Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin müharibə veteranları və şəhid ailələrinə psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya üzrə 9109 qısa nömrəli “Çağrı Mərkəzi”nin fəaliyyətə başlamasının 3 ili tamam olur.

Vətən müharibəsində iştirak etmiş qəhrəmanlara və şəhid ailələrinə dövlət qayğısının mühüm tərkib hissəsi olan bu xidmət 1 aprel 2023-cü il tarixindən fəaliyyət göstərir. “Çağrı Mərkəzi” müharibə iştirakçılarına və şəhid ailələrinə göstərilən psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya xidmətlərinin vahid platformadan koordinasiyası, bu kateqoriyadan olan vətəndaşlarla proaktiv işin təşkili, onların sağlamlığının qorunması və sosial rifahının yaxşılaşdırılması məqsədilə yaradılıb.

Fəaliyyət göstərdiyi 3 il ərzində “Çağrı Mərkəzi” vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrindən daxil olan ümumilikdə 148 971 müraciət cavablandırılıb. Bunlardan 28 244-ü birbaşa daxil olan zənglər, 120 727-si isə proaktiv əlaqələrdir. Bu isə, Vətən müharibəsi iştirakçılarına göstərilən tibbi və psixoloji xidmətlərin davamlı və sistemli şəkildə həyata keçirildiyini nümayiş etdirir.

Birbaşa daxil olan müraciətlərin 9 675-i Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 12 240-ı Qərb bölgəsi, 124-ü Naxçıvan Muxtar Respublikası, 2 221-i Mərkəzi Aran, 3 984-ü isə Cənub bölgəsinin payına düşür.

Eyni zamanda, “Çağrı Mərkəzi” tərəfindən həyata keçirilən proaktiv zənglərin 43 717-si Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 50 506-sı Qərb bölgəsi, 51-i Naxçıvan Muxtar Respublikası, 9 876-sı Mərkəzi Aran, 16 577-si isə Cənub bölgəsi üzrə qeydə alınıb. Proaktiv zənglər vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrinin ehtiyacları mütəmadi öyrənilir və onlara vaxtında dəstək göstərilir.

Hesabat dövründə psixoloji yardım ilə bağlı 3 528 müraciət Səhiyyə Nazirliyinin ixtisaslaşmış qurumlarına yönləndirilib. Bununla yanaşı, psixiatrik müayinə və müalicə ilə bağlı 3 481 müraciət daxil olub.

Reabilitasiya xidmətləri çərçivəsində ümumilikdə, 3 687 müraciət aidiyyəti tibb müəssisələrinə yönləndirilib. Onlardan, 2 799-u Sanator-Kurort Reabilitasiya Mərkəzinə, 561-i Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutuna, 294-ü Göygöl Kardiorevmatoloji Sanatoriyasına göndərilib. Eyni zamanda, 33 şəhid övladı Respublika Uşaq Sanatoriyasında müalicə almaq üçün yönləndirilib.

Fəaliyyət dövründə “Çağrı Mərkəzi”nə 1 411 təşəkkür zəngi daxil olub ki, bu da göstərilən xidmətlərin vətəndaşlar tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini nümayiş etdirir.

Qeyd edək ki, 9109 “Çağrı Mərkəzi” həftənin bütün günləri, günün 24 saatı fasiləsiz fəaliyyət göstərir və daxil olan müraciətlərin operativ şəkildə cavablandırılmasını təmin edir. Bu xidmət Vətən müharibəsi iştirakçıları və şəhid ailələrinə göstərilən davamlı dövlət qayğısının mühüm nümunəsidir.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin müharibə veteranları və şəhid ailələrinə psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya üzrə 9109 qısa nömrəli “Çağrı Mərkəzi”nin fəaliyyətə başlamasının 3 ili tamam olur.

Vətən müharibəsində iştirak etmiş qəhrəmanlara və şəhid ailələrinə dövlət qayğısının mühüm tərkib hissəsi olan bu xidmət 1 aprel 2023-cü il tarixindən fəaliyyət göstərir. “Çağrı Mərkəzi” müharibə iştirakçılarına və şəhid ailələrinə göstərilən psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya xidmətlərinin vahid platformadan koordinasiyası, bu kateqoriyadan olan vətəndaşlarla proaktiv işin təşkili, onların sağlamlığının qorunması və sosial rifahının yaxşılaşdırılması məqsədilə yaradılıb.

Fəaliyyət göstərdiyi 3 il ərzində “Çağrı Mərkəzi” vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrindən daxil olan ümumilikdə 148 971 müraciət cavablandırılıb. Bunlardan 28 244-ü birbaşa daxil olan zənglər, 120 727-si isə proaktiv əlaqələrdir. Bu isə, Vətən müharibəsi iştirakçılarına göstərilən tibbi və psixoloji xidmətlərin davamlı və sistemli şəkildə həyata keçirildiyini nümayiş etdirir.

Birbaşa daxil olan müraciətlərin 9 675-i Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 12 240-ı Qərb bölgəsi, 124-ü Naxçıvan Muxtar Respublikası, 2 221-i Mərkəzi Aran, 3 984-ü isə Cənub bölgəsinin payına düşür.

