxlamaq kimi vərdişləri mümkün qədər sərbəst yerinə yetirmələri üçün şərait yaratsınlar. Qələmdən istifadə etmək, rəngləmək, kağız kəsmək və sadə şəkillər çəkmək üçün onunla məşq etsinlər. Kitab oxumaq, oyun oynamaq və gündəlik söhbətlər etmək uşağın diqqətini, yaddaşını, nitqini və sayma bacarığını inkişaf etdirir. Ona növbə gözləməyi, qaydalara əməl etməyi, yaşıdları ilə mehriban davranmağı və fikirlərini düzgün ifadə etməyi öyrətmək mühümdür. Tövsiyə edərdim ki, uşağı tələsdirməyin, onu həvəsləndirin, dəstəkləyin və onun kiçik uğurlarını belə qiymətləndirin.

– Məktəbə gedən uşağın gün ərzində qidalanmasında hansı məqamlar vacibdir?

– Qidalanma məktəb yaşına çatan uşağın böyüməsinə, zehni inkişafına, diqqət və yaddaşına, immunitetinə və dərs zamanı enerjisinə birbaşa təsir edir. Məktəbə başlayan uşağın qidalanmasında əsas məqsəd kifayət qədər enerji ilə yanaşı, zülal, vitamin və minerallarla balanslı şəkildə təmin olunmaqdır.
Valideynlər uşağın gündəlik qidalanmasında bir sıra vacib məqamlara diqqət yetirməlidirlər. Səhər yeməyinin qəbul edilməsi mütləqdir. Yumurta, pendir, qatıq, yulaf, tam taxıllı çörək və meyvə kimi məhsullar yaxşı seçimdir. Ət, balıq, yumurta, süd məhsulları və paxlalılar zülal mənbəyi kimi uşağın böyüməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Uşağın gündəlik rasionunda müxtəlif çeşiddə tərəvəz və meyvələrə də yer verilməlidir. Gün ərzində əsas təmiz su qəbul edilməli, qazlı və şəkərli içkilər mümkün qədər məhdudlaşdırılmalıdır.
Məktəb çantasına sağlam ara yemək qoymaq da faydalıdır. Meyvə, yogurt və digər uyğun qidalar uşağın dərs zamanı enerji ehtiyacının qarşılanmasına kömək edir.
Hazır qidalar, qəlyanaltılar, şirniyyatlar və meyvə şirələri uşağın gündəlik rasionunda əsas qida kimi yer almamalıdır.

– Uşağı xəstəlik əlamətləri ilə məktəbə göndərmək olarmı?

– Məktəbə gedən uşaqlarda xəstəlik əlamətləri müşahidə olunduqda valideynlər diqqətli olmalıdırlar. Uşağın sağlamlıq vəziyyəti həm onun özü, həm də digər şagirdlərin sağlamlığı baxımından böyük önəm daşıyır.
Əgər uşaqda hərarət 38°C və daha yuxarıdırsa, onu məktəbə göndərmək tövsiyə olunmur. Hərarətsalıcı dərman qəbul etmədən özünü 24 saat yaxşı hiss etməlidir.
Güclü öskürək, nəfəsalma çətinliyi, xırıltı, halsızlıq və ya ümumi vəziyyətin pisləşməsi zamanı da uşağın evdə qalması və vəziyyətə uyğun olaraq pediatra müraciət olunması vacibdir.
Təkrarlanan qusma və ya ishal zamanı, xüsusilə uşağın maye qəbulunda çətinlik yaranarsa, həkim məsləhəti alınmalıdır. Gözlərdə irinli axıntı, güclü qızartı və şişkinlik, eləcə də yüksək hərarət ilə müşayiət olunan səbəbi bilinməyən səpgilər olarsa, da uşağı məktəbə buraxmaq olmaz.
Güclü qulaq, boğaz və ya qarın ağrısı kimi uşağın dərsdə iştirakına mane olan simptomlar yarandıqda valideynlər uşağın vəziyyətini qiymətləndirməli və zərurət yaranarsa həkimə müraciət etməlidirlər.
Uşağın məktəbə sağlam başlaması onun tədris prosesində daha rahat iştirak etməsinə və yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınmasına kömək edir.

– Nigar xanım, məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqların peyvəndlənməsi nə qədər vacibdir?

– Məktəbə başlamazdan əvvəl valideynlərə tövsiyə edərdim ki, övladlarının yaşına uyğun bütün peyvəndlərinin tamamlandığından əmin olsunlar. Peyvəndlər uşaqları bir çox yoluxucu xəstəliklərdən qoruyur və məktəb mühitində infeksiyaların yayılmasının qarşısını almağa kömək edir.
Məktəb mühitində uşaqlar gün ərzində bir-biri ilə sıx təmasda olduqları üçün yoluxucu xəstəliklərin yayılma riski də artır. Bu baxımdan, peyvəndlərin vaxtında vurulması yalnız uşağın öz sağlamlığını qorumaq deyil, eyni zamanda digər uşaqların da sağlamlığının müdafiəsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Valideynlər məktəbə hazırlıq zamanı uşağın dərs ləvazimatlarına və geyiminə deyil, onun sağlamlığı ilə bağlı məsələlərə də diqqət yetirməlidirlər. Uşağın sağlam və təhlükəsiz şəkildə məktəbə başlaması üçün peyvəndlərin yaşa uyğun və vaxtında aparılması mühüm addımlardan biridir.

– Uşaq məktəbə getməkdən imtina edirsə, səbəb nə ola bilər? Bu davranış nə zaman adi adaptasiya çətinliyi, nə zaman diqqət tələb edən vəziyyət sayılır?

– Uşaq məktəbə getməkdən çəkinirsə və ya imtina edirsə, bunun səbəbi ayrılıq narahatlığı, yeni mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik, yorğunluq və ya yuxu rejiminin pozulması ola bilər. Bəzən dərs yükü, müəllim və ya sinif yoldaşları ilə münasibətlər, öyrənmə çətinliyi və ya sağlamlıq problemi də bu davranışa səbəb olur.
Məktəbə başladıqdan sonrakı ilk həftələrdə qısamüddətli etiraz, ağlama və səhərlər valideyndən ayrılmaq istəməmək çox vaxt adi adaptasiya çətinliyi sayılır. Uşaq evdə sakitləşirsə və tədricən məktəb rejiminə uyğunlaşırsa, adətən narahatlığa əsas olmur. Lakin bu vəziyyət bir neçə həftədən çox davam edərsə və qarın ağrısı, baş ağrısı, yuxu və iştah pozuntularına gətirib çıxarırsa, valideyn bu məsələyə xüsusi diqqət yetirməlidir. Bu zaman uşağı qətiyyən danlamamalı, müəllimlə əlaqə saxlayaraq səbəbi birlikdə araşdırmalıdırlar.

– Uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün valideynlər nə etməlidirlər?

– Qeyd etmək istərdim ki, uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün hazırlıq məktəb başlamazdan bir neçə həftə əvvəl aparılmalıdır. İlk növbədə uşağın gündəlik rejimini tədricən məktəb qrafikinə uyğunlaşdırmaq, yuxu və oyanma saatlarına diqqət etmək vacibdir. Uşaq kifayət qədər yatdıqda, səhər rahat oyanır və gün ərzində özünü daha yaxşı hiss edir.
Uşağı məktəb ləvazimatlarının seçiminə cəlb etmək, çantasını və digər əşyalarını birlikdə hazırlamaq onda məktəbə qarşı maraq və müsbət münasibət yarada bilər. Gedəcəyi məktəbi əvvəlcədən tanıtmaq, mümkün olduğu halda məktəb binasını, sinfi və həyəti göstərmək də uşağın yeni mühitə daha rahat uyğunlaşmasına kömək edir.
İlk günlərdə valideynlərin sakit və dəstəkləyici davranması xüsusilə önəmlidir. Uşağı məktəbə yola salarkən həddindən artıq narahatlıq nümayiş etdirmək və tənbehedici ifadələr işlətmək düzgün deyil. Uşağa məktəbin onun üçün yeni bir mərhələ olduğunu və bu prosesdə müəyyən çətinliklərin normal olduğunu izah etmək vacibdir.
Valideynlərə tövsiyə edərdim ki, uşağın hisslərini dinləsinlər, onu suallar verməyə təşviq etsinlər və məktəbdə yaşadığı hadisələri bölüşməsinə imkan yaratsınlar. Eyni zamanda, uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdən də çəkinmək lazımdır.

– Məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqda hansı bacarıqlar olmalıdır? Uşağın məktəb mühitinə uyğunlaşması üçün valideynlər nə edə bilərlər?

– Uşaq məktəbə başlamazdan əvvəl adını deməyi, fikirlərini aydın ifadə etməyi və sadə tapşırıqları yerinə yetirməyi bacarmalıdır. Valideynlərə tövsiyə olunur ki, uşaqlarına ayaqqabı geyinmək, əllərini yumaq və əşyalarını səliqəli saxlamaq kimi vərdişləri mümkün qədər sərbəst yerinə yetirmələri üçün şərait yaratsınlar. Qələmdən istifadə etmək, rəngləmək, kağız kəsmək və sadə şəkillər çəkmək üçün onunla məşq etsinlər. Kitab oxumaq, oyun oynamaq və gündəlik söhbətlər etmək uşağın diqqətini, yaddaşını, nitqini və sayma bacarığını inkişaf etdirir. Ona növbə gözləməyi, qaydalara əməl etməyi, yaşıdları ilə mehriban davranmağı və fikirlərini düzgün ifadə etməyi öyrətmək mühümdür. Tövsiyə edərdim ki, uşağı tələsdirməyin, onu həvəsləndirin, dəstəkləyin və onun kiçik uğurlarını belə qiymətləndirin.

– Məktəbə gedən uşağın gün ərzində qidalanmasında hansı məqamlar vacibdir?

– Qidalanma məktəb yaşına çatan uşağın böyüməsinə, zehni inkişafına, diqqət və yaddaşına, immunitetinə və dərs zamanı enerjisinə birbaşa təsir edir. Məktəbə başlayan uşağın qidalanmasında əsas məqsəd kifayət qədər enerji ilə yanaşı, zülal, vitamin və minerallarla balanslı şəkildə təmin olunmaqdır.
Valideynlər uşağın gündəlik qidalanmasında bir sıra vacib məqamlara diqqət yetirməlidirlər. Səhər yeməyinin qəbul edilməsi mütləqdir. Yumurta, pendir, qatıq, yulaf, tam taxıllı çörək və meyvə kimi məhsullar yaxşı seçimdir. Ət, balıq, yumurta, süd məhsulları və paxlalılar zülal mənbəyi kimi uşağın böyüməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Uşağın gündəlik rasionunda müxtəlif çeşiddə tərəvəz və meyvələrə də yer verilməlidir. Gün ərzində əsas təmiz su qəbul edilməli, qazlı və şəkərli içkilər mümkün qədər məhdudlaşdırılmalıdır.
Məktəb çantasına sağlam ara yemək qoymaq da faydalıdır. Meyvə, yogurt və digər uyğun qidalar uşağın dərs zamanı enerji ehtiyacının qarşılanmasına kömək edir.
Hazır qidalar, qəlyanaltılar, şirniyyatlar və meyvə şirələri uşağın gündəlik rasionunda əsas qida kimi yer almamalıdır.

– Uşağı xəstəlik əlamətləri ilə məktəbə göndərmək olarmı?

– Məktəbə gedən uşaqlarda xəstəlik əlamətləri müşahidə olunduqda valideynlər diqqətli olmalıdırlar. Uşağın sağlamlıq vəziyyəti həm onun özü, həm də digər şagirdlərin sağlamlığı baxımından böyük önəm daşıyır.
Əgər uşaqda hərarət 38°C və daha yuxarıdırsa, onu məktəbə göndərmək tövsiyə olunmur. Hərarətsalıcı dərman qəbul etmədən özünü 24 saat yaxşı hiss etməlidir.
Güclü öskürək, nəfəsalma çətinliyi, xırıltı, halsızlıq və ya ümumi vəziyyətin pisləşməsi zamanı da uşağın evdə qalması və vəziyyətə uyğun olaraq pediatra müraciət olunması vacibdir.
Təkrarlanan qusma və ya ishal zamanı, xüsusilə uşağın maye qəbulunda çətinlik yaranarsa, həkim məsləhəti alınmalıdır. Gözlərdə irinli axıntı, güclü qızartı və şişkinlik, eləcə də yüksək hərarət ilə müşayiət olunan səbəbi bilinməyən səpgilər olarsa, da uşağı məktəbə buraxmaq olmaz.
Güclü qulaq, boğaz və ya qarın ağrısı kimi uşağın dərsdə iştirakına mane olan simptomlar yarandıqda valideynlər uşağın vəziyyətini qiymətləndirməli və zərurət yaranarsa həkimə müraciət etməlidirlər.
Uşağın məktəbə sağlam başlaması onun tədris prosesində daha rahat iştirak etməsinə və yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınmasına kömək edir.

Məktəbə başlamaq uşaq üçün həyatının yeni və mühüm mərhələlərindən biridir. Yeni mühit, gündəlik rejim, dərs yükü və sosial münasibətlər uşağın həm fiziki, həm də emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Bəs valideynlər övladlarının məktəbə daha rahat uyğunlaşması üçün nələrə diqqət etməlidirlər? Uşağın qidalanması necə təşkil olunmalıdır? Xəstəlik əlamətləri olan uşağı məktəbə göndərmək olarmı?
Səhiyyə Nazirliyi K.Y. Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun pediatrı Nigar Cəfərova məktəbə başlayan uşaqların sağlamlığı, qidalanması və yeni mühitə adaptasiyası ilə bağlı sualları cavablandırıb.

– Nigar xanım, məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqların peyvəndlənməsi nə qədər vacibdir?

– Məktəbə başlamazdan əvvəl valideynlərə tövsiyə edərdim ki, övladlarının yaşına uyğun bütün peyvəndlərinin tamamlandığından əmin olsunlar. Peyvəndlər uşaqları bir çox yoluxucu xəstəliklərdən qoruyur və məktəb mühitində infeksiyaların yayılmasının qarşısını almağa kömək edir.
Məktəb mühitində uşaqlar gün ərzində bir-biri ilə sıx təmasda olduqları üçün yoluxucu xəstəliklərin yayılma riski də artır. Bu baxımdan, peyvəndlərin vaxtında vurulması yalnız uşağın öz sağlamlığını qorumaq deyil, eyni zamanda digər uşaqların da sağlamlığının müdafiəsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Valideynlər məktəbə hazırlıq zamanı uşağın dərs ləvazimatlarına və geyiminə deyil, onun sağlamlığı ilə bağlı məsələlərə də diqqət yetirməlidirlər. Uşağın sağlam və təhlükəsiz şəkildə məktəbə başlaması üçün peyvəndlərin yaşa uyğun və vaxtında aparılması mühüm addımlardan biridir.

– Uşaq məktəbə getməkdən imtina edirsə, səbəb nə ola bilər? Bu davranış nə zaman adi adaptasiya çətinliyi, nə zaman diqqət tələb edən vəziyyət sayılır?

– Uşaq məktəbə getməkdən çəkinirsə və ya imtina edirsə, bunun səbəbi ayrılıq narahatlığı, yeni mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik, yorğunluq və ya yuxu rejiminin pozulması ola bilər. Bəzən dərs yükü, müəllim və ya sinif yoldaşları ilə münasibətlər, öyrənmə çətinliyi və ya sağlamlıq problemi də bu davranışa səbəb olur.
Məktəbə başladıqdan sonrakı ilk həftələrdə qısamüddətli etiraz, ağlama və səhərlər valideyndən ayrılmaq istəməmək çox vaxt adi adaptasiya çətinliyi sayılır. Uşaq evdə sakitləşirsə və tədricən məktəb rejiminə uyğunlaşırsa, adətən narahatlığa əsas olmur. Lakin bu vəziyyət bir neçə həftədən çox davam edərsə və qarın ağrısı, baş ağrısı, yuxu və iştah pozuntularına gətirib çıxarırsa, valideyn bu məsələyə xüsusi diqqət yetirməlidir. Bu zaman uşağı qətiyyən danlamamalı, müəllimlə əlaqə saxlayaraq səbəbi birlikdə araşdırmalıdırlar.

– Uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün valideynlər nə etməlidirlər?

– Qeyd etmək istərdim ki, uşağın məktəbə uyğunlaşmasını asanlaşdırmaq üçün hazırlıq məktəb başlamazdan bir neçə həftə əvvəl aparılmalıdır. İlk növbədə uşağın gündəlik rejimini tədricən məktəb qrafikinə uyğunlaşdırmaq, yuxu və oyanma saatlarına diqqət etmək vacibdir. Uşaq kifayət qədər yatdıqda, səhər rahat oyanır və gün ərzində özünü daha yaxşı hiss edir.
Uşağı məktəb ləvazimatlarının seçiminə cəlb etmək, çantasını və digər əşyalarını birlikdə hazırlamaq onda məktəbə qarşı maraq və müsbət münasibət yarada bilər. Gedəcəyi məktəbi əvvəlcədən tanıtmaq, mümkün olduğu halda məktəb binasını, sinfi və həyəti göstərmək də uşağın yeni mühitə daha rahat uyğunlaşmasına kömək edir.
İlk günlərdə valideynlərin sakit və dəstəkləyici davranması xüsusilə önəmlidir. Uşağı məktəbə yola salarkən həddindən artıq narahatlıq nümayiş etdirmək və tənbehedici ifadələr işlətmək düzgün deyil. Uşağa məktəbin onun üçün yeni bir mərhələ olduğunu və bu prosesdə müəyyən çətinliklərin normal olduğunu izah etmək vacibdir.
Valideynlərə tövsiyə edərdim ki, uşağın hisslərini dinləsinlər, onu suallar verməyə təşviq etsinlər və məktəbdə yaşadığı hadisələri bölüşməsinə imkan yaratsınlar. Eyni zamanda, uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməkdən də çəkinmək lazımdır.