Eyni zamanda, “Çağrı Mərkəzi” tərəfindən həyata keçirilən proaktiv zənglərin 43 717-si Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 50 506-sı Qərb bölgəsi, 51-i Naxçıvan Muxtar Respublikası, 9 876-sı Mərkəzi Aran, 16 577-si isə Cənub bölgəsi üzrə qeydə alınıb. Proaktiv zənglər vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrinin ehtiyacları mütəmadi öyrənilir və onlara vaxtında dəstək göstərilir.

Hesabat dövründə psixoloji yardım ilə bağlı 3 528 müraciət Səhiyyə Nazirliyinin ixtisaslaşmış qurumlarına yönləndirilib. Bununla yanaşı, psixiatrik müayinə və müalicə ilə bağlı 3 481 müraciət daxil olub.

Reabilitasiya xidmətləri çərçivəsində ümumilikdə, 3 687 müraciət aidiyyəti tibb müəssisələrinə yönləndirilib. Onlardan, 2 799-u Sanator-Kurort Reabilitasiya Mərkəzinə, 561-i Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutuna, 294-ü Göygöl Kardiorevmatoloji Sanatoriyasına göndərilib. Eyni zamanda, 33 şəhid övladı Respublika Uşaq Sanatoriyasında müalicə almaq üçün yönləndirilib.

Fəaliyyət dövründə “Çağrı Mərkəzi”nə 1 411 təşəkkür zəngi daxil olub ki, bu da göstərilən xidmətlərin vətəndaşlar tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini nümayiş etdirir.

Qeyd edək ki, 9109 “Çağrı Mərkəzi” həftənin bütün günləri, günün 24 saatı fasiləsiz fəaliyyət göstərir və daxil olan müraciətlərin operativ şəkildə cavablandırılmasını təmin edir. Bu xidmət Vətən müharibəsi iştirakçıları və şəhid ailələrinə göstərilən davamlı dövlət qayğısının mühüm nümunəsidir.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin müharibə veteranları və şəhid ailələrinə psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya üzrə 9109 qısa nömrəli “Çağrı Mərkəzi”nin fəaliyyətə başlamasının 3 ili tamam olur.

Vətən müharibəsində iştirak etmiş qəhrəmanlara və şəhid ailələrinə dövlət qayğısının mühüm tərkib hissəsi olan bu xidmət 1 aprel 2023-cü il tarixindən fəaliyyət göstərir. “Çağrı Mərkəzi” müharibə iştirakçılarına və şəhid ailələrinə göstərilən psixoloji yardım və tibbi reabilitasiya xidmətlərinin vahid platformadan koordinasiyası, bu kateqoriyadan olan vətəndaşlarla proaktiv işin təşkili, onların sağlamlığının qorunması və sosial rifahının yaxşılaşdırılması məqsədilə yaradılıb.

Fəaliyyət göstərdiyi 3 il ərzində “Çağrı Mərkəzi” vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrindən daxil olan ümumilikdə 148 971 müraciət cavablandırılıb. Bunlardan 28 244-ü birbaşa daxil olan zənglər, 120 727-si isə proaktiv əlaqələrdir. Bu isə, Vətən müharibəsi iştirakçılarına göstərilən tibbi və psixoloji xidmətlərin davamlı və sistemli şəkildə həyata keçirildiyini nümayiş etdirir.

Birbaşa daxil olan müraciətlərin 9 675-i Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 12 240-ı Qərb bölgəsi, 124-ü Naxçıvan Muxtar Respublikası, 2 221-i Mərkəzi Aran, 3 984-ü isə Cənub bölgəsinin payına düşür.

Eyni zamanda, “Çağrı Mərkəzi” tərəfindən həyata keçirilən proaktiv zənglərin 43 717-si Bakı-Sumqayıt və Şimal bölgəsi, 50 506-sı Qərb bölgəsi, 51-i Naxçıvan Muxtar Respublikası, 9 876-sı Mərkəzi Aran, 16 577-si isə Cənub bölgəsi üzrə qeydə alınıb. Proaktiv zənglər vasitəsilə müharibə iştirakçıları və şəhid ailələrinin ehtiyacları mütəmadi öyrənilir və onlara vaxtında dəstək göstərilir.

Hesabat dövründə psixoloji yardım ilə bağlı 3 528 müraciət Səhiyyə Nazirliyinin ixtisaslaşmış qurumlarına yönləndirilib. Bununla yanaşı, psixiatrik müayinə və müalicə ilə bağlı 3 481 müraciət daxil olub.

Reabilitasiya xidmətləri çərçivəsində ümumilikdə, 3 687 müraciət aidiyyəti tibb müəssisələrinə yönləndirilib. Onlardan, 2 799-u Sanator-Kurort Reabilitasiya Mərkəzinə, 561-i Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutuna, 294-ü Göygöl Kardiorevmatoloji Sanatoriyasına göndərilib. Eyni zamanda, 33 şəhid övladı Respublika Uşaq Sanatoriyasında müalicə almaq üçün yönləndirilib.

Fəaliyyət dövründə “Çağrı Mərkəzi”nə 1 411 təşəkkür zəngi daxil olub ki, bu da göstərilən xidmətlərin vətəndaşlar tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini nümayiş etdirir.

Qeyd edək ki, 9109 “Çağrı Mərkəzi” həftənin bütün günləri, günün 24 saatı fasiləsiz fəaliyyət göstərir və daxil olan müraciətlərin operativ şəkildə cavablandırılmasını təmin edir. Bu xidmət Vətən müharibəsi iştirakçıları və şəhid ailələrinə göstərilən davamlı dövlət qayğısının mühüm nümunəsidir.

Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun travmatoloq-ortopedi Nuşrəvan Şahverdiyev ən çox rast gəlinən travmaları, əlamətləri və müalicə yollarını izah edir.

-Doktor, uşaq travmalarının ən çox görülən növləri hansılardır?

- Uşaq travmaları psixoloji, emosional, fiziki ola və uşağın gələcək inkişafına təsir edə bilər. Travmatoloq olaraq biz bu gün fiziki travmalardan danışacağıq. Fiziki travmalar müxtəlif səbəblərdən yaranır və ciddi fəsadların olmaması üçün vaxtında müdaxilə lazımdır. Daha çox rast gəlinən səbəblər yıxılmalar, nəqliyyat və idman zədələridir. Uşaqlar kiçik yaşlarda tarazlıqlarını qoruya bilmədiklərinə görə tez-tez yıxılaraq travma alırlar və bu müxtəlif sınıqlara səbəb olur. Yuxarı və aşağı ətraf sınıqları ön sıralardadır. Yuxarı ətraf sınıqları çiyin, dirsək və bilək nahiyəsinin travmaları zamanı yaranır və hər nahiyənin yaşa uyğun olaraq fərqli müalicə üsulu var. Dirsək oynağı sınıqlarının müalicəsi daha çox diqqət tələb edir. Nəqliyyat travmaları yüksək enerjili travmalara aiddir böyük sümüklərin ən çox da aşağı ətraf sınıqları ilə müşahidə olunur. İdman zədələri isə hər hansı bir fiziki aktivlik zamanı yaranır. Məsələn, güləş zamanı körpücük, dirsək və bilək sınıqlarının rast gəlmə tezliyi digər sümüklərdən çoxdur.

- Uşaqlarda sınıqlar zamanı əlamətlər hansılardır?

- Uşaqlarda sınıq olan nahiyədə güclü və davamlı ağrı hiss olunur. Tərpənən zaman ağrılar daha da güclənir. Zədə bölgəsində ödem yaranır və dəri qızara bilər. Bu, toxumaların zədələnməsi və qan dövranının pozulması nəticəsində baş verir. Uşaq sınıq olan nahiyəni hərəkət etdirməkdə çətinlik çəkir və ya tamamilə hərəkət etdirmək istəmir. Yerdəyişmiş sınıqlar zamanı ətrafda deformasiyalar yaranır. Sınıq nəticəsində qan damarları zədələndiyi üçün göyərmələr əmələ gələ bilər. Bəzi hallarda sınıq bölgəsində qeyri-normal hərəkətlilik və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi hiss oluna bilər ki, buna da krepitasiya deyilir.

- Uşaqlarda rast gəlinən sınıqlar və müalicə prinsipləri haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Uşaqlarda ən çox yuxarı və aşağı ətraflarda sınıq, çıxıq yaranır. İlk öncə bilək sınıqları haqqında məlumat verim. Bilək sınıqları uşaqlarda əl üzərinə düşmə zamanı yaranır, daha çox zədələnən mil və dirsək sümükləridir. Kiçik yaşlı uşaqlarda sümüküstlüyü qalın olduğuna görə adətən bu sınıqlar sümüküstlüyüaltı (subperiostal) olur və az yerdəyişmə ilə müşahidə olunur. Nümunə olaraq, “yaşıl budaq” sınığını göstərmək olar. Yerdəyişmə varsa sınıq qapalı düzəliş edilərək gips sarğısı ilə fiksasiya olunur. Said sümüklərinin müştərək sınıqları da müalicəsi uşağın yaşı az olduqda gips sarğısı ilə aparılır, amma daha böyük yaşlarda yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Dirsək oynağı 3 sümükdən (bazu, mil və dirsək) təşkil olunan mürəkkəb oynaqdır. Bu nahiyədə isə ən çox rast gəlinən bazu sümüyünün aşağı 1/3-nin sınıqlarıdır, digər adı ilə suprakondilyar. Beynəlxalq klassifikasiyada bunların 4 tipi qeyd olunur. Birinci tip yerdəyişməsizdir və 3 həftəlik gips sarğısı kifayətdir. İkinci tip minimal yerdəyişmə ilə xarakterizə edilir, az hallarda cərrahidir. Əgər yerdəyişmə qapalı üsulla düzəldilib stabil qalırsa gipslə müalicə olunur, əks halda ümumi keyləşmə altında qapalı reduksiya millərlə fiksasiya edilir. Üçüncü və dördüncü tiplərdə isə müalicə cərrahidir və yenə də millərlə fiksasiya edilmiş ətraf 3-4 həftə aralığında gips sarğısında saxlanılır. Ümumiyyətlə bu sınıqlar dirsəkdən ətrafı sınıqların təxminən 70 faizini təşkil edir və proqnozu əgər sınıq anatomik düzəliş edilibsə qənaətbəxşdir.
Bazu sümüyünün cisminin və yuxarı 1/3-nin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda adətən dezo sarğısı və ya gips ilə aparılır. Burada yerdəyişmənin olması dirsəkdən fərqli olaraq az önəm kəsb edir, çünki yaşa bağlı olaraq sümüklərdə remodelizasiya qabiliyyəti çoxdur və gələcəkdə hər hansı problemin olma ehtimalı çox azdır. Böyük yaşlı uşaqlarda isə nadirən də olsa cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Körpücük sınıqları çiyin üzərinə yıxılma sonrası yarana bilər, müalicəsi adətən dezo və səkkizvari sarğı fiksasiyası ilə konservativdir. Amma sınıq açıqdırsa, damar-sinir zədələnməsi varsa, yerdəyişmə çoxdursa cərrahi müdaxilə tələb edir.