– Məktəbə başlamazdan əvvəl uşaqda hansı bacarıqlar olmalıdır? Uşağın məktəb mühitinə uyğunlaşması üçün valideynlər nə edə bilərlər?

– Uşaq məktəbə başlamazdan əvvəl adını deməyi, fikirlərini aydın ifadə etməyi və sadə tapşırıqları yerinə yetirməyi bacarmalıdır. Valideynlərə tövsiyə olunur ki, uşaqlarına ayaqqabı geyinmək, əllərini yumaq və əşyalarını səliqəli saxlamaq kimi vərdişləri mümkün qədər sərbəst yerinə yetirmələri üçün şərait yaratsınlar. Qələmdən istifadə etmək, rəngləmək, kağız kəsmək və sadə şəkillər çəkmək üçün onunla məşq etsinlər. Kitab oxumaq, oyun oynamaq və gündəlik söhbətlər etmək uşağın diqqətini, yaddaşını, nitqini və sayma bacarığını inkişaf etdirir. Ona növbə gözləməyi, qaydalara əməl etməyi, yaşıdları ilə mehriban davranmağı və fikirlərini düzgün ifadə etməyi öyrətmək mühümdür. Tövsiyə edərdim ki, uşağı tələsdirməyin, onu həvəsləndirin, dəstəkləyin və onun kiçik uğurlarını belə qiymətləndirin.

– Məktəbə gedən uşağın gün ərzində qidalanmasında hansı məqamlar vacibdir?

– Qidalanma məktəb yaşına çatan uşağın böyüməsinə, zehni inkişafına, diqqət və yaddaşına, immunitetinə və dərs zamanı enerjisinə birbaşa təsir edir. Məktəbə başlayan uşağın qidalanmasında əsas məqsəd kifayət qədər enerji ilə yanaşı, zülal, vitamin və minerallarla balanslı şəkildə təmin olunmaqdır.
Valideynlər uşağın gündəlik qidalanmasında bir sıra vacib məqamlara diqqət yetirməlidirlər. Səhər yeməyinin qəbul edilməsi mütləqdir. Yumurta, pendir, qatıq, yulaf, tam taxıllı çörək və meyvə kimi məhsullar yaxşı seçimdir. Ət, balıq, yumurta, süd məhsulları və paxlalılar zülal mənbəyi kimi uşağın böyüməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Uşağın gündəlik rasionunda müxtəlif çeşiddə tərəvəz və meyvələrə də yer verilməlidir. Gün ərzində əsas təmiz su qəbul edilməli, qazlı və şəkərli içkilər mümkün qədər məhdudlaşdırılmalıdır.
Məktəb çantasına sağlam ara yemək qoymaq da faydalıdır. Meyvə, yogurt və digər uyğun qidalar uşağın dərs zamanı enerji ehtiyacının qarşılanmasına kömək edir.
Hazır qidalar, qəlyanaltılar, şirniyyatlar və meyvə şirələri uşağın gündəlik rasionunda əsas qida kimi yer almamalıdır.

– Uşağı xəstəlik əlamətləri ilə məktəbə göndərmək olarmı?

– Məktəbə gedən uşaqlarda xəstəlik əlamətləri müşahidə olunduqda valideynlər diqqətli olmalıdırlar. Uşağın sağlamlıq vəziyyəti həm onun özü, həm də digər şagirdlərin sağlamlığı baxımından böyük önəm daşıyır.
Əgər uşaqda hərarət 38°C və daha yuxarıdırsa, onu məktəbə göndərmək tövsiyə olunmur. Hərarətsalıcı dərman qəbul etmədən özünü 24 saat yaxşı hiss etməlidir.
Güclü öskürək, nəfəsalma çətinliyi, xırıltı, halsızlıq və ya ümumi vəziyyətin pisləşməsi zamanı da uşağın evdə qalması və vəziyyətə uyğun olaraq pediatra müraciət olunması vacibdir.
Təkrarlanan qusma və ya ishal zamanı, xüsusilə uşağın maye qəbulunda çətinlik yaranarsa, həkim məsləhəti alınmalıdır. Gözlərdə irinli axıntı, güclü qızartı və şişkinlik, eləcə də yüksək hərarət ilə müşayiət olunan səbəbi bilinməyən səpgilər olarsa, da uşağı məktəbə buraxmaq olmaz.
Güclü qulaq, boğaz və ya qarın ağrısı kimi uşağın dərsdə iştirakına mane olan simptomlar yarandıqda valideynlər uşağın vəziyyətini qiymətləndirməli və zərurət yaranarsa həkimə müraciət etməlidirlər.
Uşağın məktəbə sağlam başlaması onun tədris prosesində daha rahat iştirak etməsinə və yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınmasına kömək edir.

3 yaşlı uşağın ət maşınında ağır yaralanan əli 8 saatlıq mikrocərrahi əməliyyatla bərpa edilib

Sol yuxarı ətrafının ət maşınında sıxılması nəticəsində yaranmış ağır travmatik amputasiya ilə 3 yaşlı oğlan uşağı hadisədən təxminən 7 saat sonra Səhiyyə Nazirliyinin Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasına gətirilib.

Travma nəticəsində uşağın sol əl biləyi və əl daraqları, həmçinin baş, işarə, orta və üzük barmaqları metakarpofalangeal oynaq səviyyəsində tam amputasiya olunub.

Xəstənin klinik vəziyyəti qiymətləndirildikdən sonra təcili şəkildə əməliyyata hazırlanıb və yüksək ixtisaslı mikrocərrahi komanda - Dilqəm Məmmədov, Bəxtiyar Qasımov, Abidin Həsənli, anestezoloqlar Mail Sədiyev və Dayaq Əhmədli tərəfindən kompleks rekonstruktiv əməliyyat həyata keçirilib.

Əməliyyatın ilkin mərhələsində bilək və əl daraqlarının sümük strukturlarının anatomik vəziyyətdə reduksiyası və daxili fiksasiyası təmin olunub. Daha sonra əlin bütün fleksor tendon sistemi, radial və ulnar arteriyalar, median və ulnar sinirlər, ekstensor tendon sistemi, eləcə də müvafiq digital arteriya və sinir strukturları mikrocərrahi üsullarla bərpa edilib.

Təxminən 8 saat davam edən əməliyyat zamanı bütün rekonstruktiv mərhələlər uğurla tamamlanıb.

Əməliyyatdan sonra xəstə 24 saat ərzində reanimasiya şəraitində intensiv monitorinq altında saxlanılıb. Hemodinamik və lokal vəziyyətinin stabil olması nəzərə alınaraq postoperativ dövrün 2-ci günündə palataya köçürülüb.

Hazırda xəstənin ümumi vəziyyəti qənaətbəxşdir. Rekonstruksiya olunmuş sol yuxarı ətrafın klinik vəziyyətində müsbət dinamika müşahidə olunur. Ətrafın sağ qalması baxımından kritik postoperativ mərhələ uğurla keçilib.

Uşaq uzunmüddətli funksional bərpanın əsas komponentlərindən biri olan mərhələli reabilitasiya proqramına cəlb edilib.

Bu klinik hadisə uşaqlarda ağır mexaniki əl travmaları zamanı erkən və düzgün qiymətləndirmənin, vaxtında cərrahi müdaxilənin, sümük, damar, sinir və tendon strukturlarının kompleks şəkildə rekonstruksiyasının, eləcə də multidissiplinar postoperativ reabilitasiyanın əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir.

Uğurla yekunkaşan əməliyyat Səhiyyə Nazirliyinin Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasının yüksək texnologiyalı mikrocərrahi imkanlarını və həkim komandasının peşəkarlığını göstərən nümunəvi bir təcrübədir.

3 yaşlı uşağın ət maşınında ağır yaralanan əli 8 saatlıq mikrocərrahi əməliyyatla bərpa edilib

Sol yuxarı ətrafının ət maşınında sıxılması nəticəsində yaranmış ağır travmatik amputasiya ilə 3 yaşlı oğlan uşağı hadisədən təxminən 7 saat sonra Səhiyyə Nazirliyinin Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasına gətirilib.

Travma nəticəsində uşağın sol əl biləyi və əl daraqları, həmçinin baş, işarə, orta və üzük barmaqları metakarpofalangeal oynaq səviyyəsində tam amputasiya olunub.

Xəstənin klinik vəziyyəti qiymətləndirildikdən sonra təcili şəkildə əməliyyata hazırlanıb və yüksək ixtisaslı mikrocərrahi komanda - Dilqəm Məmmədov, Bəxtiyar Qasımov, Abidin Həsənli, anestezoloqlar Mail Sədiyev və Dayaq Əhmədli tərəfindən kompleks rekonstruktiv əməliyyat həyata keçirilib.

Əməliyyatın ilkin mərhələsində bilək və əl daraqlarının sümük strukturlarının anatomik vəziyyətdə reduksiyası və daxili fiksasiyası təmin olunub. Daha sonra əlin bütün fleksor tendon sistemi, radial və ulnar arteriyalar, median və ulnar sinirlər, ekstensor tendon sistemi, eləcə də müvafiq digital arteriya və sinir strukturları mikrocərrahi üsullarla bərpa edilib.

Təxminən 8 saat davam edən əməliyyat zamanı bütün rekonstruktiv mərhələlər uğurla tamamlanıb.

Əməliyyatdan sonra xəstə 24 saat ərzində reanimasiya şəraitində intensiv monitorinq altında saxlanılıb. Hemodinamik və lokal vəziyyətinin stabil olması nəzərə alınaraq postoperativ dövrün 2-ci günündə palataya köçürülüb.

Hazırda xəstənin ümumi vəziyyəti qənaətbəxşdir. Rekonstruksiya olunmuş sol yuxarı ətrafın klinik vəziyyətində müsbət dinamika müşahidə olunur. Ətrafın sağ qalması baxımından kritik postoperativ mərhələ uğurla keçilib.

Uşaq uzunmüddətli funksional bərpanın əsas komponentlərindən biri olan mərhələli reabilitasiya proqramına cəlb edilib.

Bu klinik hadisə uşaqlarda ağır mexaniki əl travmaları zamanı erkən və düzgün qiymətləndirmənin, vaxtında cərrahi müdaxilənin, sümük, damar, sinir və tendon strukturlarının kompleks şəkildə rekonstruksiyasının, eləcə də multidissiplinar postoperativ reabilitasiyanın əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir.

Uğurla yekunkaşan əməliyyat Səhiyyə Nazirliyinin Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasının yüksək texnologiyalı mikrocərrahi imkanlarını və həkim komandasının peşəkarlığını göstərən nümunəvi bir təcrübədir.

3 yaşlı uşağın ət maşınında ağır yaralanan əli 8 saatlıq mikrocərrahi əməliyyatla bərpa edilib

Sol yuxarı ətrafının ət maşınında sıxılması nəticəsində yaranmış ağır travmatik amputasiya ilə 3 yaşlı oğlan uşağı hadisədən təxminən 7 saat sonra Səhiyyə Nazirliyinin Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasına gətirilib.

Travma nəticəsində uşağın sol əl biləyi və əl daraqları, həmçinin baş, işarə, orta və üzük barmaqları metakarpofalangeal oynaq səviyyəsində tam amputasiya olunub.

Xəstənin klinik vəziyyəti qiymətləndirildikdən sonra təcili şəkildə əməliyyata hazırlanıb və yüksək ixtisaslı mikrocərrahi komanda - Dilqəm Məmmədov, Bəxtiyar Qasımov, Abidin Həsənli, anestezoloqlar Mail Sədiyev və Dayaq Əhmədli tərəfindən kompleks rekonstruktiv əməliyyat həyata keçirilib.

Əməliyyatın ilkin mərhələsində bilək və əl daraqlarının sümük strukturlarının anatomik vəziyyətdə reduksiyası və daxili fiksasiyası təmin olunub. Daha sonra əlin bütün fleksor tendon sistemi, radial və ulnar arteriyalar, median və ulnar sinirlər, ekstensor tendon sistemi, eləcə də müvafiq digital arteriya və sinir strukturları mikrocərrahi üsullarla bərpa edilib.

Təxminən 8 saat davam edən əməliyyat zamanı bütün rekonstruktiv mərhələlər uğurla tamamlanıb.

Əməliyyatdan sonra xəstə 24 saat ərzində reanimasiya şəraitində intensiv monitorinq altında saxlanılıb. Hemodinamik və lokal vəziyyətinin stabil olması nəzərə alınaraq postoperativ dövrün 2-ci günündə palataya köçürülüb.

Hazırda xəstənin ümumi vəziyyəti qənaətbəxşdir. Rekonstruksiya olunmuş sol yuxarı ətrafın klinik vəziyyətində müsbət dinamika müşahidə olunur. Ətrafın sağ qalması baxımından kritik postoperativ mərhələ uğurla keçilib.

Uşaq uzunmüddətli funksional bərpanın əsas komponentlərindən biri olan mərhələli reabilitasiya proqramına cəlb edilib.

Bu klinik hadisə uşaqlarda ağır mexaniki əl travmaları zamanı erkən və düzgün qiymətləndirmənin, vaxtında cərrahi müdaxilənin, sümük, damar, sinir və tendon strukturlarının kompleks şəkildə rekonstruksiyasının, eləcə də multidissiplinar postoperativ reabilitasiyanın əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir.

Uğurla yekunkaşan əməliyyat Səhiyyə Nazirliyinin Plastik və Rekonstruktiv Cərrahiyyə Klinikasının yüksək texnologiyalı mikrocərrahi imkanlarını və həkim komandasının peşəkarlığını göstərən nümunəvi bir təcrübədir.

Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi və Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının üzv təşkilatı – Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin təşkilatçılığı ilə Qəbələ rayonunda “Gənc Tibb İşçilərinin Konfransı” keçirilib.

Qəbələ rayonunda Heydər Əliyev Konqres Mərkəzində təşkil olunan konfransın əsas məqsədi gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının dəstəklənməsi, əmək hüquqları, psixoloji rifahı və karyera imkanları ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi, həmçinin gənc mütəxəssislərin regionlarda davamlı fəaliyyətinin təşviq edilməsidir.

Tədbir regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, gənc səhiyyə işçiləri arasında təcrübə mübadiləsinin aparılması və peşəkar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından da mühüm platforma olub.

Konfransda aidiyyəti dövlət qurumlarının, səhiyyə strukturlarının və həmkarlar ittifaqı təşkilatlarının nümayəndələri ilə yanaşı, Qəbələ, Oğuz, Balakən, Qax, Zaqatala, eləcə də Şəki şəhər və rayonlarından olan gənc tibb işçiləri iştirak ediblər.

Tədbir çərçivəsində iki panel müzakirəsi keçirilib.

“Səhiyyə gəncləri üçün peşəkar çağırışlar” mövzusunda keçirilən I paneldə karyera planlaması, davamlı peşəkar inkişaf, uğurlu peşə modeli, səhiyyə işçilərinin psixoloji rifahının qorunması, eləcə də gənclərin peşəkar inkişafının və sosial rifahının təmin olunmasında həmkarlar ittifaqlarının rolu müzakirə edilib.

“Gənclərin regionlarda inkişaf yolu” adlı II paneldə isə tibb müəssisələrində çalışan gənc kadrların qarşılaşdıqları əsas problemlər, peşə fəaliyyəti zamanı yarana biləcək hüquqi risklər, xəstə hüquqlarının qorunması, həmçinin gənclərin bölgələrdə davamlı məşğulluğunun təşviqi üçün motivasiya mexanizmləri diqqət mərkəzində olub.

Konfransın interaktiv hissəsində “Gənc Tibb İşçiləri arasında İntellektual Yarış” təşkil olunub. Yarış zamanı iştirakçılar tibbi biliklərini, analitik düşünmə, klinik qərarvermə, etik yanaşma və komanda işi bacarıqlarını nümayiş etdiriblər.

Qeyd edək ki, konfrans Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının, sosial rifahının və regionlarda fəaliyyətinin davamlılığının dəstəklənməsinə yönəlmiş silsilə regional layihələrinin növbəti mərhələsidir.

Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi və Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının üzv təşkilatı – Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin təşkilatçılığı ilə Qəbələ rayonunda “Gənc Tibb İşçilərinin Konfransı” keçirilib.

Qəbələ rayonunda Heydər Əliyev Konqres Mərkəzində təşkil olunan konfransın əsas məqsədi gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının dəstəklənməsi, əmək hüquqları, psixoloji rifahı və karyera imkanları ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi, həmçinin gənc mütəxəssislərin regionlarda davamlı fəaliyyətinin təşviq edilməsidir.