- Hansı növ sınıqlara daha az rast gəlinir?

- Aşağı ətraf sınıqlarına yuxarı ətraf sınıqlarından daha az rast gəlinir. Topuq oynağı ətrafı sınıqlar adətən burxulma sonrası yaranır və daha böyük yaşlı uşaqlarda görünür. Bu sınıqlar çox vaxt böyümə zonasının zədələnməsi ilə müşahidə edilir. Müalicəsi gips sarğısı və yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi də ola bilər. Qamış sümüyünün cisminin sınıqları hər yaşda rastlanan bir sınıqdır, yenə də kiçik yaşlarda bunlar subperisotaldır və gips sarğısı ilə sağalır. Böyük yaşlarda isə yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq konservativ və ya cərrahi yolla müalicə edilir. Bud sümüyü cisminin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda yıxılma zamanı yaranır. Ətraf 6-8 həftə koksid gips sarğısında qalır. Bu sümüyün də remodelizasiya qabiliyyəti artıq olduğuna görə yerdəyişmə olsa belə bu yaşlarda nadirən cərrahi müdaxilə tələb edir. Böyük uşaqlarda isə bu sümüyün sınığına yüksək enerji səbəb olur və müalicə çox hallarda cərrahidir. Müxtəlif əməliyyat metodları var, məsələn son vaxtlar üstünlük verdiyimiz üsul daxili fiksasiya ilə birlikdə sümüyün qapalı və ya açıq reduksiyasıdır, bunun xarici fiksasiyadan üstünlüyü istifadə olunan implantın xarici mühitlə əlaqəsini tamamilə kəsmək və gələcəkdə yarana biləcək infeksiya riskini minimala endirməkdir. Bud sümüyü boynunun sınıqları az rast gəlinir, bu travmanın yaranmasına adətən yüksək enerji səbəb olur, məsələn avtoqəzalar. Bu sınıqların müalicəsi əksər hallarda cərrahidir, 24 saat ərzində sınığı anatomik reduksiya edərək vintlərlə fiksasiya etmək lazımdır. Bud sümüyü başının qanla təchizatı zəif olduğuna görə gecikmiş hallarda fəsadlara yol aça bilər.

- Uşaqlarda travmaların uzunmüddətli təsirləri nə ola bilər?

- Uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli təsirləri travmanın növünə, yerinə, müalicə keyfiyyətinə və uşağın yaşına bağlı olaraq dəyişə bilər. Sümüklər uşaqlıq dövründə daha elastik və sağalma qabiliyyəti yüksək olsa da, bəzi hallarda uzunmüddətli fəsadlar yarana bilər. Sınıq düzgün bitişmədikdə sümük əyrilikləri, ətrafda qısalmalar ola bilər. Oynaq ətrafı sınıqlar gələcəkdə erkən artrit və hərəkət məhdudiyyəti yarada bilir. Böyümə zonasına təsir edən sınıqlar sümüyün qeyri-bərabər böyüməsinə və ya vaxtından əvvəl bağlanmasına səbəb ola bilər ki bu da gələcəkdə deformasiyalar və travma almış ətrafın sağlama nisbətdə qısa olmasına gətirib çıxarar. Sınıq səbəbilə uzun müddət hərəkətsiz qalmaq əzələ gücünün azalmasına təkan verir. Bəzi sınıqlar damar və sinirlərə təsir edərək həmin nahiyədə qan təchizatının azalmasına və hissiyyat itkisinə səbəb olur. Bunlarla yanaşı ağır sınıqlar uşaqlarda qorxu və hərəkət etməkdən çəkinmə hissi yarada bilər. Fiziki məhdudiyyətlər və bərpa prosesi uşaqlarda sosial həyatdan uzaqlaşma və özgüvən problemləri ilə nəticələnə bilər. Bəzi ağır sınıqlar uşaqların gələcəkdə idman və ya fiziki fəaliyyətlərdə iştirakına mane ola bilir. Bunların qarşısını almaq üçün düzgün ortopedik müalicə və reabilitasiya, fizioterapiya, gücləndirici məşqlər, psixoloji dəstək və motivasiya vacibdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli fəsadlarının qarşısını almaq mümkündür.

-Doktor, uşaq travmalarının ən çox görülən növləri hansılardır?

- Uşaq travmaları psixoloji, emosional, fiziki ola və uşağın gələcək inkişafına təsir edə bilər. Travmatoloq olaraq biz bu gün fiziki travmalardan danışacağıq. Fiziki travmalar müxtəlif səbəblərdən yaranır və ciddi fəsadların olmaması üçün vaxtında müdaxilə lazımdır. Daha çox rast gəlinən səbəblər yıxılmalar, nəqliyyat və idman zədələridir. Uşaqlar kiçik yaşlarda tarazlıqlarını qoruya bilmədiklərinə görə tez-tez yıxılaraq travma alırlar və bu müxtəlif sınıqlara səbəb olur. Yuxarı və aşağı ətraf sınıqları ön sıralardadır. Yuxarı ətraf sınıqları çiyin, dirsək və bilək nahiyəsinin travmaları zamanı yaranır və hər nahiyənin yaşa uyğun olaraq fərqli müalicə üsulu var. Dirsək oynağı sınıqlarının müalicəsi daha çox diqqət tələb edir. Nəqliyyat travmaları yüksək enerjili travmalara aiddir böyük sümüklərin ən çox da aşağı ətraf sınıqları ilə müşahidə olunur. İdman zədələri isə hər hansı bir fiziki aktivlik zamanı yaranır. Məsələn, güləş zamanı körpücük, dirsək və bilək sınıqlarının rast gəlmə tezliyi digər sümüklərdən çoxdur.