Tədbir regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, gənc səhiyyə işçiləri arasında təcrübə mübadiləsinin aparılması və peşəkar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından da mühüm platforma olub.

Konfransda aidiyyəti dövlət qurumlarının, səhiyyə strukturlarının və həmkarlar ittifaqı təşkilatlarının nümayəndələri ilə yanaşı, Qəbələ, Oğuz, Balakən, Qax, Zaqatala, eləcə də Şəki şəhər və rayonlarından olan gənc tibb işçiləri iştirak ediblər.

Tədbir çərçivəsində iki panel müzakirəsi keçirilib.

“Səhiyyə gəncləri üçün peşəkar çağırışlar” mövzusunda keçirilən I paneldə karyera planlaması, davamlı peşəkar inkişaf, uğurlu peşə modeli, səhiyyə işçilərinin psixoloji rifahının qorunması, eləcə də gənclərin peşəkar inkişafının və sosial rifahının təmin olunmasında həmkarlar ittifaqlarının rolu müzakirə edilib.

“Gənclərin regionlarda inkişaf yolu” adlı II paneldə isə tibb müəssisələrində çalışan gənc kadrların qarşılaşdıqları əsas problemlər, peşə fəaliyyəti zamanı yarana biləcək hüquqi risklər, xəstə hüquqlarının qorunması, həmçinin gənclərin bölgələrdə davamlı məşğulluğunun təşviqi üçün motivasiya mexanizmləri diqqət mərkəzində olub.

Konfransın interaktiv hissəsində “Gənc Tibb İşçiləri arasında İntellektual Yarış” təşkil olunub. Yarış zamanı iştirakçılar tibbi biliklərini, analitik düşünmə, klinik qərarvermə, etik yanaşma və komanda işi bacarıqlarını nümayiş etdiriblər.

Qeyd edək ki, konfrans Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının, sosial rifahının və regionlarda fəaliyyətinin davamlılığının dəstəklənməsinə yönəlmiş silsilə regional layihələrinin növbəti mərhələsidir.

Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi və Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının üzv təşkilatı – Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin təşkilatçılığı ilə Qəbələ rayonunda “Gənc Tibb İşçilərinin Konfransı” keçirilib.

Qəbələ rayonunda Heydər Əliyev Konqres Mərkəzində təşkil olunan konfransın əsas məqsədi gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının dəstəklənməsi, əmək hüquqları, psixoloji rifahı və karyera imkanları ilə bağlı məsələlərin müzakirəsi, həmçinin gənc mütəxəssislərin regionlarda davamlı fəaliyyətinin təşviq edilməsidir.

Tədbir regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, gənc səhiyyə işçiləri arasında təcrübə mübadiləsinin aparılması və peşəkar əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından da mühüm platforma olub.

Konfransda aidiyyəti dövlət qurumlarının, səhiyyə strukturlarının və həmkarlar ittifaqı təşkilatlarının nümayəndələri ilə yanaşı, Qəbələ, Oğuz, Balakən, Qax, Zaqatala, eləcə də Şəki şəhər və rayonlarından olan gənc tibb işçiləri iştirak ediblər.

Tədbir çərçivəsində iki panel müzakirəsi keçirilib.

“Səhiyyə gəncləri üçün peşəkar çağırışlar” mövzusunda keçirilən I paneldə karyera planlaması, davamlı peşəkar inkişaf, uğurlu peşə modeli, səhiyyə işçilərinin psixoloji rifahının qorunması, eləcə də gənclərin peşəkar inkişafının və sosial rifahının təmin olunmasında həmkarlar ittifaqlarının rolu müzakirə edilib.

“Gənclərin regionlarda inkişaf yolu” adlı II paneldə isə tibb müəssisələrində çalışan gənc kadrların qarşılaşdıqları əsas problemlər, peşə fəaliyyəti zamanı yarana biləcək hüquqi risklər, xəstə hüquqlarının qorunması, həmçinin gənclərin bölgələrdə davamlı məşğulluğunun təşviqi üçün motivasiya mexanizmləri diqqət mərkəzində olub.

Konfransın interaktiv hissəsində “Gənc Tibb İşçiləri arasında İntellektual Yarış” təşkil olunub. Yarış zamanı iştirakçılar tibbi biliklərini, analitik düşünmə, klinik qərarvermə, etik yanaşma və komanda işi bacarıqlarını nümayiş etdiriblər.

Qeyd edək ki, konfrans Azərbaycan Səhiyyə İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinin gənc tibb işçilərinin peşəkar inkişafının, sosial rifahının və regionlarda fəaliyyətinin davamlılığının dəstəklənməsinə yönəlmiş silsilə regional layihələrinin növbəti mərhələsidir.

Azərbaycan Respublikasının Biznes Mühiti və Beynəlxalq Reytinqlər üzrə Komissiyasının “Səhiyyə sistemi” işçi qrupunun növbəti iclası video-konfrans formatında keçirilib.

İclas zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikasında səhiyyə sahəsində mövcud vəziyyət və qarşıda duran məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparılıb, bu istiqamətdə mövcud çətinliklər diqqətə çatdırılıb.

Həmçinin, Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi tərəfindən hazırlanmış elektron resurslar barədə məlumat verilib.

Eyni zamanda, İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən işçi qrupun 6 aylıq fəaliyyətinin nəticələrinə dair təhlil təqdim olunub. Qurumlar tərəfindən təqdim edilmiş hesabatlar nəzərdən keçirilib, müvafiq məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

İclasın sonunda işçi qrupun növbəti iclasının gündəliyinə daxil ediləcək məsələlər müzakirə olunub və təkliflər səsləndirilib. Növbəti iclasın hazırlanması ilə bağlı işçi qrupun katibinə müvafiq tapşırıqlar verilib.

İclasın sonunda işçi qrupun növbəti iclasının gündəliyinə daxil ediləcək məsələlər müzakirə olunub və təkliflər səsləndirilib. Növbəti iclasın hazırlanması ilə bağlı işçi qrupun katibinə müvafiq tapşırıqlar verilib.

Azərbaycan Respublikasının Biznes Mühiti və Beynəlxalq Reytinqlər üzrə Komissiyasının “Səhiyyə sistemi” işçi qrupunun növbəti iclası video-konfrans formatında keçirilib.

İclas zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikasında səhiyyə sahəsində mövcud vəziyyət və qarşıda duran məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparılıb, bu istiqamətdə mövcud çətinliklər diqqətə çatdırılıb.

Həmçinin, Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi tərəfindən hazırlanmış elektron resurslar barədə məlumat verilib.

Eyni zamanda, İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən işçi qrupun 6 aylıq fəaliyyətinin nəticələrinə dair təhlil təqdim olunub. Qurumlar tərəfindən təqdim edilmiş hesabatlar nəzərdən keçirilib, müvafiq məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

İclasın sonunda işçi qrupun növbəti iclasının gündəliyinə daxil ediləcək məsələlər müzakirə olunub və təkliflər səsləndirilib. Növbəti iclasın hazırlanması ilə bağlı işçi qrupun katibinə müvafiq tapşırıqlar verilib.

Qorxu insanı təhlükələrdən qoruyan ən təbii emosiyalardan biridir. Lakin bu hiss real təhlükə olmadığı haldа belə insanın davranışlarını idarə etməyə başlayır, gündəlik həyatını məhdudlaşdırır və sosial, peşəkar fəaliyyətinə mane olursa, artıq söhbət fobiyadan gedir. Fobiyalar insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilən psixoloji vəziyyətlərdən biri hesab olunur. Onlar müxtəlif səbəblərdən yarana, uzun illər davam edə və müalicə olunmadıqda insanın gündəlik seçimlərinə təsir göstərə bilər. Səhiyyə Nazirliyi Sanator-Kurort Reabilitasiya Mərkəzinin psixoloqu Lalə Nəzərova ilə fobiyanın adi qorxudan fərqi, yaranma səbəbləri, insan orqanizmində yaratdığı dəyişikliklər və müasir müalicə üsulları barədə müsahibəni təqdim edirik.

– Lalə xanım, fobiya nədir və adi qorxudan hansı cəhətlərinə görə fərqlənir?

– Qorxu insanın psixikasında mövcud olan ən təbii hisslərdən biridir. Bu hiss insanı təhlükəli vəziyyətlərdən qorumağa xidmət edir. Məsələn, insan sürətlə gələn avtomobili görəndə instinktiv şəkildə kənara çəkilir. Bu zaman beyin təhlükəni tanıyır və bədəni müdafiə reaksiyasına hazırlayır. Bu səbəbdən qorxu müəyyən həddə qədər insanın həyatında faydalı rol oynayır. Lakin bəzi hallarda qorxu normal sərhədləri aşır və insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməyə başlayır. Bu vəziyyət psixologiyada fobiya adlanır. Fobiya insanın müəyyən obyektə, vəziyyətə və ya hadisəyə qarşı yaşadığı həddindən artıq və nəzarət olunması çətin olan qorxu reaksiyasıdır. Bu qorxu çox vaxt real təhlükə ilə uyğun gəlmir və insan onun əsassız olduğunu anlasa belə, həmin reaksiyanı idarə etməkdə çətinlik çəkir. Məsələn, lift fobiyası olan bir insanı təsəvvür edək. O, çoxmərtəbəli binada işləyir, lakin liftdən istifadə etməkdən qorxur. Halbuki texniki baxımdan liftlər olduqca təhlükəsiz nəqliyyat vasitələrindən hesab olunur. Buna baxmayaraq, həmin insan liftdə olanda ürək döyüntüsünün sürətləndiyini hiss edir, əlləri tərləyir və bəzən panik yaşayır. Nəticədə o, hər gün onlarla mərtəbə pilləkən qalxmağa məcbur qalır. Başqa bir nümunə isə heyvan fobiyasıdır. Bəzi insanlar it və ya pişik kimi ev heyvanlarından həddindən artıq qorxurlar. Halbuki həmin heyvanlar təhlükəli olmaya bilər. Lakin insanın beynində həmin obyekt təhlükə kimi kodlaşdırıldığı üçün bədən avtomatik qorxu reaksiyası verir. Fobiya zamanı insanın qorxu reaksiyası məntiqdən daha çox emosional və şüuraltı mexanizmlərlə bağlı olur. İnsan qorxunun əsassız olduğunu başa düşsə belə, həmin hissi tam nəzarətdə saxlaya bilmir.

– Fobiyalar necə yaranır?

– Fobiyaların yaranması müxtəlif psixoloji və bioloji faktorların təsiri ilə baş verir. Çox vaxt bu faktorlar insanın keçmiş təcrübəsi, emosional yaddaşı və tərbiyə mühiti ilə əlaqəli olur. Ən əsas səbəblərdən biri travmatik hadisələrdir. İnsan keçmişdə qorxulu və ya təhlükəli bir hadisə yaşadıqda həmin hadisə şüuraltında güclü iz buraxa bilər. Bu iz zaman keçdikcə müəyyən obyektə və ya vəziyyətə qarşı davamlı qorxu reaksiyasına çevrilə bilər. Məsələn, uşaqlıqda it tərəfindən dişlənmiş uşaq böyüdükdə bütün itlərdən qorxa bilər. Beyin həmin hadisəni təhlükə kimi yadda saxlayır və oxşar vəziyyətlərdə eyni qorxu reaksiyasını yaradır. Digər səbəb isə öyrənilmiş qorxudur. İnsan bəzən qorxunu öz təcrübəsi ilə deyil, başqalarının davranışını müşahidə etməklə də öyrənə bilər. Məsələn, valideyn daim uşağa “qaranlıq təhlükəlidir”, “it yaxınlaşsa dişləyər” kimi xəbərdarlıqlar edərsə, uşaq bu fikirləri həqiqət kimi qəbul edə bilər. Bəzən isə fobiya insanın düşüncə prosesindən yaranır. İnsan müəyyən hadisə haqqında mənfi ssenarilər qurur və bu ssenarilər zamanla qorxu reaksiyasını gücləndirir.

– Fobiya insan həyatına necə təsir edir?

– Fobiya insanın gündəlik həyatına müxtəlif formalarda təsir göstərə bilər. Ən çox müşahidə olunan təsir insanın qorxduğu vəziyyətlərdən qaçmağa çalışmasıdır. Məsələn, uçuş fobiyası olan bir insan təyyarə ilə səyahət etməkdən imtina edə bilər. Bu isə onun həm şəxsi, həm də peşəkar həyatına təsir edə bilər. Sosial fobiya yaşayan insanlar isə ictimai mühitdə danışmaqdan çəkinirlər. Onlar çıxış etməkdən, yeni insanlarla tanış olmaqdan və öz fikirlərini açıq ifadə etməkdən qorxurlar. Belə insanlar tez-tez başqalarının onları tənqid edəcəyini və ya güləcəyini düşünürlər. Uzun müddət davam edən fobiyalar insanın özünə inamını azalda və sosial münasibətlərini zəiflədə bilər.

– Fobiya zamanı insan orqanizmində nə baş verir?

– Fobiya zamanı insanın beynində təhlükə ilə bağlı mexanizmlər aktivləşir. Bu prosesdə beynin qorxu reaksiyalarını idarə edən hissələri mühüm rol oynayır. Beyin təhlükə siqnalı aldıqda bədən “qaç və ya döyüş” reaksiyasına hazırlaşır. Bu zaman ürək döyüntüsü sürətlənir, nəfəs tezləşir və əzələlər gərilir. Bu reaksiyalar real təhlükə zamanı insanı qorumağa kömək edir. Lakin fobiya zamanı bu mexanizm real təhlükə olmadığı haldа belə aktivləşir. Məsələn, lift fobiyası olan insan liftdə qalanda sanki təhlükəli vəziyyətdəymiş kimi, panik hiss edə bilər.

– Fobiyalar müalicə oluna bilərmi?

– Müasir psixologiyada fobiyalar müalicə edilə bilən problemlərdən biri hesab olunur. Ən effektiv üsullardan biri ekspozisiya (üzləşdirmə) terapiyasıdır. Bu üsulda insan qorxduğu vəziyyətlə tədricən qarşılaşır. Məsələn, it fobiyası olan insan əvvəlcə it şəkillərinə baxır, sonra uzaqdan itləri müşahidə edir və daha sonra onlara yaxınlaşmağa başlayır. Digər üsul isə koqnitiv-davranış terapiyasıdır. Bu terapiyada insanın qorxu ilə bağlı düşüncə tərzi dəyişdirilir. Fobiya insan psixikasında yaranan güclü qorxu reaksiyasıdır və bəzən insanın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Lakin bu vəziyyət insanın zəifliyi deyil, psixoloji mexanizmlərin nəticəsidir. İnsan beyni təhlükəni bəzən olduğundan daha böyük qəbul edə bilir və bu zaman qorxu davranışa nəzarət etməyə başlayır. Müasir psixologiya göstərir ki, düzgün yanaşma və psixoloji dəstək vasitəsilə fobiyalar aradan qaldırıla bilən problemlər sırasına daxildir. İnsan öz qorxusunun səbəblərini anladıqca və onunla mərhələli şəkildə üzləşməyi öyrəndikcə həyat daha az məhdudiyyətlə davam edir, psixoloji rahatlıq tədricən bərpa olunur.

– Lalə xanım, fobiya nədir və adi qorxudan hansı cəhətlərinə görə fərqlənir?

– Qorxu insanın psixikasında mövcud olan ən təbii hisslərdən biridir. Bu hiss insanı təhlükəli vəziyyətlərdən qorumağa xidmət edir. Məsələn, insan sürətlə gələn avtomobili görəndə instinktiv şəkildə kənara çəkilir. Bu zaman beyin təhlükəni tanıyır və bədəni müdafiə reaksiyasına hazırlayır. Bu səbəbdən qorxu müəyyən həddə qədər insanın həyatında faydalı rol oynayır. Lakin bəzi hallarda qorxu normal sərhədləri aşır və insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməyə başlayır. Bu vəziyyət psixologiyada fobiya adlanır. Fobiya insanın müəyyən obyektə, vəziyyətə və ya hadisəyə qarşı yaşadığı həddindən artıq və nəzarət olunması çətin olan qorxu reaksiyasıdır. Bu qorxu çox vaxt real təhlükə ilə uyğun gəlmir və insan onun əsassız olduğunu anlasa belə, həmin reaksiyanı idarə etməkdə çətinlik çəkir. Məsələn, lift fobiyası olan bir insanı təsəvvür edək. O, çoxmərtəbəli binada işləyir, lakin liftdən istifadə etməkdən qorxur. Halbuki texniki baxımdan liftlər olduqca təhlükəsiz nəqliyyat vasitələrindən hesab olunur. Buna baxmayaraq, həmin insan liftdə olanda ürək döyüntüsünün sürətləndiyini hiss edir, əlləri tərləyir və bəzən panik yaşayır. Nəticədə o, hər gün onlarla mərtəbə pilləkən qalxmağa məcbur qalır. Başqa bir nümunə isə heyvan fobiyasıdır. Bəzi insanlar it və ya pişik kimi ev heyvanlarından həddindən artıq qorxurlar. Halbuki həmin heyvanlar təhlükəli olmaya bilər. Lakin insanın beynində həmin obyekt təhlükə kimi kodlaşdırıldığı üçün bədən avtomatik qorxu reaksiyası verir. Fobiya zamanı insanın qorxu reaksiyası məntiqdən daha çox emosional və şüuraltı mexanizmlərlə bağlı olur. İnsan qorxunun əsassız olduğunu başa düşsə belə, həmin hissi tam nəzarətdə saxlaya bilmir.

– Fobiyalar necə yaranır?

– Fobiyaların yaranması müxtəlif psixoloji və bioloji faktorların təsiri ilə baş verir. Çox vaxt bu faktorlar insanın keçmiş təcrübəsi, emosional yaddaşı və tərbiyə mühiti ilə əlaqəli olur. Ən əsas səbəblərdən biri travmatik hadisələrdir. İnsan keçmişdə qorxulu və ya təhlükəli bir hadisə yaşadıqda həmin hadisə şüuraltında güclü iz buraxa bilər. Bu iz zaman keçdikcə müəyyən obyektə və ya vəziyyətə qarşı davamlı qorxu reaksiyasına çevrilə bilər. Məsələn, uşaqlıqda it tərəfindən dişlənmiş uşaq böyüdükdə bütün itlərdən qorxa bilər. Beyin həmin hadisəni təhlükə kimi yadda saxlayır və oxşar vəziyyətlərdə eyni qorxu reaksiyasını yaradır. Digər səbəb isə öyrənilmiş qorxudur. İnsan bəzən qorxunu öz təcrübəsi ilə deyil, başqalarının davranışını müşahidə etməklə də öyrənə bilər. Məsələn, valideyn daim uşağa “qaranlıq təhlükəlidir”, “it yaxınlaşsa dişləyər” kimi xəbərdarlıqlar edərsə, uşaq bu fikirləri həqiqət kimi qəbul edə bilər. Bəzən isə fobiya insanın düşüncə prosesindən yaranır. İnsan müəyyən hadisə haqqında mənfi ssenarilər qurur və bu ssenarilər zamanla qorxu reaksiyasını gücləndirir.

– Fobiya insan həyatına necə təsir edir?

– Fobiya insanın gündəlik həyatına müxtəlif formalarda təsir göstərə bilər. Ən çox müşahidə olunan təsir insanın qorxduğu vəziyyətlərdən qaçmağa çalışmasıdır. Məsələn, uçuş fobiyası olan bir insan təyyarə ilə səyahət etməkdən imtina edə bilər. Bu isə onun həm şəxsi, həm də peşəkar həyatına təsir edə bilər. Sosial fobiya yaşayan insanlar isə ictimai mühitdə danışmaqdan çəkinirlər. Onlar çıxış etməkdən, yeni insanlarla tanış olmaqdan və öz fikirlərini açıq ifadə etməkdən qorxurlar. Belə insanlar tez-tez başqalarının onları tənqid edəcəyini və ya güləcəyini düşünürlər. Uzun müddət davam edən fobiyalar insanın özünə inamını azalda və sosial münasibətlərini zəiflədə bilər.

– Fobiya zamanı insan orqanizmində nə baş verir?

– Fobiya zamanı insanın beynində təhlükə ilə bağlı mexanizmlər aktivləşir. Bu prosesdə beynin qorxu reaksiyalarını idarə edən hissələri mühüm rol oynayır. Beyin təhlükə siqnalı aldıqda bədən “qaç və ya döyüş” reaksiyasına hazırlaşır. Bu zaman ürək döyüntüsü sürətlənir, nəfəs tezləşir və əzələlər gərilir. Bu reaksiyalar real təhlükə zamanı insanı qorumağa kömək edir. Lakin fobiya zamanı bu mexanizm real təhlükə olmadığı haldа belə aktivləşir. Məsələn, lift fobiyası olan insan liftdə qalanda sanki təhlükəli vəziyyətdəymiş kimi, panik hiss edə bilər.

– Fobiyalar müalicə oluna bilərmi?

– Müasir psixologiyada fobiyalar müalicə edilə bilən problemlərdən biri hesab olunur. Ən effektiv üsullardan biri ekspozisiya (üzləşdirmə) terapiyasıdır. Bu üsulda insan qorxduğu vəziyyətlə tədricən qarşılaşır. Məsələn, it fobiyası olan insan əvvəlcə it şəkillərinə baxır, sonra uzaqdan itləri müşahidə edir və daha sonra onlara yaxınlaşmağa başlayır. Digər üsul isə koqnitiv-davranış terapiyasıdır. Bu terapiyada insanın qorxu ilə bağlı düşüncə tərzi dəyişdirilir. Fobiya insan psixikasında yaranan güclü qorxu reaksiyasıdır və bəzən insanın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Lakin bu vəziyyət insanın zəifliyi deyil, psixoloji mexanizmlərin nəticəsidir. İnsan beyni təhlükəni bəzən olduğundan daha böyük qəbul edə bilir və bu zaman qorxu davranışa nəzarət etməyə başlayır. Müasir psixologiya göstərir ki, düzgün yanaşma və psixoloji dəstək vasitəsilə fobiyalar aradan qaldırıla bilən problemlər sırasına daxildir. İnsan öz qorxusunun səbəblərini anladıqca və onunla mərhələli şəkildə üzləşməyi öyrəndikcə həyat daha az məhdudiyyətlə davam edir, psixoloji rahatlıq tədricən bərpa olunur.

Qorxu insanı təhlükələrdən qoruyan ən təbii emosiyalardan biridir. Lakin bu hiss real təhlükə olmadığı haldа belə insanın davranışlarını idarə etməyə başlayır, gündəlik həyatını məhdudlaşdırır və sosial, peşəkar fəaliyyətinə mane olursa, artıq söhbət fobiyadan gedir. Fobiyalar insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilən psixoloji vəziyyətlərdən biri hesab olunur. Onlar müxtəlif səbəblərdən yarana, uzun illər davam edə və müalicə olunmadıqda insanın gündəlik seçimlərinə təsir göstərə bilər. Səhiyyə Nazirliyi Sanator-Kurort Reabilitasiya Mərkəzinin psixoloqu Lalə Nəzərova ilə fobiyanın adi qorxudan fərqi, yaranma səbəbləri, insan orqanizmində yaratdığı dəyişikliklər və müasir müalicə üsulları barədə müsahibəni təqdim edirik.

– Lalə xanım, fobiya nədir və adi qorxudan hansı cəhətlərinə görə fərqlənir?

– Qorxu insanın psixikasında mövcud olan ən təbii hisslərdən biridir. Bu hiss insanı təhlükəli vəziyyətlərdən qorumağa xidmət edir. Məsələn, insan sürətlə gələn avtomobili görəndə instinktiv şəkildə kənara çəkilir. Bu zaman beyin təhlükəni tanıyır və bədəni müdafiə reaksiyasına hazırlayır. Bu səbəbdən qorxu müəyyən həddə qədər insanın həyatında faydalı rol oynayır. Lakin bəzi hallarda qorxu normal sərhədləri aşır və insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərməyə başlayır. Bu vəziyyət psixologiyada fobiya adlanır. Fobiya insanın müəyyən obyektə, vəziyyətə və ya hadisəyə qarşı yaşadığı həddindən artıq və nəzarət olunması çətin olan qorxu reaksiyasıdır. Bu qorxu çox vaxt real təhlükə ilə uyğun gəlmir və insan onun əsassız olduğunu anlasa belə, həmin reaksiyanı idarə etməkdə çətinlik çəkir. Məsələn, lift fobiyası olan bir insanı təsəvvür edək. O, çoxmərtəbəli binada işləyir, lakin liftdən istifadə etməkdən qorxur. Halbuki texniki baxımdan liftlər olduqca təhlükəsiz nəqliyyat vasitələrindən hesab olunur. Buna baxmayaraq, həmin insan liftdə olanda ürək döyüntüsünün sürətləndiyini hiss edir, əlləri tərləyir və bəzən panik yaşayır. Nəticədə o, hər gün onlarla mərtəbə pilləkən qalxmağa məcbur qalır. Başqa bir nümunə isə heyvan fobiyasıdır. Bəzi insanlar it və ya pişik kimi ev heyvanlarından həddindən artıq qorxurlar. Halbuki həmin heyvanlar təhlükəli olmaya bilər. Lakin insanın beynində həmin obyekt təhlükə kimi kodlaşdırıldığı üçün bədən avtomatik qorxu reaksiyası verir. Fobiya zamanı insanın qorxu reaksiyası məntiqdən daha çox emosional və şüuraltı mexanizmlərlə bağlı olur. İnsan qorxunun əsassız olduğunu başa düşsə belə, həmin hissi tam nəzarətdə saxlaya bilmir.

– Fobiyalar necə yaranır?

– Fobiyaların yaranması müxtəlif psixoloji və bioloji faktorların təsiri ilə baş verir. Çox vaxt bu faktorlar insanın keçmiş təcrübəsi, emosional yaddaşı və tərbiyə mühiti ilə əlaqəli olur. Ən əsas səbəblərdən biri travmatik hadisələrdir. İnsan keçmişdə qorxulu və ya təhlükəli bir hadisə yaşadıqda həmin hadisə şüuraltında güclü iz buraxa bilər. Bu iz zaman keçdikcə müəyyən obyektə və ya vəziyyətə qarşı davamlı qorxu reaksiyasına çevrilə bilər. Məsələn, uşaqlıqda it tərəfindən dişlənmiş uşaq böyüdükdə bütün itlərdən qorxa bilər. Beyin həmin hadisəni təhlükə kimi yadda saxlayır və oxşar vəziyyətlərdə eyni qorxu reaksiyasını yaradır. Digər səbəb isə öyrənilmiş qorxudur. İnsan bəzən qorxunu öz təcrübəsi ilə deyil, başqalarının davranışını müşahidə etməklə də öyrənə bilər. Məsələn, valideyn daim uşağa “qaranlıq təhlükəlidir”, “it yaxınlaşsa dişləyər” kimi xəbərdarlıqlar edərsə, uşaq bu fikirləri həqiqət kimi qəbul edə bilər. Bəzən isə fobiya insanın düşüncə prosesindən yaranır. İnsan müəyyən hadisə haqqında mənfi ssenarilər qurur və bu ssenarilər zamanla qorxu reaksiyasını gücləndirir.

– Fobiya insan həyatına necə təsir edir?

– Fobiya insanın gündəlik həyatına müxtəlif formalarda təsir göstərə bilər. Ən çox müşahidə olunan təsir insanın qorxduğu vəziyyətlərdən qaçmağa çalışmasıdır. Məsələn, uçuş fobiyası olan bir insan təyyarə ilə səyahət etməkdən imtina edə bilər. Bu isə onun həm şəxsi, həm də peşəkar həyatına təsir edə bilər. Sosial fobiya yaşayan insanlar isə ictimai mühitdə danışmaqdan çəkinirlər. Onlar çıxış etməkdən, yeni insanlarla tanış olmaqdan və öz fikirlərini açıq ifadə etməkdən qorxurlar. Belə insanlar tez-tez başqalarının onları tənqid edəcəyini və ya güləcəyini düşünürlər. Uzun müddət davam edən fobiyalar insanın özünə inamını azalda və sosial münasibətlərini zəiflədə bilər.

– Fobiya zamanı insan orqanizmində nə baş verir?

– Fobiya zamanı insanın beynində təhlükə ilə bağlı mexanizmlər aktivləşir. Bu prosesdə beynin qorxu reaksiyalarını idarə edən hissələri mühüm rol oynayır. Beyin təhlükə siqnalı aldıqda bədən “qaç və ya döyüş” reaksiyasına hazırlaşır. Bu zaman ürək döyüntüsü sürətlənir, nəfəs tezləşir və əzələlər gərilir. Bu reaksiyalar real təhlükə zamanı insanı qorumağa kömək edir. Lakin fobiya zamanı bu mexanizm real təhlükə olmadığı haldа belə aktivləşir. Məsələn, lift fobiyası olan insan liftdə qalanda sanki təhlükəli vəziyyətdəymiş kimi, panik hiss edə bilər.

– Fobiyalar müalicə oluna bilərmi?

– Müasir psixologiyada fobiyalar müalicə edilə bilən problemlərdən biri hesab olunur. Ən effektiv üsullardan biri ekspozisiya (üzləşdirmə) terapiyasıdır. Bu üsulda insan qorxduğu vəziyyətlə tədricən qarşılaşır. Məsələn, it fobiyası olan insan əvvəlcə it şəkillərinə baxır, sonra uzaqdan itləri müşahidə edir və daha sonra onlara yaxınlaşmağa başlayır. Digər üsul isə koqnitiv-davranış terapiyasıdır. Bu terapiyada insanın qorxu ilə bağlı düşüncə tərzi dəyişdirilir. Fobiya insan psixikasında yaranan güclü qorxu reaksiyasıdır və bəzən insanın gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Lakin bu vəziyyət insanın zəifliyi deyil, psixoloji mexanizmlərin nəticəsidir. İnsan beyni təhlükəni bəzən olduğundan daha böyük qəbul edə bilir və bu zaman qorxu davranışa nəzarət etməyə başlayır. Müasir psixologiya göstərir ki, düzgün yanaşma və psixoloji dəstək vasitəsilə fobiyalar aradan qaldırıla bilən problemlər sırasına daxildir. İnsan öz qorxusunun səbəblərini anladıqca və onunla mərhələli şəkildə üzləşməyi öyrəndikcə həyat daha az məhdudiyyətlə davam edir, psixoloji rahatlıq tədricən bərpa olunur.

Çiyin nahiyəsində yaranan ağrı və hərəkət məhdudiyyəti gündəlik həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Xüsusilə yaş artdıqca bazu oynağının vətərlərində baş verən dəyişikliklər bəzən heç bir əlamət verməsə də, bəzi hallarda ciddi narahatlıqlara səbəb olur. Bəs hissəvi rotator manjet yırtığı nədir, hansı əlamətlərlə özünü göstərir, necə diaqnoz qoyulur və hansı hallarda cərrahi müdaxilə tələb olunur? Bu sualları Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun travmatoloq-ortopedi Samir Abbasov cavablandırıb.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi nədir?

– Bazu oynağının rotator manjeti 4 əzələnin vətərinin kompleksi (birləşməsi) olub, bazu sümüyünün böyük qabarına bağlanır. Əzələlərin hər biri ayrılıqda bazunun müəyyən hərəkətinə cavabdeh olub, birlikdə son nəticədə bazu başının oynaqda saxlanmasına, hərəkətlər zamanı stabilləşməsinə və bazunun fırlanma hərəkətlərinə xidmət edir. Rotator manjeti dörd əzələdən və müvafiq olaraq dörd vətərdən ibarətdir. Vətərlər təxminən 1 santimetr qalınlığında və 2–3 santimetr enindədir. Onlar oynağın yaxınlığında, yuxarı hissədə, bazu sümüyünə yapışır və çiyin hərəkətinə kömək edir. Bu əzələlərdən ən azı birinin zədələnməsi bazu oynağında ağrılar və hərəkət məhdudiyyətinə gətirib çıxarır.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi yaşla bağlı necə baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərində onları zəiflədən dəyişikliklər təxminən 30 yaşlarında başlayır və sonradan artır. Bir çox insan bu dəyişikliklərdən xəbərsizdir, çünki onlar həmişə ağrıya səbəb olmur. Bu dəyişikliklər əvvəlcə mikroskop olmadan görünmür, lakin bəzən MRT müayinəsində aşkar edilə bilər. MRT müayinəsinin nəticələri radioloq tərəfindən şərh olunur və o bu erkən dəyişiklikləri «tendinoz» adlandırır. Tendinozun yaratdığı dəyişikliklər yaşlanma prosesinin təbii bir hissəsidir və adətən ağrıya səbəb olmadıqca müalicə tələb etmir.

– Niyə bazu oynağı vətərlərinin zədələnmələri baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərinin yırtılmasının səbəbləri tam məlum deyil, lakin yaşla əlaqəli degenerativ proseslər (zamanla əzələlərin zəifləməsi), yıxılmalar və ağır yük qaldırma yırtıqlara səbəb ola bilər. 60 yaşında bir insanda qismən və ya tam rotator manjet yırtıqlarının inkişaf riski olduqca yüksəkdir. Ümumi nəzəriyyələrdən biri vətərin sümük çıxıntısına (mahmızına) dəyməsi idi, lakin indi bu ehtimal azdır. Bu dəyişikliklərin necə baş verməsindən asılı olmayaraq, yırtıqlar bütün həyat sahələrindən baş verir. Nəticədə bazu oynağında yaşla bağlı dəyişikliklərin qocalma prosesinin bir hissəsi olduğu ümumiyyətlə qəbul edilir. Nadir hallarda 35 yaşdan kiçik xəstələrdə qismən rotator manjet yırtıqları baş verir. Bu yırtıqlar travma ilə əlaqəli ola bilər. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yuxarı qolun və çiyin oynağının yuxarıya doğru qaldırıldığı (gərildiyi) idman növləri ilə məşğul olan idmançılarda yayğındır. Peşəkar idmançılarda hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yaşlı insanlardakı yırtıqlarla eyni şəkildə müalicə olunur.

– Bazu oynağı vətərinin hissəvi və tam yırtılması arasındakı fərq nədir?