- Uşaqlarda sınıqlar zamanı əlamətlər hansılardır?

- Uşaqlarda sınıq olan nahiyədə güclü və davamlı ağrı hiss olunur. Tərpənən zaman ağrılar daha da güclənir. Zədə bölgəsində ödem yaranır və dəri qızara bilər. Bu, toxumaların zədələnməsi və qan dövranının pozulması nəticəsində baş verir. Uşaq sınıq olan nahiyəni hərəkət etdirməkdə çətinlik çəkir və ya tamamilə hərəkət etdirmək istəmir. Yerdəyişmiş sınıqlar zamanı ətrafda deformasiyalar yaranır. Sınıq nəticəsində qan damarları zədələndiyi üçün göyərmələr əmələ gələ bilər. Bəzi hallarda sınıq bölgəsində qeyri-normal hərəkətlilik və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi hiss oluna bilər ki, buna da krepitasiya deyilir.

- Uşaqlarda rast gəlinən sınıqlar və müalicə prinsipləri haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Uşaqlarda ən çox yuxarı və aşağı ətraflarda sınıq, çıxıq yaranır. İlk öncə bilək sınıqları haqqında məlumat verim. Bilək sınıqları uşaqlarda əl üzərinə düşmə zamanı yaranır, daha çox zədələnən mil və dirsək sümükləridir. Kiçik yaşlı uşaqlarda sümüküstlüyü qalın olduğuna görə adətən bu sınıqlar sümüküstlüyüaltı (subperiostal) olur və az yerdəyişmə ilə müşahidə olunur. Nümunə olaraq, “yaşıl budaq” sınığını göstərmək olar. Yerdəyişmə varsa sınıq qapalı düzəliş edilərək gips sarğısı ilə fiksasiya olunur. Said sümüklərinin müştərək sınıqları da müalicəsi uşağın yaşı az olduqda gips sarğısı ilə aparılır, amma daha böyük yaşlarda yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Dirsək oynağı 3 sümükdən (bazu, mil və dirsək) təşkil olunan mürəkkəb oynaqdır. Bu nahiyədə isə ən çox rast gəlinən bazu sümüyünün aşağı 1/3-nin sınıqlarıdır, digər adı ilə suprakondilyar. Beynəlxalq klassifikasiyada bunların 4 tipi qeyd olunur. Birinci tip yerdəyişməsizdir və 3 həftəlik gips sarğısı kifayətdir. İkinci tip minimal yerdəyişmə ilə xarakterizə edilir, az hallarda cərrahidir. Əgər yerdəyişmə qapalı üsulla düzəldilib stabil qalırsa gipslə müalicə olunur, əks halda ümumi keyləşmə altında qapalı reduksiya millərlə fiksasiya edilir. Üçüncü və dördüncü tiplərdə isə müalicə cərrahidir və yenə də millərlə fiksasiya edilmiş ətraf 3-4 həftə aralığında gips sarğısında saxlanılır. Ümumiyyətlə bu sınıqlar dirsəkdən ətrafı sınıqların təxminən 70 faizini təşkil edir və proqnozu əgər sınıq anatomik düzəliş edilibsə qənaətbəxşdir.
Bazu sümüyünün cisminin və yuxarı 1/3-nin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda adətən dezo sarğısı və ya gips ilə aparılır. Burada yerdəyişmənin olması dirsəkdən fərqli olaraq az önəm kəsb edir, çünki yaşa bağlı olaraq sümüklərdə remodelizasiya qabiliyyəti çoxdur və gələcəkdə hər hansı problemin olma ehtimalı çox azdır. Böyük yaşlı uşaqlarda isə nadirən də olsa cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Körpücük sınıqları çiyin üzərinə yıxılma sonrası yarana bilər, müalicəsi adətən dezo və səkkizvari sarğı fiksasiyası ilə konservativdir. Amma sınıq açıqdırsa, damar-sinir zədələnməsi varsa, yerdəyişmə çoxdursa cərrahi müdaxilə tələb edir.

- Hansı növ sınıqlara daha az rast gəlinir?