– Hissəvi yırtılma vətərin yalnız bir hissəsinə təsir edir. Adətən uzunluğu, eni və ya digər ölçüləri göstərilmədən yırtığın dərinliyi ilə təsvir edilir. Tam yırtılma isə aşınmanın vətərin bütün qalınlığına yayıldığı bir yırtıqdır. Hissəvi yırtıqlar 1 millimetr dərinliyə qədər (vətərin təxminən 10%-i) və ya 50% və ya daha çox dərinliyə qədər ola bilər. MRT müayinəsi zamanı radioloq rotator manjet dəyişikliklərinin növünü müəyyən etməlidir. O bu dəyişikliklərin tendinoz, qismən cırılma (yırtıq) və ya tam cırılmanı təmsil edib-etmədiyini müəyyən etməlidir. Bəzən tendinozla qismən cırılma, yaxud qismən cırılma ilə tam cırılma arasında fərq qoymaq mümkün olmur. Bazu oynağı vətərlərinin MRT görüntülərini oxumaq təcrübə tələb edir.

– Bazu oynağı vətərlərinin hissəvi yırtılmasının simptomları hansılardır?

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı olan bütün xəstələrdə simptomlar müşahidə olunmur. Lakin bu hal tez-tez gecələr (xüsusən də yan üstə uzanarkən) sızıldayan ağrı, qolu qaldırarkən məhdud hərəkət diapazonu (xüsusən də bucaq altında) və “tutulma” hissi ilə xarakterizə olunur. Tam yırtıqdan fərqli olaraq qismən yırtıq, ağrılı olsa da, qolu hərəkət etdirməyə imkan verir. Adətən qismən rotator manjet yırtığı zamanı ən ağrılı hərəkət çiyin səviyyəsindən yuxarı və ya bədəndən əhəmiyyətli məsafədə olan əşyaları qaldırmaqdır. Bu tip ağırlıq qaldırma çiyin nahiyəsinə çox yük salır. Qaçış, velosiped sürmə, üzgüçülük, ağırlıq qaldırma və s. daxil olmaqla bir çox fəaliyyət növü ağrıya səbəb olmaya bilər. Ağrı hiss edirsinizsə, məşq və ya fəaliyyət intensivliyini azaltmağa çalışa bilərsiniz, lakin bu fəaliyyətlərin davam etdirilməsinin yırtığı daha da pisləşdirəcəyi (dərinləşdirəcəyi) barədə heç bir sübut yoxdur.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqlarının diaqnozu necə qoyulur?

– MRT ən çox qismən rotator manjet yırtıqlarını diaqnostika etmək üçün istifadə olunur. Lakin MRT-də yırtığın aşkarlanması mütləq onun çiyin ağrısının səbəbi olduğu anlamına gəlmir. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığını təqlid edən ən çox yayılmış vəziyyət çiyin sərtliyi və ya «donmuş çiyin» sindromudur. Bu vəziyyət məhdud hərəkət diapazonu ilə xarakterizə olunur – çiyin, ağrı yaranana qədər yalnız müəyyən bir məsafəyə hərəkət edə bilər. Xəstədə heç bir görünən zədə olmadan çiyin sərtliyi və ağrının inkişaf etməsi qeyri-adi deyil. Radioloq MRT tapıntılarını tendinoz və ya qismən rotator manjet yırtığı kimi şərh edə bilər. Bu tapıntılar dəqiq ola bilsə də, həmişə ağrının mənbəyi ilə əlaqəli olmur. MRT-də aşkar edilən qismən rotator manjet yırtıqları yalnız xəstənin simptomları və müayinə tapıntıları bu diaqnozla uyğun gəldikdə əhəmiyyətlidir. MRT tapıntıları xəstənin problemi ilə əlaqəli deyilsə, bu, təsadüfi tapıntı adlanır.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları necə müalicə olunur?

– Ağrı yoxdursa, hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı müalicə tələb etmir. Lakin çiyin ağrılıdırsa, bir neçə müalicə variantı mövcuddur. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları adətən ilkin mərhələdə cərrahi yolla müalicə olunmur. Müalicə hərəkət diapazonunu qorumağa və çiyin sərtliyinin qarşısını almağa yönəlir. Sərtliyin qarşısını almaq üçün hər gün 5 dəqiqə uzatma hərəkətləri tövsiyə olunur. Ağrını aradan qaldırmaq üçün ehtiyac olduqda hər 2 saatdan bir 20–30 dəqiqə ərzində soyuq kompres (buz paketləri) tətbiq edilir, müvafiq dərmanlar qəbul edilir. Qismən yırtıq şiddətli ağrıya səbəb olarsa və bu müalicələr təsirsiz olarsa, fizioterapiya faydalı ola bilər. Fizioterapiyanın məqsədi ağrını azaltmaq, əzələ və vətərləri gücləndirməkdir. Fizioterapiya həmçinin çiyin hərəkətliliyini artırmağa kömək edə bilər, çünki bəzən ağrının səbəbi vətər deyil, sərtlikdir. Məşqlər ağrılı olmamalı və düzgün şəkildə yerinə yetirilməlidir.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi nədir?

– Bazu oynağının rotator manjeti 4 əzələnin vətərinin kompleksi (birləşməsi) olub, bazu sümüyünün böyük qabarına bağlanır. Əzələlərin hər biri ayrılıqda bazunun müəyyən hərəkətinə cavabdeh olub, birlikdə son nəticədə bazu başının oynaqda saxlanmasına, hərəkətlər zamanı stabilləşməsinə və bazunun fırlanma hərəkətlərinə xidmət edir. Rotator manjeti dörd əzələdən və müvafiq olaraq dörd vətərdən ibarətdir. Vətərlər təxminən 1 santimetr qalınlığında və 2–3 santimetr enindədir. Onlar oynağın yaxınlığında, yuxarı hissədə, bazu sümüyünə yapışır və çiyin hərəkətinə kömək edir. Bu əzələlərdən ən azı birinin zədələnməsi bazu oynağında ağrılar və hərəkət məhdudiyyətinə gətirib çıxarır.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi yaşla bağlı necə baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərində onları zəiflədən dəyişikliklər təxminən 30 yaşlarında başlayır və sonradan artır. Bir çox insan bu dəyişikliklərdən xəbərsizdir, çünki onlar həmişə ağrıya səbəb olmur. Bu dəyişikliklər əvvəlcə mikroskop olmadan görünmür, lakin bəzən MRT müayinəsində aşkar edilə bilər. MRT müayinəsinin nəticələri radioloq tərəfindən şərh olunur və o bu erkən dəyişiklikləri «tendinoz» adlandırır. Tendinozun yaratdığı dəyişikliklər yaşlanma prosesinin təbii bir hissəsidir və adətən ağrıya səbəb olmadıqca müalicə tələb etmir.

– Niyə bazu oynağı vətərlərinin zədələnmələri baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərinin yırtılmasının səbəbləri tam məlum deyil, lakin yaşla əlaqəli degenerativ proseslər (zamanla əzələlərin zəifləməsi), yıxılmalar və ağır yük qaldırma yırtıqlara səbəb ola bilər. 60 yaşında bir insanda qismən və ya tam rotator manjet yırtıqlarının inkişaf riski olduqca yüksəkdir. Ümumi nəzəriyyələrdən biri vətərin sümük çıxıntısına (mahmızına) dəyməsi idi, lakin indi bu ehtimal azdır. Bu dəyişikliklərin necə baş verməsindən asılı olmayaraq, yırtıqlar bütün həyat sahələrindən baş verir. Nəticədə bazu oynağında yaşla bağlı dəyişikliklərin qocalma prosesinin bir hissəsi olduğu ümumiyyətlə qəbul edilir. Nadir hallarda 35 yaşdan kiçik xəstələrdə qismən rotator manjet yırtıqları baş verir. Bu yırtıqlar travma ilə əlaqəli ola bilər. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yuxarı qolun və çiyin oynağının yuxarıya doğru qaldırıldığı (gərildiyi) idman növləri ilə məşğul olan idmançılarda yayğındır. Peşəkar idmançılarda hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yaşlı insanlardakı yırtıqlarla eyni şəkildə müalicə olunur.

– Bazu oynağı vətərinin hissəvi və tam yırtılması arasındakı fərq nədir?

– Hissəvi yırtılma vətərin yalnız bir hissəsinə təsir edir. Adətən uzunluğu, eni və ya digər ölçüləri göstərilmədən yırtığın dərinliyi ilə təsvir edilir. Tam yırtılma isə aşınmanın vətərin bütün qalınlığına yayıldığı bir yırtıqdır. Hissəvi yırtıqlar 1 millimetr dərinliyə qədər (vətərin təxminən 10%-i) və ya 50% və ya daha çox dərinliyə qədər ola bilər. MRT müayinəsi zamanı radioloq rotator manjet dəyişikliklərinin növünü müəyyən etməlidir. O bu dəyişikliklərin tendinoz, qismən cırılma (yırtıq) və ya tam cırılmanı təmsil edib-etmədiyini müəyyən etməlidir. Bəzən tendinozla qismən cırılma, yaxud qismən cırılma ilə tam cırılma arasında fərq qoymaq mümkün olmur. Bazu oynağı vətərlərinin MRT görüntülərini oxumaq təcrübə tələb edir.

– Bazu oynağı vətərlərinin hissəvi yırtılmasının simptomları hansılardır?

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı olan bütün xəstələrdə simptomlar müşahidə olunmur. Lakin bu hal tez-tez gecələr (xüsusən də yan üstə uzanarkən) sızıldayan ağrı, qolu qaldırarkən məhdud hərəkət diapazonu (xüsusən də bucaq altında) və “tutulma” hissi ilə xarakterizə olunur. Tam yırtıqdan fərqli olaraq qismən yırtıq, ağrılı olsa da, qolu hərəkət etdirməyə imkan verir. Adətən qismən rotator manjet yırtığı zamanı ən ağrılı hərəkət çiyin səviyyəsindən yuxarı və ya bədəndən əhəmiyyətli məsafədə olan əşyaları qaldırmaqdır. Bu tip ağırlıq qaldırma çiyin nahiyəsinə çox yük salır. Qaçış, velosiped sürmə, üzgüçülük, ağırlıq qaldırma və s. daxil olmaqla bir çox fəaliyyət növü ağrıya səbəb olmaya bilər. Ağrı hiss edirsinizsə, məşq və ya fəaliyyət intensivliyini azaltmağa çalışa bilərsiniz, lakin bu fəaliyyətlərin davam etdirilməsinin yırtığı daha da pisləşdirəcəyi (dərinləşdirəcəyi) barədə heç bir sübut yoxdur.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqlarının diaqnozu necə qoyulur?

– MRT ən çox qismən rotator manjet yırtıqlarını diaqnostika etmək üçün istifadə olunur. Lakin MRT-də yırtığın aşkarlanması mütləq onun çiyin ağrısının səbəbi olduğu anlamına gəlmir. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığını təqlid edən ən çox yayılmış vəziyyət çiyin sərtliyi və ya «donmuş çiyin» sindromudur. Bu vəziyyət məhdud hərəkət diapazonu ilə xarakterizə olunur – çiyin, ağrı yaranana qədər yalnız müəyyən bir məsafəyə hərəkət edə bilər. Xəstədə heç bir görünən zədə olmadan çiyin sərtliyi və ağrının inkişaf etməsi qeyri-adi deyil. Radioloq MRT tapıntılarını tendinoz və ya qismən rotator manjet yırtığı kimi şərh edə bilər. Bu tapıntılar dəqiq ola bilsə də, həmişə ağrının mənbəyi ilə əlaqəli olmur. MRT-də aşkar edilən qismən rotator manjet yırtıqları yalnız xəstənin simptomları və müayinə tapıntıları bu diaqnozla uyğun gəldikdə əhəmiyyətlidir. MRT tapıntıları xəstənin problemi ilə əlaqəli deyilsə, bu, təsadüfi tapıntı adlanır.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları necə müalicə olunur?

– Ağrı yoxdursa, hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı müalicə tələb etmir. Lakin çiyin ağrılıdırsa, bir neçə müalicə variantı mövcuddur. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları adətən ilkin mərhələdə cərrahi yolla müalicə olunmur. Müalicə hərəkət diapazonunu qorumağa və çiyin sərtliyinin qarşısını almağa yönəlir. Sərtliyin qarşısını almaq üçün hər gün 5 dəqiqə uzatma hərəkətləri tövsiyə olunur. Ağrını aradan qaldırmaq üçün ehtiyac olduqda hər 2 saatdan bir 20–30 dəqiqə ərzində soyuq kompres (buz paketləri) tətbiq edilir, müvafiq dərmanlar qəbul edilir. Qismən yırtıq şiddətli ağrıya səbəb olarsa və bu müalicələr təsirsiz olarsa, fizioterapiya faydalı ola bilər. Fizioterapiyanın məqsədi ağrını azaltmaq, əzələ və vətərləri gücləndirməkdir. Fizioterapiya həmçinin çiyin hərəkətliliyini artırmağa kömək edə bilər, çünki bəzən ağrının səbəbi vətər deyil, sərtlikdir. Məşqlər ağrılı olmamalı və düzgün şəkildə yerinə yetirilməlidir.

Çiyin nahiyəsində yaranan ağrı və hərəkət məhdudiyyəti gündəlik həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Xüsusilə yaş artdıqca bazu oynağının vətərlərində baş verən dəyişikliklər bəzən heç bir əlamət verməsə də, bəzi hallarda ciddi narahatlıqlara səbəb olur. Bəs hissəvi rotator manjet yırtığı nədir, hansı əlamətlərlə özünü göstərir, necə diaqnoz qoyulur və hansı hallarda cərrahi müdaxilə tələb olunur? Bu sualları Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun travmatoloq-ortopedi Samir Abbasov cavablandırıb.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi nədir?

– Bazu oynağının rotator manjeti 4 əzələnin vətərinin kompleksi (birləşməsi) olub, bazu sümüyünün böyük qabarına bağlanır. Əzələlərin hər biri ayrılıqda bazunun müəyyən hərəkətinə cavabdeh olub, birlikdə son nəticədə bazu başının oynaqda saxlanmasına, hərəkətlər zamanı stabilləşməsinə və bazunun fırlanma hərəkətlərinə xidmət edir. Rotator manjeti dörd əzələdən və müvafiq olaraq dörd vətərdən ibarətdir. Vətərlər təxminən 1 santimetr qalınlığında və 2–3 santimetr enindədir. Onlar oynağın yaxınlığında, yuxarı hissədə, bazu sümüyünə yapışır və çiyin hərəkətinə kömək edir. Bu əzələlərdən ən azı birinin zədələnməsi bazu oynağında ağrılar və hərəkət məhdudiyyətinə gətirib çıxarır.

– Bazu oynağı vətərlərinin zədələnməsi yaşla bağlı necə baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərində onları zəiflədən dəyişikliklər təxminən 30 yaşlarında başlayır və sonradan artır. Bir çox insan bu dəyişikliklərdən xəbərsizdir, çünki onlar həmişə ağrıya səbəb olmur. Bu dəyişikliklər əvvəlcə mikroskop olmadan görünmür, lakin bəzən MRT müayinəsində aşkar edilə bilər. MRT müayinəsinin nəticələri radioloq tərəfindən şərh olunur və o bu erkən dəyişiklikləri «tendinoz» adlandırır. Tendinozun yaratdığı dəyişikliklər yaşlanma prosesinin təbii bir hissəsidir və adətən ağrıya səbəb olmadıqca müalicə tələb etmir.

– Niyə bazu oynağı vətərlərinin zədələnmələri baş verir?

– Bazu oynağının vətərlərinin yırtılmasının səbəbləri tam məlum deyil, lakin yaşla əlaqəli degenerativ proseslər (zamanla əzələlərin zəifləməsi), yıxılmalar və ağır yük qaldırma yırtıqlara səbəb ola bilər. 60 yaşında bir insanda qismən və ya tam rotator manjet yırtıqlarının inkişaf riski olduqca yüksəkdir. Ümumi nəzəriyyələrdən biri vətərin sümük çıxıntısına (mahmızına) dəyməsi idi, lakin indi bu ehtimal azdır. Bu dəyişikliklərin necə baş verməsindən asılı olmayaraq, yırtıqlar bütün həyat sahələrindən baş verir. Nəticədə bazu oynağında yaşla bağlı dəyişikliklərin qocalma prosesinin bir hissəsi olduğu ümumiyyətlə qəbul edilir. Nadir hallarda 35 yaşdan kiçik xəstələrdə qismən rotator manjet yırtıqları baş verir. Bu yırtıqlar travma ilə əlaqəli ola bilər. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yuxarı qolun və çiyin oynağının yuxarıya doğru qaldırıldığı (gərildiyi) idman növləri ilə məşğul olan idmançılarda yayğındır. Peşəkar idmançılarda hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları yaşlı insanlardakı yırtıqlarla eyni şəkildə müalicə olunur.

– Bazu oynağı vətərinin hissəvi və tam yırtılması arasındakı fərq nədir?