- Aşağı ətraf sınıqlarına yuxarı ətraf sınıqlarından daha az rast gəlinir. Topuq oynağı ətrafı sınıqlar adətən burxulma sonrası yaranır və daha böyük yaşlı uşaqlarda görünür. Bu sınıqlar çox vaxt böyümə zonasının zədələnməsi ilə müşahidə edilir. Müalicəsi gips sarğısı və yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi də ola bilər. Qamış sümüyünün cisminin sınıqları hər yaşda rastlanan bir sınıqdır, yenə də kiçik yaşlarda bunlar subperisotaldır və gips sarğısı ilə sağalır. Böyük yaşlarda isə yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq konservativ və ya cərrahi yolla müalicə edilir. Bud sümüyü cisminin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda yıxılma zamanı yaranır. Ətraf 6-8 həftə koksid gips sarğısında qalır. Bu sümüyün də remodelizasiya qabiliyyəti artıq olduğuna görə yerdəyişmə olsa belə bu yaşlarda nadirən cərrahi müdaxilə tələb edir. Böyük uşaqlarda isə bu sümüyün sınığına yüksək enerji səbəb olur və müalicə çox hallarda cərrahidir. Müxtəlif əməliyyat metodları var, məsələn son vaxtlar üstünlük verdiyimiz üsul daxili fiksasiya ilə birlikdə sümüyün qapalı və ya açıq reduksiyasıdır, bunun xarici fiksasiyadan üstünlüyü istifadə olunan implantın xarici mühitlə əlaqəsini tamamilə kəsmək və gələcəkdə yarana biləcək infeksiya riskini minimala endirməkdir. Bud sümüyü boynunun sınıqları az rast gəlinir, bu travmanın yaranmasına adətən yüksək enerji səbəb olur, məsələn avtoqəzalar. Bu sınıqların müalicəsi əksər hallarda cərrahidir, 24 saat ərzində sınığı anatomik reduksiya edərək vintlərlə fiksasiya etmək lazımdır. Bud sümüyü başının qanla təchizatı zəif olduğuna görə gecikmiş hallarda fəsadlara yol aça bilər.

- Uşaqlarda travmaların uzunmüddətli təsirləri nə ola bilər?

- Uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli təsirləri travmanın növünə, yerinə, müalicə keyfiyyətinə və uşağın yaşına bağlı olaraq dəyişə bilər. Sümüklər uşaqlıq dövründə daha elastik və sağalma qabiliyyəti yüksək olsa da, bəzi hallarda uzunmüddətli fəsadlar yarana bilər. Sınıq düzgün bitişmədikdə sümük əyrilikləri, ətrafda qısalmalar ola bilər. Oynaq ətrafı sınıqlar gələcəkdə erkən artrit və hərəkət məhdudiyyəti yarada bilir. Böyümə zonasına təsir edən sınıqlar sümüyün qeyri-bərabər böyüməsinə və ya vaxtından əvvəl bağlanmasına səbəb ola bilər ki bu da gələcəkdə deformasiyalar və travma almış ətrafın sağlama nisbətdə qısa olmasına gətirib çıxarar. Sınıq səbəbilə uzun müddət hərəkətsiz qalmaq əzələ gücünün azalmasına təkan verir. Bəzi sınıqlar damar və sinirlərə təsir edərək həmin nahiyədə qan təchizatının azalmasına və hissiyyat itkisinə səbəb olur. Bunlarla yanaşı ağır sınıqlar uşaqlarda qorxu və hərəkət etməkdən çəkinmə hissi yarada bilər. Fiziki məhdudiyyətlər və bərpa prosesi uşaqlarda sosial həyatdan uzaqlaşma və özgüvən problemləri ilə nəticələnə bilər. Bəzi ağır sınıqlar uşaqların gələcəkdə idman və ya fiziki fəaliyyətlərdə iştirakına mane ola bilir. Bunların qarşısını almaq üçün düzgün ortopedik müalicə və reabilitasiya, fizioterapiya, gücləndirici məşqlər, psixoloji dəstək və motivasiya vacibdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli fəsadlarının qarşısını almaq mümkündür.

Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun travmatoloq-ortopedi Nuşrəvan Şahverdiyev ən çox rast gəlinən travmaları, əlamətləri və müalicə yollarını izah edir.

-Doktor, uşaq travmalarının ən çox görülən növləri hansılardır?

- Uşaq travmaları psixoloji, emosional, fiziki ola və uşağın gələcək inkişafına təsir edə bilər. Travmatoloq olaraq biz bu gün fiziki travmalardan danışacağıq. Fiziki travmalar müxtəlif səbəblərdən yaranır və ciddi fəsadların olmaması üçün vaxtında müdaxilə lazımdır. Daha çox rast gəlinən səbəblər yıxılmalar, nəqliyyat və idman zədələridir. Uşaqlar kiçik yaşlarda tarazlıqlarını qoruya bilmədiklərinə görə tez-tez yıxılaraq travma alırlar və bu müxtəlif sınıqlara səbəb olur. Yuxarı və aşağı ətraf sınıqları ön sıralardadır. Yuxarı ətraf sınıqları çiyin, dirsək və bilək nahiyəsinin travmaları zamanı yaranır və hər nahiyənin yaşa uyğun olaraq fərqli müalicə üsulu var. Dirsək oynağı sınıqlarının müalicəsi daha çox diqqət tələb edir. Nəqliyyat travmaları yüksək enerjili travmalara aiddir böyük sümüklərin ən çox da aşağı ətraf sınıqları ilə müşahidə olunur. İdman zədələri isə hər hansı bir fiziki aktivlik zamanı yaranır. Məsələn, güləş zamanı körpücük, dirsək və bilək sınıqlarının rast gəlmə tezliyi digər sümüklərdən çoxdur.

- Uşaqlarda sınıqlar zamanı əlamətlər hansılardır?