– Hissəvi yırtılma vətərin yalnız bir hissəsinə təsir edir. Adətən uzunluğu, eni və ya digər ölçüləri göstərilmədən yırtığın dərinliyi ilə təsvir edilir. Tam yırtılma isə aşınmanın vətərin bütün qalınlığına yayıldığı bir yırtıqdır. Hissəvi yırtıqlar 1 millimetr dərinliyə qədər (vətərin təxminən 10%-i) və ya 50% və ya daha çox dərinliyə qədər ola bilər. MRT müayinəsi zamanı radioloq rotator manjet dəyişikliklərinin növünü müəyyən etməlidir. O bu dəyişikliklərin tendinoz, qismən cırılma (yırtıq) və ya tam cırılmanı təmsil edib-etmədiyini müəyyən etməlidir. Bəzən tendinozla qismən cırılma, yaxud qismən cırılma ilə tam cırılma arasında fərq qoymaq mümkün olmur. Bazu oynağı vətərlərinin MRT görüntülərini oxumaq təcrübə tələb edir.

– Bazu oynağı vətərlərinin hissəvi yırtılmasının simptomları hansılardır?

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı olan bütün xəstələrdə simptomlar müşahidə olunmur. Lakin bu hal tez-tez gecələr (xüsusən də yan üstə uzanarkən) sızıldayan ağrı, qolu qaldırarkən məhdud hərəkət diapazonu (xüsusən də bucaq altında) və “tutulma” hissi ilə xarakterizə olunur. Tam yırtıqdan fərqli olaraq qismən yırtıq, ağrılı olsa da, qolu hərəkət etdirməyə imkan verir. Adətən qismən rotator manjet yırtığı zamanı ən ağrılı hərəkət çiyin səviyyəsindən yuxarı və ya bədəndən əhəmiyyətli məsafədə olan əşyaları qaldırmaqdır. Bu tip ağırlıq qaldırma çiyin nahiyəsinə çox yük salır. Qaçış, velosiped sürmə, üzgüçülük, ağırlıq qaldırma və s. daxil olmaqla bir çox fəaliyyət növü ağrıya səbəb olmaya bilər. Ağrı hiss edirsinizsə, məşq və ya fəaliyyət intensivliyini azaltmağa çalışa bilərsiniz, lakin bu fəaliyyətlərin davam etdirilməsinin yırtığı daha da pisləşdirəcəyi (dərinləşdirəcəyi) barədə heç bir sübut yoxdur.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqlarının diaqnozu necə qoyulur?

– MRT ən çox qismən rotator manjet yırtıqlarını diaqnostika etmək üçün istifadə olunur. Lakin MRT-də yırtığın aşkarlanması mütləq onun çiyin ağrısının səbəbi olduğu anlamına gəlmir. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığını təqlid edən ən çox yayılmış vəziyyət çiyin sərtliyi və ya «donmuş çiyin» sindromudur. Bu vəziyyət məhdud hərəkət diapazonu ilə xarakterizə olunur – çiyin, ağrı yaranana qədər yalnız müəyyən bir məsafəyə hərəkət edə bilər. Xəstədə heç bir görünən zədə olmadan çiyin sərtliyi və ağrının inkişaf etməsi qeyri-adi deyil. Radioloq MRT tapıntılarını tendinoz və ya qismən rotator manjet yırtığı kimi şərh edə bilər. Bu tapıntılar dəqiq ola bilsə də, həmişə ağrının mənbəyi ilə əlaqəli olmur. MRT-də aşkar edilən qismən rotator manjet yırtıqları yalnız xəstənin simptomları və müayinə tapıntıları bu diaqnozla uyğun gəldikdə əhəmiyyətlidir. MRT tapıntıları xəstənin problemi ilə əlaqəli deyilsə, bu, təsadüfi tapıntı adlanır.

– Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları necə müalicə olunur?

– Ağrı yoxdursa, hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtığı müalicə tələb etmir. Lakin çiyin ağrılıdırsa, bir neçə müalicə variantı mövcuddur. Hissəvi bazu oynağı vətərlərinin yırtıqları adətən ilkin mərhələdə cərrahi yolla müalicə olunmur. Müalicə hərəkət diapazonunu qorumağa və çiyin sərtliyinin qarşısını almağa yönəlir. Sərtliyin qarşısını almaq üçün hər gün 5 dəqiqə uzatma hərəkətləri tövsiyə olunur. Ağrını aradan qaldırmaq üçün ehtiyac olduqda hər 2 saatdan bir 20–30 dəqiqə ərzində soyuq kompres (buz paketləri) tətbiq edilir, müvafiq dərmanlar qəbul edilir. Qismən yırtıq şiddətli ağrıya səbəb olarsa və bu müalicələr təsirsiz olarsa, fizioterapiya faydalı ola bilər. Fizioterapiyanın məqsədi ağrını azaltmaq, əzələ və vətərləri gücləndirməkdir. Fizioterapiya həmçinin çiyin hərəkətliliyini artırmağa kömək edə bilər, çünki bəzən ağrının səbəbi vətər deyil, sərtlikdir. Məşqlər ağrılı olmamalı və düzgün şəkildə yerinə yetirilməlidir.

Sosial media hamiləliklə bağlı məlumat əldə etmək üçün ən çox müraciət olunan platformalardan birinə çevrilsə də, burada yayılan hər tövsiyə etibarlı və elmi əsaslı deyil. Xüsusilə dərman qəbulu, qidalanma, doğuş və tibbi müayinələrlə bağlı yanlış məsləhətlər gələcək sosial şəbəkələrdə yayılan hamiləlik mifləri anaların sağlamlığına, eləcə də körpənin inkişafına ciddi risklər yarada bilər. Bəs sosial mediada ən çox yayılan təhlükəli miflər hansılardır və onlardan necə qorunmaq olar? Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Mamalıq və Ginekologiya İnstitutunun mama-ginekoloqu Ülviyyə Şahmalıyeva bu və digər sualları cavablandırıb.

– Sosial mediada hamilə qadınlara verilən ən təhlükəli məsləhətlər nədir?

– Müasir dövrdə sosial media hamiləliklə bağlı məlumat əldə etmək üçün ən çox istifadə olunan platformalardan birinə çevrilib. Lakin burada yayılan bütün məlumatlar etibarlı və elmi əsaslı olmur. Bəzən geniş auditoriyaya təqdim edilən yanlış məsləhətlər ana və dölün sağlamlığı üçün ciddi risklər yarada bilər. Xüsusilə həkim məsləhəti olmadan müxtəlif dərman vasitələrinin və ya qida əlavələrinin qəbul edilməsi təhlükəli hesab olunur. Sosial şəbəkələrdə tez-tez rast gəlinən “təbii olduğu üçün zərərsizdir” fikri həqiqəti əks etdirmir. Bəzi bitki tərkibli məhsullar və əlavələr hamiləliyin gedişinə mənfi təsir göstərə, hətta düşük, vaxtından əvvəl doğuş və ya dölün inkişafında problemlər yarada bilər. Hamilə qadınlar arasında geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri də “iki nəfərlik yemək lazımdır” yanaşmasıdır. Əslində isə hamiləlik dövründə əsas məqsəd daha çox yemək deyil, daha keyfiyyətli və balanslı qidalanmaqdır. Həddindən artıq kalori qəbulu artıq çəkiyə, gestasion diabetə və digər ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, sosial mediada təbliğ olunan sərt pəhrizlər də təhlükəlidir. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida qruplarının tamamilə rasiondan çıxarılması körpənin normal inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi paylaşımlarda hamiləlik nəzarətinin və ultrasəs müayinələrinin vacib olmadığı iddia edilir. Halbuki müntəzəm tibbi nəzarət hamiləliyin sağlam gedişini izləməyə, mümkün problemləri erkən mərhələdə aşkar etməyə və vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir. Bu səbəbdən planlı müayinələrin gecikdirilməsi və ya onlardan imtina edilməsi düzgün yanaşma hesab edilmir. Sosial mediada yayılan digər təhlükəli fikirlərdən biri də spirtli içkinin az miqdarda qəbulunun təhlükəsiz olması barədə iddialardır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik zamanı spirtli içki üçün təhlükəsiz hesab edilən miqdar müəyyən edilməyib. Eyni zamanda siqaret və elektron siqaretlərin zərərsiz olduğu barədə məlumatlar da yanlışdır. Bu vərdişlər düşük, erkən doğuş və aşağı çəkili körpə dünyaya gətirmə riskini artırır. Qarın formasına baxaraq körpənin cinsiyyətini, sağlamlığını və ya hamiləliyin gedişini müəyyən etməyə çalışmaq da tibbi əsası olmayan miflər sırasındadır. Bu cür yanaşmalar elmi məlumat vermir və gələcək valideynlərdə yanlış gözləntilər yarada bilər. Ümumilikdə, sosial mediada paylaşılan məlumatların bir hissəsi natamam və ya yanlış ola bilər. Bu səbəbdən “internetdə oxudum, deməli, doğrudur” prinsipi ilə hərəkət etmək düzgün deyil. Hamiləliklə bağlı hansısa tövsiyəni tətbiq etməzdən əvvəl mama-ginekoloqla məsləhətləşmək, məlumatın etibarlılığını yoxlamaq və qərarları tibbi göstərişlər əsasında vermək ana ilə körpənin sağlamlığını qorumağın ən etibarlı yoludur.

– Hamiləlikdə dərman qəbulunu internet məsləhətələri ilə dəyişmək hansı risklər yarada bilər?

– İnternet və sosial media platformaları hamiləliklə bağlı məlumatların sürətlə yayıldığı mənbələrdən biri olsa da, burada verilən məsləhətlərin hamısı etibarlı və fərdi tibbi vəziyyətə uyğun olmur. Xüsusilə dərman qəbulu ilə bağlı qərarların yalnız internetdə oxunan məlumatlara əsasən verilməsi həm ana, həm də körpə üçün ciddi sağlamlıq riskləri yarada bilər. Belə ki, hamiləlik dövründə bəzi qadınlar sosial şəbəkələrdə rast gəldikləri tövsiyələrə əsaslanaraq həkim tərəfindən təyin edilmiş dərmanları özbaşına dayandırır və ya dəyişdirirlər. Halbuki yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, astma, epilepsiya və digər xroniki xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan preparatların nəzarətsiz şəkildə kəsilməsi xəstəliyin gedişinin ağırlaşmasına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığına, həm də dölün normal inkişafına mənfi təsir göstərir. Dərmanların qəfil dayandırılması və ya elmi əsası olmayan alternativ vasitələrin qəbul edilməsi düşük və vaxtından əvvəl doğuş riskini artıra bilər. Bundan əlavə, sosial mediada tez-tez təbliğ olunan müxtəlif bitki tərkibli məhsullar və “təbii” vasitələr hər zaman təhlükəsiz hesab edilə bilməz. Bəzi hallarda bu vasitələr dölün inkişafına mənfi təsir göstərə və hamiləliyin normal gedişini poza bilər. İnternetdə təqdim olunan dozalar da hər bir insan üçün uyğun olmur. Dərmanların dozası qadının yaşı, çəkisi, hamiləliyin müddəti, yanaşı xəstəlikləri və digər fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Buna görə də başqa şəxslər üçün verilən tövsiyələrin kor-koranə tətbiqi düzgün yanaşma hesab edilmir. Digər mühüm məqam dərmanların qarşılıqlı təsiridir. Özbaşına qəbul edilən yeni preparatlar və ya əlavələr artıq istifadə olunan dərmanlarla təhlükəli qarşılıqlı təsirə girə bilər. Bu isə gözlənilməz yan təsirlərə və müxtəlif ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, epilepsiya və psixi sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar dərmanların həkim məsləhəti olmadan dəyişdirilməsi təcili tibbi vəziyyətlərin yaranması riskini artırır. Bu səbəbdən internetdə əldə edilən məlumatlar yalnız ümumi məlumat xarakteri daşımalı, müalicə qərarlarının əsasını təşkil etməməlidir. Hamiləlik zamanı hansısa dərmana başlamaq, onu dayandırmaq və ya əvəz etmək barədə qərar yalnız həkimlə məsləhətləşərək verilməlidir. Fərdi tibbi yanaşma həm ananın, həm də gələcək körpənin sağlamlığının qorunmasının ən vacib şərtlərindən biridir.

– Sosial mediada məşhur olan xüsusi pəhrizlər hamilə qadınlar üçün uyğundurmu?

– Son illər sosial mediada müxtəlif qidalanma rejimləri və pəhrizlər geniş şəkildə təbliğ olunur. Keto pəhrizi, aralıqlı oruc, detoks proqramları və digər populyar qidalanma üsulları bir çox insan tərəfindən maraqla qarşılanır. Lakin bu pəhrizlərin hamiləlik dövründə təhlükəsiz və uyğun olması hər zaman mümkün deyil. Hamiləlik xəstəlik deyil və bu dövrdə əsas məqsəd arıqlamaq deyil, həm ananın, həm də körpənin ehtiyac duyduğu qida maddələrinin kifayət qədər qəbul edilməsini təmin etməkdir. Sağlam və balanslı qidalanma hamiləliyin normal gedişi və dölün inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çox aşağı kalorili pəhrizlər orqanizmin və körpənin ehtiyac duyduğu enerji və qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət dölün inkişafına mənfi təsir göstərməklə yanaşı, anada da halsızlıq və müxtəlif sağlamlıq problemləri yarada bilər. Bəzi pəhrizlər müəyyən qida qruplarının tam məhdudlaşdırılmasına əsaslanır. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida komponentlərinin rasiondan çıxarılması vitamin və mineral çatışmazlığı riskini artırır. Nəticədə həm ananın sağlamlığı, həm də körpənin inkişafı təhlükə altında qala bilər. Detoks və ya “orqanizmi təmizləyən” pəhrizlər də sosial mediada geniş yayılıb. Lakin bu cür proqramların elmi əsası kifayət qədər deyil. Bəzi hallarda onlar susuzlaşma, elektrolit balansının pozulması və vacib qida maddələrinin çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Yalnız müəyyən məhsulların istifadəsinə əsaslanan qidalanma rejimləri də balanssız qidalanmaya səbəb olur və orqanizmin bütün ehtiyaclarını qarşılaya bilmir. Hamiləlik dövründə müxtəlif qida qruplarının düzgün nisbətdə qəbul edilməsi sağlam hamiləliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu səbəbdən sosial mediada populyar olan hansısa pəhrizi tətbiq etməzdən əvvəl mütləq mama-ginekoloq və ya dietoloqla məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Hamiləlik dövründə qidalanma fərdi xüsusiyyətlərə uyğun planlaşdırılmalı və elmi əsaslara söykənməlidir.

– Normal doğuş barədə sosial mediada hansı qorxular əsassız şəkildə yayılır?

– Sosial media platformalarında normal doğuşla bağlı çoxsaylı məlumatlar paylaşılır. Lakin bu məlumatların bir hissəsi elmi əsaslara söykənmir və gələcək analarda əsassız qorxuların formalaşmasına səbəb olur. Nəticədə bəzi qadınlar doğuş üsulu ilə bağlı qərar verərkən düzgün olmayan məlumatların təsiri altında qala bilirlər. Ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri normal doğuşun mütləq dözülməz ağrı ilə müşayiət olunması barədə iddiadır. Əslində isə doğuş zamanı ağrı hissi hər qadında fərqli olur. Müasir tibbdə ağrının azaldılması üçün müxtəlif üsullar mövcuddur və bu üsullar doğuş prosesində qadının rahatlığını artırmağa kömək edir. Digər geniş yayılmış qorxulardan biri normal doğuşun hər zaman ciddi zədələrə və uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə səbəb olması barədə fikirdir. Doğuş zamanı müəyyən yırtıqlar və ya digər problemlər yarana bilsə də, əksər qadınlar normal doğuşdan sonra qısa müddətdə bərpa olunur və gündəlik həyatlarına qayıda bilirlər. Ağır fəsadlar bütün hallarda müşahidə edilmir. Həmçinin sosial mediada tez-tez rast gəlinən digər yanlış məlumatlardan biri də bir dəfə qeysəriyyə əməliyyatı keçirmiş qadının sonrakı hamiləliklərdə normal doğuş edə bilməyəcəyi ilə bağlıdır. Halbuki bir çox hallarda, uyğun tibbi göstərişlər və mütəxəssis nəzarəti olduqda, əvvəlki qeysəriyyədən sonra vaginal doğuş mümkündür. Bununla bağlı qərar hər bir qadının tibbi vəziyyəti nəzərə alınaraq fərdi şəkildə verilir. Bəzi paylaşımlarda normal doğuşun körpə üçün qeysəriyyə əməliyyatından daha təhlükəli olduğu iddia edilir. Əslində isə sağlam hamiləliklərdə və uyğun tibbi şəraitdə normal doğuş təhlükəsiz və fizioloji üsul hesab olunur. Hansı doğuş metodunun daha uyğun olması isə ananın və körpənin vəziyyətindən asılı olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir. Normal doğuşdan sonra qadının əvvəlki fiziki vəziyyətinə qayıda bilməyəcəyi barədə fikirlər də reallığı əks etdirmir. Bərpa prosesi müəyyən vaxt tələb etsə də, qadınların böyük əksəriyyəti zamanla gündəlik fəaliyyətlərinə, iş həyatına və normal yaşam tərzinə qayıdır. Doğuşla bağlı məlumat əldə edərkən sosial şəbəkələrdə yayılan fikirlərə deyil, elmi əsaslı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqların tövsiyələrinə etibar etmək daha düzgün yanaşmadır. Hər bir hamiləlik və doğuş fərdi xüsusiyyətlərə malik olduğu üçün qərarlar da məhz tibbi göstərişlər əsasında verilməlidir.

– Sosial mediada yayılan yanlış məlumatlar ana və körpənin sağlamlığına hansı ciddi fəsadlar yarada bilər?

– Sosial media vasitəsilə yayılan yanlış və ya natamam məlumatlar hamilə qadınların sağlamlıqla bağlı qərarlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Bu isə bəzi hallarda həm ananın, həm də körpənin sağlamlığı üçün ciddi nəticələrə səbəb olur. Ən böyük risklərdən biri zəruri müalicənin gecikdirilməsi və ya tamamilə dayandırılmasıdır. Hamiləlik zamanı yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, infeksiyalar və digər xəstəliklərin nəzarətsiz qalması həm hamiləliyin gedişini çətinləşdirə, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Sosial mediada təbliğ olunan balanssız pəhrizlər dəmir, fol turşusu, vitaminlər və digər vacib qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığını zərər vura, həm də körpənin normal inkişafını ləngidə bilər. Onu da qeyd etmək istərdim ki, etibarsız məlumatların təsiri nəticəsində preeklampsiya, anemiya, gestasion diabet və digər hamiləlik ağırlaşmalarının yaranma riski də arta bilər. Müntəzəm tibbi nəzarətdən yayınmaq və ya həkim tövsiyələrinə əməl etməmək bu problemlərin vaxtında aşkarlanmasını çətinləşdirir. Sosial mediada yayılan qorxuducu məlumatlar psixoloji baxımdan da mənfi təsir göstərir. Davamlı şəkildə neqativ məzmunla qarşılaşmaq hamilə qadınlarda həddindən artıq narahatlıq, stres və təşviş yarada bilər. Uzunmüddətli stres isə həm ananın, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Yanlış məsləhətlər nəticəsində yaranan qida çatışmazlıqları və digər sağlamlıq problemləri bəzi hallarda dölün inkişafının ləngiməsinə, erkən doğuşa və ya aşağı çəkili körpənin dünyaya gəlməsinə səbəb ola bilər. Həmçinin peyvəndlər və tibbi müalicələrlə bağlı dezinformasiyalar da ciddi təhlükə yaradır. Elmi əsası olmayan məlumatlara inanmaq bəzi qadınların vacib tibbi müdaxilələrdən imtina etməsinə səbəb olur ki, bu da həm ana, həm də körpəni müxtəlif xəstəliklər qarşısında daha həssas vəziyyətə sala bilər. Bəzi hallarda sosial şəbəkələrdə tövsiyə olunan təhlükəli ev üsulları və qeyri-elmi müalicə metodları daha ağır nəticələrə, hətta düşük və ciddi hamiləlik ağırlaşmalarına səbəb ola bilər. Unutmaq olmaz ki, sosial mediada hansısa məlumatın çox paylaşılması onun doğru olduğunu göstərmir. Məşhur şəxslərin və ya digər istifadəçilərin şəxsi təcrübələri elmi sübut hesab edilə bilməz. Hər hamiləlik fərqlidir və bir qadına uyğun olan məsləhət digər qadın üçün risk yarada bilər. Buna görə də hamiləlik dövründə verilən bütün qərarlar etibarlı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqun tövsiyələrinə əsaslanmalıdır.

– Sosial mediada hamilə qadınlara verilən ən təhlükəli məsləhətlər nədir?

– Müasir dövrdə sosial media hamiləliklə bağlı məlumat əldə etmək üçün ən çox istifadə olunan platformalardan birinə çevrilib. Lakin burada yayılan bütün məlumatlar etibarlı və elmi əsaslı olmur. Bəzən geniş auditoriyaya təqdim edilən yanlış məsləhətlər ana və dölün sağlamlığı üçün ciddi risklər yarada bilər. Xüsusilə həkim məsləhəti olmadan müxtəlif dərman vasitələrinin və ya qida əlavələrinin qəbul edilməsi təhlükəli hesab olunur. Sosial şəbəkələrdə tez-tez rast gəlinən “təbii olduğu üçün zərərsizdir” fikri həqiqəti əks etdirmir. Bəzi bitki tərkibli məhsullar və əlavələr hamiləliyin gedişinə mənfi təsir göstərə, hətta düşük, vaxtından əvvəl doğuş və ya dölün inkişafında problemlər yarada bilər. Hamilə qadınlar arasında geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri də “iki nəfərlik yemək lazımdır” yanaşmasıdır. Əslində isə hamiləlik dövründə əsas məqsəd daha çox yemək deyil, daha keyfiyyətli və balanslı qidalanmaqdır. Həddindən artıq kalori qəbulu artıq çəkiyə, gestasion diabetə və digər ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, sosial mediada təbliğ olunan sərt pəhrizlər də təhlükəlidir. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida qruplarının tamamilə rasiondan çıxarılması körpənin normal inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi paylaşımlarda hamiləlik nəzarətinin və ultrasəs müayinələrinin vacib olmadığı iddia edilir. Halbuki müntəzəm tibbi nəzarət hamiləliyin sağlam gedişini izləməyə, mümkün problemləri erkən mərhələdə aşkar etməyə və vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir. Bu səbəbdən planlı müayinələrin gecikdirilməsi və ya onlardan imtina edilməsi düzgün yanaşma hesab edilmir. Sosial mediada yayılan digər təhlükəli fikirlərdən biri də spirtli içkinin az miqdarda qəbulunun təhlükəsiz olması barədə iddialardır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik zamanı spirtli içki üçün təhlükəsiz hesab edilən miqdar müəyyən edilməyib. Eyni zamanda siqaret və elektron siqaretlərin zərərsiz olduğu barədə məlumatlar da yanlışdır. Bu vərdişlər düşük, erkən doğuş və aşağı çəkili körpə dünyaya gətirmə riskini artırır. Qarın formasına baxaraq körpənin cinsiyyətini, sağlamlığını və ya hamiləliyin gedişini müəyyən etməyə çalışmaq da tibbi əsası olmayan miflər sırasındadır. Bu cür yanaşmalar elmi məlumat vermir və gələcək valideynlərdə yanlış gözləntilər yarada bilər. Ümumilikdə, sosial mediada paylaşılan məlumatların bir hissəsi natamam və ya yanlış ola bilər. Bu səbəbdən “internetdə oxudum, deməli, doğrudur” prinsipi ilə hərəkət etmək düzgün deyil. Hamiləliklə bağlı hansısa tövsiyəni tətbiq etməzdən əvvəl mama-ginekoloqla məsləhətləşmək, məlumatın etibarlılığını yoxlamaq və qərarları tibbi göstərişlər əsasında vermək ana ilə körpənin sağlamlığını qorumağın ən etibarlı yoludur.

– Hamiləlikdə dərman qəbulunu internet məsləhətələri ilə dəyişmək hansı risklər yarada bilər?

– İnternet və sosial media platformaları hamiləliklə bağlı məlumatların sürətlə yayıldığı mənbələrdən biri olsa da, burada verilən məsləhətlərin hamısı etibarlı və fərdi tibbi vəziyyətə uyğun olmur. Xüsusilə dərman qəbulu ilə bağlı qərarların yalnız internetdə oxunan məlumatlara əsasən verilməsi həm ana, həm də körpə üçün ciddi sağlamlıq riskləri yarada bilər. Belə ki, hamiləlik dövründə bəzi qadınlar sosial şəbəkələrdə rast gəldikləri tövsiyələrə əsaslanaraq həkim tərəfindən təyin edilmiş dərmanları özbaşına dayandırır və ya dəyişdirirlər. Halbuki yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, astma, epilepsiya və digər xroniki xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan preparatların nəzarətsiz şəkildə kəsilməsi xəstəliyin gedişinin ağırlaşmasına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığına, həm də dölün normal inkişafına mənfi təsir göstərir. Dərmanların qəfil dayandırılması və ya elmi əsası olmayan alternativ vasitələrin qəbul edilməsi düşük və vaxtından əvvəl doğuş riskini artıra bilər. Bundan əlavə, sosial mediada tez-tez təbliğ olunan müxtəlif bitki tərkibli məhsullar və “təbii” vasitələr hər zaman təhlükəsiz hesab edilə bilməz. Bəzi hallarda bu vasitələr dölün inkişafına mənfi təsir göstərə və hamiləliyin normal gedişini poza bilər. İnternetdə təqdim olunan dozalar da hər bir insan üçün uyğun olmur. Dərmanların dozası qadının yaşı, çəkisi, hamiləliyin müddəti, yanaşı xəstəlikləri və digər fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Buna görə də başqa şəxslər üçün verilən tövsiyələrin kor-koranə tətbiqi düzgün yanaşma hesab edilmir. Digər mühüm məqam dərmanların qarşılıqlı təsiridir. Özbaşına qəbul edilən yeni preparatlar və ya əlavələr artıq istifadə olunan dərmanlarla təhlükəli qarşılıqlı təsirə girə bilər. Bu isə gözlənilməz yan təsirlərə və müxtəlif ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, epilepsiya və psixi sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar dərmanların həkim məsləhəti olmadan dəyişdirilməsi təcili tibbi vəziyyətlərin yaranması riskini artırır. Bu səbəbdən internetdə əldə edilən məlumatlar yalnız ümumi məlumat xarakteri daşımalı, müalicə qərarlarının əsasını təşkil etməməlidir. Hamiləlik zamanı hansısa dərmana başlamaq, onu dayandırmaq və ya əvəz etmək barədə qərar yalnız həkimlə məsləhətləşərək verilməlidir. Fərdi tibbi yanaşma həm ananın, həm də gələcək körpənin sağlamlığının qorunmasının ən vacib şərtlərindən biridir.

– Sosial mediada məşhur olan xüsusi pəhrizlər hamilə qadınlar üçün uyğundurmu?

– Son illər sosial mediada müxtəlif qidalanma rejimləri və pəhrizlər geniş şəkildə təbliğ olunur. Keto pəhrizi, aralıqlı oruc, detoks proqramları və digər populyar qidalanma üsulları bir çox insan tərəfindən maraqla qarşılanır. Lakin bu pəhrizlərin hamiləlik dövründə təhlükəsiz və uyğun olması hər zaman mümkün deyil. Hamiləlik xəstəlik deyil və bu dövrdə əsas məqsəd arıqlamaq deyil, həm ananın, həm də körpənin ehtiyac duyduğu qida maddələrinin kifayət qədər qəbul edilməsini təmin etməkdir. Sağlam və balanslı qidalanma hamiləliyin normal gedişi və dölün inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çox aşağı kalorili pəhrizlər orqanizmin və körpənin ehtiyac duyduğu enerji və qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət dölün inkişafına mənfi təsir göstərməklə yanaşı, anada da halsızlıq və müxtəlif sağlamlıq problemləri yarada bilər. Bəzi pəhrizlər müəyyən qida qruplarının tam məhdudlaşdırılmasına əsaslanır. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida komponentlərinin rasiondan çıxarılması vitamin və mineral çatışmazlığı riskini artırır. Nəticədə həm ananın sağlamlığı, həm də körpənin inkişafı təhlükə altında qala bilər. Detoks və ya “orqanizmi təmizləyən” pəhrizlər də sosial mediada geniş yayılıb. Lakin bu cür proqramların elmi əsası kifayət qədər deyil. Bəzi hallarda onlar susuzlaşma, elektrolit balansının pozulması və vacib qida maddələrinin çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Yalnız müəyyən məhsulların istifadəsinə əsaslanan qidalanma rejimləri də balanssız qidalanmaya səbəb olur və orqanizmin bütün ehtiyaclarını qarşılaya bilmir. Hamiləlik dövründə müxtəlif qida qruplarının düzgün nisbətdə qəbul edilməsi sağlam hamiləliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu səbəbdən sosial mediada populyar olan hansısa pəhrizi tətbiq etməzdən əvvəl mütləq mama-ginekoloq və ya dietoloqla məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Hamiləlik dövründə qidalanma fərdi xüsusiyyətlərə uyğun planlaşdırılmalı və elmi əsaslara söykənməlidir.

– Normal doğuş barədə sosial mediada hansı qorxular əsassız şəkildə yayılır?

– Sosial media platformalarında normal doğuşla bağlı çoxsaylı məlumatlar paylaşılır. Lakin bu məlumatların bir hissəsi elmi əsaslara söykənmir və gələcək analarda əsassız qorxuların formalaşmasına səbəb olur. Nəticədə bəzi qadınlar doğuş üsulu ilə bağlı qərar verərkən düzgün olmayan məlumatların təsiri altında qala bilirlər. Ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri normal doğuşun mütləq dözülməz ağrı ilə müşayiət olunması barədə iddiadır. Əslində isə doğuş zamanı ağrı hissi hər qadında fərqli olur. Müasir tibbdə ağrının azaldılması üçün müxtəlif üsullar mövcuddur və bu üsullar doğuş prosesində qadının rahatlığını artırmağa kömək edir. Digər geniş yayılmış qorxulardan biri normal doğuşun hər zaman ciddi zədələrə və uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə səbəb olması barədə fikirdir. Doğuş zamanı müəyyən yırtıqlar və ya digər problemlər yarana bilsə də, əksər qadınlar normal doğuşdan sonra qısa müddətdə bərpa olunur və gündəlik həyatlarına qayıda bilirlər. Ağır fəsadlar bütün hallarda müşahidə edilmir. Həmçinin sosial mediada tez-tez rast gəlinən digər yanlış məlumatlardan biri də bir dəfə qeysəriyyə əməliyyatı keçirmiş qadının sonrakı hamiləliklərdə normal doğuş edə bilməyəcəyi ilə bağlıdır. Halbuki bir çox hallarda, uyğun tibbi göstərişlər və mütəxəssis nəzarəti olduqda, əvvəlki qeysəriyyədən sonra vaginal doğuş mümkündür. Bununla bağlı qərar hər bir qadının tibbi vəziyyəti nəzərə alınaraq fərdi şəkildə verilir. Bəzi paylaşımlarda normal doğuşun körpə üçün qeysəriyyə əməliyyatından daha təhlükəli olduğu iddia edilir. Əslində isə sağlam hamiləliklərdə və uyğun tibbi şəraitdə normal doğuş təhlükəsiz və fizioloji üsul hesab olunur. Hansı doğuş metodunun daha uyğun olması isə ananın və körpənin vəziyyətindən asılı olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir. Normal doğuşdan sonra qadının əvvəlki fiziki vəziyyətinə qayıda bilməyəcəyi barədə fikirlər də reallığı əks etdirmir. Bərpa prosesi müəyyən vaxt tələb etsə də, qadınların böyük əksəriyyəti zamanla gündəlik fəaliyyətlərinə, iş həyatına və normal yaşam tərzinə qayıdır. Doğuşla bağlı məlumat əldə edərkən sosial şəbəkələrdə yayılan fikirlərə deyil, elmi əsaslı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqların tövsiyələrinə etibar etmək daha düzgün yanaşmadır. Hər bir hamiləlik və doğuş fərdi xüsusiyyətlərə malik olduğu üçün qərarlar da məhz tibbi göstərişlər əsasında verilməlidir.

– Sosial mediada yayılan yanlış məlumatlar ana və körpənin sağlamlığına hansı ciddi fəsadlar yarada bilər?

– Sosial media vasitəsilə yayılan yanlış və ya natamam məlumatlar hamilə qadınların sağlamlıqla bağlı qərarlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Bu isə bəzi hallarda həm ananın, həm də körpənin sağlamlığı üçün ciddi nəticələrə səbəb olur. Ən böyük risklərdən biri zəruri müalicənin gecikdirilməsi və ya tamamilə dayandırılmasıdır. Hamiləlik zamanı yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, infeksiyalar və digər xəstəliklərin nəzarətsiz qalması həm hamiləliyin gedişini çətinləşdirə, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Sosial mediada təbliğ olunan balanssız pəhrizlər dəmir, fol turşusu, vitaminlər və digər vacib qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığını zərər vura, həm də körpənin normal inkişafını ləngidə bilər. Onu da qeyd etmək istərdim ki, etibarsız məlumatların təsiri nəticəsində preeklampsiya, anemiya, gestasion diabet və digər hamiləlik ağırlaşmalarının yaranma riski də arta bilər. Müntəzəm tibbi nəzarətdən yayınmaq və ya həkim tövsiyələrinə əməl etməmək bu problemlərin vaxtında aşkarlanmasını çətinləşdirir. Sosial mediada yayılan qorxuducu məlumatlar psixoloji baxımdan da mənfi təsir göstərir. Davamlı şəkildə neqativ məzmunla qarşılaşmaq hamilə qadınlarda həddindən artıq narahatlıq, stres və təşviş yarada bilər. Uzunmüddətli stres isə həm ananın, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Yanlış məsləhətlər nəticəsində yaranan qida çatışmazlıqları və digər sağlamlıq problemləri bəzi hallarda dölün inkişafının ləngiməsinə, erkən doğuşa və ya aşağı çəkili körpənin dünyaya gəlməsinə səbəb ola bilər. Həmçinin peyvəndlər və tibbi müalicələrlə bağlı dezinformasiyalar da ciddi təhlükə yaradır. Elmi əsası olmayan məlumatlara inanmaq bəzi qadınların vacib tibbi müdaxilələrdən imtina etməsinə səbəb olur ki, bu da həm ana, həm də körpəni müxtəlif xəstəliklər qarşısında daha həssas vəziyyətə sala bilər. Bəzi hallarda sosial şəbəkələrdə tövsiyə olunan təhlükəli ev üsulları və qeyri-elmi müalicə metodları daha ağır nəticələrə, hətta düşük və ciddi hamiləlik ağırlaşmalarına səbəb ola bilər. Unutmaq olmaz ki, sosial mediada hansısa məlumatın çox paylaşılması onun doğru olduğunu göstərmir. Məşhur şəxslərin və ya digər istifadəçilərin şəxsi təcrübələri elmi sübut hesab edilə bilməz. Hər hamiləlik fərqlidir və bir qadına uyğun olan məsləhət digər qadın üçün risk yarada bilər. Buna görə də hamiləlik dövründə verilən bütün qərarlar etibarlı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqun tövsiyələrinə əsaslanmalıdır.