- Uşaqlarda sınıq olan nahiyədə güclü və davamlı ağrı hiss olunur. Tərpənən zaman ağrılar daha da güclənir. Zədə bölgəsində ödem yaranır və dəri qızara bilər. Bu, toxumaların zədələnməsi və qan dövranının pozulması nəticəsində baş verir. Uşaq sınıq olan nahiyəni hərəkət etdirməkdə çətinlik çəkir və ya tamamilə hərəkət etdirmək istəmir. Yerdəyişmiş sınıqlar zamanı ətrafda deformasiyalar yaranır. Sınıq nəticəsində qan damarları zədələndiyi üçün göyərmələr əmələ gələ bilər. Bəzi hallarda sınıq bölgəsində qeyri-normal hərəkətlilik və ya sümüklərin bir-birinə sürtünməsi hiss oluna bilər ki, buna da krepitasiya deyilir.

- Uşaqlarda rast gəlinən sınıqlar və müalicə prinsipləri haqqında nə deyə bilərsiniz?

- Uşaqlarda ən çox yuxarı və aşağı ətraflarda sınıq, çıxıq yaranır. İlk öncə bilək sınıqları haqqında məlumat verim. Bilək sınıqları uşaqlarda əl üzərinə düşmə zamanı yaranır, daha çox zədələnən mil və dirsək sümükləridir. Kiçik yaşlı uşaqlarda sümüküstlüyü qalın olduğuna görə adətən bu sınıqlar sümüküstlüyüaltı (subperiostal) olur və az yerdəyişmə ilə müşahidə olunur. Nümunə olaraq, “yaşıl budaq” sınığını göstərmək olar. Yerdəyişmə varsa sınıq qapalı düzəliş edilərək gips sarğısı ilə fiksasiya olunur. Said sümüklərinin müştərək sınıqları da müalicəsi uşağın yaşı az olduqda gips sarğısı ilə aparılır, amma daha böyük yaşlarda yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Dirsək oynağı 3 sümükdən (bazu, mil və dirsək) təşkil olunan mürəkkəb oynaqdır. Bu nahiyədə isə ən çox rast gəlinən bazu sümüyünün aşağı 1/3-nin sınıqlarıdır, digər adı ilə suprakondilyar. Beynəlxalq klassifikasiyada bunların 4 tipi qeyd olunur. Birinci tip yerdəyişməsizdir və 3 həftəlik gips sarğısı kifayətdir. İkinci tip minimal yerdəyişmə ilə xarakterizə edilir, az hallarda cərrahidir. Əgər yerdəyişmə qapalı üsulla düzəldilib stabil qalırsa gipslə müalicə olunur, əks halda ümumi keyləşmə altında qapalı reduksiya millərlə fiksasiya edilir. Üçüncü və dördüncü tiplərdə isə müalicə cərrahidir və yenə də millərlə fiksasiya edilmiş ətraf 3-4 həftə aralığında gips sarğısında saxlanılır. Ümumiyyətlə bu sınıqlar dirsəkdən ətrafı sınıqların təxminən 70 faizini təşkil edir və proqnozu əgər sınıq anatomik düzəliş edilibsə qənaətbəxşdir.
Bazu sümüyünün cisminin və yuxarı 1/3-nin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda adətən dezo sarğısı və ya gips ilə aparılır. Burada yerdəyişmənin olması dirsəkdən fərqli olaraq az önəm kəsb edir, çünki yaşa bağlı olaraq sümüklərdə remodelizasiya qabiliyyəti çoxdur və gələcəkdə hər hansı problemin olma ehtimalı çox azdır. Böyük yaşlı uşaqlarda isə nadirən də olsa cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.
Körpücük sınıqları çiyin üzərinə yıxılma sonrası yarana bilər, müalicəsi adətən dezo və səkkizvari sarğı fiksasiyası ilə konservativdir. Amma sınıq açıqdırsa, damar-sinir zədələnməsi varsa, yerdəyişmə çoxdursa cərrahi müdaxilə tələb edir.

- Hansı növ sınıqlara daha az rast gəlinir?

- Aşağı ətraf sınıqlarına yuxarı ətraf sınıqlarından daha az rast gəlinir. Topuq oynağı ətrafı sınıqlar adətən burxulma sonrası yaranır və daha böyük yaşlı uşaqlarda görünür. Bu sınıqlar çox vaxt böyümə zonasının zədələnməsi ilə müşahidə edilir. Müalicəsi gips sarğısı və yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq cərrahi də ola bilər. Qamış sümüyünün cisminin sınıqları hər yaşda rastlanan bir sınıqdır, yenə də kiçik yaşlarda bunlar subperisotaldır və gips sarğısı ilə sağalır. Böyük yaşlarda isə yerdəyişmənin xarakterindən asılı olaraq konservativ və ya cərrahi yolla müalicə edilir. Bud sümüyü cisminin sınıqları kiçik yaşlı uşaqlarda yıxılma zamanı yaranır. Ətraf 6-8 həftə koksid gips sarğısında qalır. Bu sümüyün də remodelizasiya qabiliyyəti artıq olduğuna görə yerdəyişmə olsa belə bu yaşlarda nadirən cərrahi müdaxilə tələb edir. Böyük uşaqlarda isə bu sümüyün sınığına yüksək enerji səbəb olur və müalicə çox hallarda cərrahidir. Müxtəlif əməliyyat metodları var, məsələn son vaxtlar üstünlük verdiyimiz üsul daxili fiksasiya ilə birlikdə sümüyün qapalı və ya açıq reduksiyasıdır, bunun xarici fiksasiyadan üstünlüyü istifadə olunan implantın xarici mühitlə əlaqəsini tamamilə kəsmək və gələcəkdə yarana biləcək infeksiya riskini minimala endirməkdir. Bud sümüyü boynunun sınıqları az rast gəlinir, bu travmanın yaranmasına adətən yüksək enerji səbəb olur, məsələn avtoqəzalar. Bu sınıqların müalicəsi əksər hallarda cərrahidir, 24 saat ərzində sınığı anatomik reduksiya edərək vintlərlə fiksasiya etmək lazımdır. Bud sümüyü başının qanla təchizatı zəif olduğuna görə gecikmiş hallarda fəsadlara yol aça bilər.