Sosial media hamiləliklə bağlı məlumat əldə etmək üçün ən çox müraciət olunan platformalardan birinə çevrilsə də, burada yayılan hər tövsiyə etibarlı və elmi əsaslı deyil. Xüsusilə dərman qəbulu, qidalanma, doğuş və tibbi müayinələrlə bağlı yanlış məsləhətlər gələcək sosial şəbəkələrdə yayılan hamiləlik mifləri anaların sağlamlığına, eləcə də körpənin inkişafına ciddi risklər yarada bilər. Bəs sosial mediada ən çox yayılan təhlükəli miflər hansılardır və onlardan necə qorunmaq olar? Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Mamalıq və Ginekologiya İnstitutunun mama-ginekoloqu Ülviyyə Şahmalıyeva bu və digər sualları cavablandırıb.

– Sosial mediada hamilə qadınlara verilən ən təhlükəli məsləhətlər nədir?

– Müasir dövrdə sosial media hamiləliklə bağlı məlumat əldə etmək üçün ən çox istifadə olunan platformalardan birinə çevrilib. Lakin burada yayılan bütün məlumatlar etibarlı və elmi əsaslı olmur. Bəzən geniş auditoriyaya təqdim edilən yanlış məsləhətlər ana və dölün sağlamlığı üçün ciddi risklər yarada bilər. Xüsusilə həkim məsləhəti olmadan müxtəlif dərman vasitələrinin və ya qida əlavələrinin qəbul edilməsi təhlükəli hesab olunur. Sosial şəbəkələrdə tez-tez rast gəlinən “təbii olduğu üçün zərərsizdir” fikri həqiqəti əks etdirmir. Bəzi bitki tərkibli məhsullar və əlavələr hamiləliyin gedişinə mənfi təsir göstərə, hətta düşük, vaxtından əvvəl doğuş və ya dölün inkişafında problemlər yarada bilər. Hamilə qadınlar arasında geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri də “iki nəfərlik yemək lazımdır” yanaşmasıdır. Əslində isə hamiləlik dövründə əsas məqsəd daha çox yemək deyil, daha keyfiyyətli və balanslı qidalanmaqdır. Həddindən artıq kalori qəbulu artıq çəkiyə, gestasion diabetə və digər ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, sosial mediada təbliğ olunan sərt pəhrizlər də təhlükəlidir. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida qruplarının tamamilə rasiondan çıxarılması körpənin normal inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi paylaşımlarda hamiləlik nəzarətinin və ultrasəs müayinələrinin vacib olmadığı iddia edilir. Halbuki müntəzəm tibbi nəzarət hamiləliyin sağlam gedişini izləməyə, mümkün problemləri erkən mərhələdə aşkar etməyə və vaxtında müdaxilə etməyə imkan verir. Bu səbəbdən planlı müayinələrin gecikdirilməsi və ya onlardan imtina edilməsi düzgün yanaşma hesab edilmir. Sosial mediada yayılan digər təhlükəli fikirlərdən biri də spirtli içkinin az miqdarda qəbulunun təhlükəsiz olması barədə iddialardır. Elmi araşdırmalar göstərir ki, hamiləlik zamanı spirtli içki üçün təhlükəsiz hesab edilən miqdar müəyyən edilməyib. Eyni zamanda siqaret və elektron siqaretlərin zərərsiz olduğu barədə məlumatlar da yanlışdır. Bu vərdişlər düşük, erkən doğuş və aşağı çəkili körpə dünyaya gətirmə riskini artırır. Qarın formasına baxaraq körpənin cinsiyyətini, sağlamlığını və ya hamiləliyin gedişini müəyyən etməyə çalışmaq da tibbi əsası olmayan miflər sırasındadır. Bu cür yanaşmalar elmi məlumat vermir və gələcək valideynlərdə yanlış gözləntilər yarada bilər. Ümumilikdə, sosial mediada paylaşılan məlumatların bir hissəsi natamam və ya yanlış ola bilər. Bu səbəbdən “internetdə oxudum, deməli, doğrudur” prinsipi ilə hərəkət etmək düzgün deyil. Hamiləliklə bağlı hansısa tövsiyəni tətbiq etməzdən əvvəl mama-ginekoloqla məsləhətləşmək, məlumatın etibarlılığını yoxlamaq və qərarları tibbi göstərişlər əsasında vermək ana ilə körpənin sağlamlığını qorumağın ən etibarlı yoludur.

– Hamiləlikdə dərman qəbulunu internet məsləhətələri ilə dəyişmək hansı risklər yarada bilər?

– İnternet və sosial media platformaları hamiləliklə bağlı məlumatların sürətlə yayıldığı mənbələrdən biri olsa da, burada verilən məsləhətlərin hamısı etibarlı və fərdi tibbi vəziyyətə uyğun olmur. Xüsusilə dərman qəbulu ilə bağlı qərarların yalnız internetdə oxunan məlumatlara əsasən verilməsi həm ana, həm də körpə üçün ciddi sağlamlıq riskləri yarada bilər. Belə ki, hamiləlik dövründə bəzi qadınlar sosial şəbəkələrdə rast gəldikləri tövsiyələrə əsaslanaraq həkim tərəfindən təyin edilmiş dərmanları özbaşına dayandırır və ya dəyişdirirlər. Halbuki yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, astma, epilepsiya və digər xroniki xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan preparatların nəzarətsiz şəkildə kəsilməsi xəstəliyin gedişinin ağırlaşmasına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığına, həm də dölün normal inkişafına mənfi təsir göstərir. Dərmanların qəfil dayandırılması və ya elmi əsası olmayan alternativ vasitələrin qəbul edilməsi düşük və vaxtından əvvəl doğuş riskini artıra bilər. Bundan əlavə, sosial mediada tez-tez təbliğ olunan müxtəlif bitki tərkibli məhsullar və “təbii” vasitələr hər zaman təhlükəsiz hesab edilə bilməz. Bəzi hallarda bu vasitələr dölün inkişafına mənfi təsir göstərə və hamiləliyin normal gedişini poza bilər. İnternetdə təqdim olunan dozalar da hər bir insan üçün uyğun olmur. Dərmanların dozası qadının yaşı, çəkisi, hamiləliyin müddəti, yanaşı xəstəlikləri və digər fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq müəyyən edilir. Buna görə də başqa şəxslər üçün verilən tövsiyələrin kor-koranə tətbiqi düzgün yanaşma hesab edilmir. Digər mühüm məqam dərmanların qarşılıqlı təsiridir. Özbaşına qəbul edilən yeni preparatlar və ya əlavələr artıq istifadə olunan dərmanlarla təhlükəli qarşılıqlı təsirə girə bilər. Bu isə gözlənilməz yan təsirlərə və müxtəlif ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, epilepsiya və psixi sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar dərmanların həkim məsləhəti olmadan dəyişdirilməsi təcili tibbi vəziyyətlərin yaranması riskini artırır. Bu səbəbdən internetdə əldə edilən məlumatlar yalnız ümumi məlumat xarakteri daşımalı, müalicə qərarlarının əsasını təşkil etməməlidir. Hamiləlik zamanı hansısa dərmana başlamaq, onu dayandırmaq və ya əvəz etmək barədə qərar yalnız həkimlə məsləhətləşərək verilməlidir. Fərdi tibbi yanaşma həm ananın, həm də gələcək körpənin sağlamlığının qorunmasının ən vacib şərtlərindən biridir.

– Sosial mediada məşhur olan xüsusi pəhrizlər hamilə qadınlar üçün uyğundurmu?

– Son illər sosial mediada müxtəlif qidalanma rejimləri və pəhrizlər geniş şəkildə təbliğ olunur. Keto pəhrizi, aralıqlı oruc, detoks proqramları və digər populyar qidalanma üsulları bir çox insan tərəfindən maraqla qarşılanır. Lakin bu pəhrizlərin hamiləlik dövründə təhlükəsiz və uyğun olması hər zaman mümkün deyil. Hamiləlik xəstəlik deyil və bu dövrdə əsas məqsəd arıqlamaq deyil, həm ananın, həm də körpənin ehtiyac duyduğu qida maddələrinin kifayət qədər qəbul edilməsini təmin etməkdir. Sağlam və balanslı qidalanma hamiləliyin normal gedişi və dölün inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çox aşağı kalorili pəhrizlər orqanizmin və körpənin ehtiyac duyduğu enerji və qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu vəziyyət dölün inkişafına mənfi təsir göstərməklə yanaşı, anada da halsızlıq və müxtəlif sağlamlıq problemləri yarada bilər. Bəzi pəhrizlər müəyyən qida qruplarının tam məhdudlaşdırılmasına əsaslanır. Karbohidratların, yağların və ya digər vacib qida komponentlərinin rasiondan çıxarılması vitamin və mineral çatışmazlığı riskini artırır. Nəticədə həm ananın sağlamlığı, həm də körpənin inkişafı təhlükə altında qala bilər. Detoks və ya “orqanizmi təmizləyən” pəhrizlər də sosial mediada geniş yayılıb. Lakin bu cür proqramların elmi əsası kifayət qədər deyil. Bəzi hallarda onlar susuzlaşma, elektrolit balansının pozulması və vacib qida maddələrinin çatışmazlığı ilə nəticələnə bilər. Yalnız müəyyən məhsulların istifadəsinə əsaslanan qidalanma rejimləri də balanssız qidalanmaya səbəb olur və orqanizmin bütün ehtiyaclarını qarşılaya bilmir. Hamiləlik dövründə müxtəlif qida qruplarının düzgün nisbətdə qəbul edilməsi sağlam hamiləliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu səbəbdən sosial mediada populyar olan hansısa pəhrizi tətbiq etməzdən əvvəl mütləq mama-ginekoloq və ya dietoloqla məsləhətləşmək tövsiyə olunur. Hamiləlik dövründə qidalanma fərdi xüsusiyyətlərə uyğun planlaşdırılmalı və elmi əsaslara söykənməlidir.

– Normal doğuş barədə sosial mediada hansı qorxular əsassız şəkildə yayılır?

– Sosial media platformalarında normal doğuşla bağlı çoxsaylı məlumatlar paylaşılır. Lakin bu məlumatların bir hissəsi elmi əsaslara söykənmir və gələcək analarda əsassız qorxuların formalaşmasına səbəb olur. Nəticədə bəzi qadınlar doğuş üsulu ilə bağlı qərar verərkən düzgün olmayan məlumatların təsiri altında qala bilirlər. Ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri normal doğuşun mütləq dözülməz ağrı ilə müşayiət olunması barədə iddiadır. Əslində isə doğuş zamanı ağrı hissi hər qadında fərqli olur. Müasir tibbdə ağrının azaldılması üçün müxtəlif üsullar mövcuddur və bu üsullar doğuş prosesində qadının rahatlığını artırmağa kömək edir. Digər geniş yayılmış qorxulardan biri normal doğuşun hər zaman ciddi zədələrə və uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə səbəb olması barədə fikirdir. Doğuş zamanı müəyyən yırtıqlar və ya digər problemlər yarana bilsə də, əksər qadınlar normal doğuşdan sonra qısa müddətdə bərpa olunur və gündəlik həyatlarına qayıda bilirlər. Ağır fəsadlar bütün hallarda müşahidə edilmir. Həmçinin sosial mediada tez-tez rast gəlinən digər yanlış məlumatlardan biri də bir dəfə qeysəriyyə əməliyyatı keçirmiş qadının sonrakı hamiləliklərdə normal doğuş edə bilməyəcəyi ilə bağlıdır. Halbuki bir çox hallarda, uyğun tibbi göstərişlər və mütəxəssis nəzarəti olduqda, əvvəlki qeysəriyyədən sonra vaginal doğuş mümkündür. Bununla bağlı qərar hər bir qadının tibbi vəziyyəti nəzərə alınaraq fərdi şəkildə verilir. Bəzi paylaşımlarda normal doğuşun körpə üçün qeysəriyyə əməliyyatından daha təhlükəli olduğu iddia edilir. Əslində isə sağlam hamiləliklərdə və uyğun tibbi şəraitdə normal doğuş təhlükəsiz və fizioloji üsul hesab olunur. Hansı doğuş metodunun daha uyğun olması isə ananın və körpənin vəziyyətindən asılı olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir. Normal doğuşdan sonra qadının əvvəlki fiziki vəziyyətinə qayıda bilməyəcəyi barədə fikirlər də reallığı əks etdirmir. Bərpa prosesi müəyyən vaxt tələb etsə də, qadınların böyük əksəriyyəti zamanla gündəlik fəaliyyətlərinə, iş həyatına və normal yaşam tərzinə qayıdır. Doğuşla bağlı məlumat əldə edərkən sosial şəbəkələrdə yayılan fikirlərə deyil, elmi əsaslı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqların tövsiyələrinə etibar etmək daha düzgün yanaşmadır. Hər bir hamiləlik və doğuş fərdi xüsusiyyətlərə malik olduğu üçün qərarlar da məhz tibbi göstərişlər əsasında verilməlidir.

– Sosial mediada yayılan yanlış məlumatlar ana və körpənin sağlamlığına hansı ciddi fəsadlar yarada bilər?

– Sosial media vasitəsilə yayılan yanlış və ya natamam məlumatlar hamilə qadınların sağlamlıqla bağlı qərarlarına birbaşa təsir göstərə bilər. Bu isə bəzi hallarda həm ananın, həm də körpənin sağlamlığı üçün ciddi nəticələrə səbəb olur. Ən böyük risklərdən biri zəruri müalicənin gecikdirilməsi və ya tamamilə dayandırılmasıdır. Hamiləlik zamanı yüksək arterial təzyiq, şəkərli diabet, infeksiyalar və digər xəstəliklərin nəzarətsiz qalması həm hamiləliyin gedişini çətinləşdirə, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Sosial mediada təbliğ olunan balanssız pəhrizlər dəmir, fol turşusu, vitaminlər və digər vacib qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu isə həm ananın sağlamlığını zərər vura, həm də körpənin normal inkişafını ləngidə bilər. Onu da qeyd etmək istərdim ki, etibarsız məlumatların təsiri nəticəsində preeklampsiya, anemiya, gestasion diabet və digər hamiləlik ağırlaşmalarının yaranma riski də arta bilər. Müntəzəm tibbi nəzarətdən yayınmaq və ya həkim tövsiyələrinə əməl etməmək bu problemlərin vaxtında aşkarlanmasını çətinləşdirir. Sosial mediada yayılan qorxuducu məlumatlar psixoloji baxımdan da mənfi təsir göstərir. Davamlı şəkildə neqativ məzmunla qarşılaşmaq hamilə qadınlarda həddindən artıq narahatlıq, stres və təşviş yarada bilər. Uzunmüddətli stres isə həm ananın, həm də dölün sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Yanlış məsləhətlər nəticəsində yaranan qida çatışmazlıqları və digər sağlamlıq problemləri bəzi hallarda dölün inkişafının ləngiməsinə, erkən doğuşa və ya aşağı çəkili körpənin dünyaya gəlməsinə səbəb ola bilər. Həmçinin peyvəndlər və tibbi müalicələrlə bağlı dezinformasiyalar da ciddi təhlükə yaradır. Elmi əsası olmayan məlumatlara inanmaq bəzi qadınların vacib tibbi müdaxilələrdən imtina etməsinə səbəb olur ki, bu da həm ana, həm də körpəni müxtəlif xəstəliklər qarşısında daha həssas vəziyyətə sala bilər. Bəzi hallarda sosial şəbəkələrdə tövsiyə olunan təhlükəli ev üsulları və qeyri-elmi müalicə metodları daha ağır nəticələrə, hətta düşük və ciddi hamiləlik ağırlaşmalarına səbəb ola bilər. Unutmaq olmaz ki, sosial mediada hansısa məlumatın çox paylaşılması onun doğru olduğunu göstərmir. Məşhur şəxslərin və ya digər istifadəçilərin şəxsi təcrübələri elmi sübut hesab edilə bilməz. Hər hamiləlik fərqlidir və bir qadına uyğun olan məsləhət digər qadın üçün risk yarada bilər. Buna görə də hamiləlik dövründə verilən bütün qərarlar etibarlı tibbi mənbələrə və mama-ginekoloqun tövsiyələrinə əsaslanmalıdır.