- Uşaqlarda travmaların uzunmüddətli təsirləri nə ola bilər?

- Uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli təsirləri travmanın növünə, yerinə, müalicə keyfiyyətinə və uşağın yaşına bağlı olaraq dəyişə bilər. Sümüklər uşaqlıq dövründə daha elastik və sağalma qabiliyyəti yüksək olsa da, bəzi hallarda uzunmüddətli fəsadlar yarana bilər. Sınıq düzgün bitişmədikdə sümük əyrilikləri, ətrafda qısalmalar ola bilər. Oynaq ətrafı sınıqlar gələcəkdə erkən artrit və hərəkət məhdudiyyəti yarada bilir. Böyümə zonasına təsir edən sınıqlar sümüyün qeyri-bərabər böyüməsinə və ya vaxtından əvvəl bağlanmasına səbəb ola bilər ki bu da gələcəkdə deformasiyalar və travma almış ətrafın sağlama nisbətdə qısa olmasına gətirib çıxarar. Sınıq səbəbilə uzun müddət hərəkətsiz qalmaq əzələ gücünün azalmasına təkan verir. Bəzi sınıqlar damar və sinirlərə təsir edərək həmin nahiyədə qan təchizatının azalmasına və hissiyyat itkisinə səbəb olur. Bunlarla yanaşı ağır sınıqlar uşaqlarda qorxu və hərəkət etməkdən çəkinmə hissi yarada bilər. Fiziki məhdudiyyətlər və bərpa prosesi uşaqlarda sosial həyatdan uzaqlaşma və özgüvən problemləri ilə nəticələnə bilər. Bəzi ağır sınıqlar uşaqların gələcəkdə idman və ya fiziki fəaliyyətlərdə iştirakına mane ola bilir. Bunların qarşısını almaq üçün düzgün ortopedik müalicə və reabilitasiya, fizioterapiya, gücləndirici məşqlər, psixoloji dəstək və motivasiya vacibdir. Erkən diaqnoz və düzgün müalicə ilə uşaqlarda sınıqların uzunmüddətli fəsadlarının qarşısını almaq mümkündür.

Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi ilə Əziz Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutu nəzdində yaradılan yeni klinika ölkə vətəndaşlarına beynəlxalq standartlara uyğun rekonstruktiv və estetik cərrahiyyə xidmətləri göstərəcək.

Səhiyyə Nazirliyi fəaliyyətə başlayan yeni klinikaya mediatur təşkil edib. Mediatur zamanı jurnalistlərə məlumat verən Əziz Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun rektoru Nazim Pənahov bildirib: “Klinikanın yaradılması Azərbaycan tibb tarixində yeni mərhələdir. Bu klinikanın yaradılması ölkəmizdə yüksək texnologiyalı tibbin inkişafı istiqamətində dövlət siyasətinin ardıcıl şəkildə həyata keçirildiyini bir daha nümayiş etdirir. Klinika həm tibbi xidmətlərin keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq, həm də ixtisaslı kadrların hazırlanmasına güclü töhfə verəcək.”

Nazim Pənahov qeyd edib ki, klinikanın yaradılması ölkədə plastik və rekonstruktiv cərrahiyyəyə artan tələbatdan irəli gəlir. Travmalar, yanıqlar, onkoloji əməliyyatlardan sonra bərpa ehtiyacının çoxalması və estetik cərrahiyyəyə marağın yüksəlməsi belə ixtisaslaşmış mərkəzin yaradılmasını zəruri edib. Yeni klinika vətəndaşların müalicə üçün xarici ölkələrə getməsinin qarşısını alacaq və beynəlxalq standartlara uyğun tibbi xidməti ölkə daxilində təmin edəcək.

Klinikanın baş həkimi Dilqəm Məmmədov mediatur zamanı jurnalistlərə bildirib: “Klinika yüksək ixtisaslı tibbi xidmətə əlçatanlığı təmin edəcək, əlillik hallarını və funksional itkiləri azaltmağa, pasiyentlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa xidmət edəcək. Burada psixoloji və sosial reabilitasiya xidmətləri göstəriləcək, estetik problemlərin həlli insanların özünəinamının artmasına dəstək verəcək.”

Dilqəm Məmmədov qeyd edib ki, klinika tədris və praktikanın inteqrasiyası ilə fərqlənir. O, rezidentura və ixtisasartırma bazası kimi fəaliyyət göstərəcək, müxtəlif tibb sahələri üzrə mütəxəssislərlə multidissiplinar əməkdaşlıq quracaq. Müasir texnologiyalar, beynəlxalq protokollar və elmi-tədqiqat işləri burada əsas prioritet olacaq.

Klinikada rekonstruktiv, estetik və mikrocərrahiyyə əməliyyatları, yanıq və postyanıq rekonstruksiyası, onkoplastik və travma sonrası bərpa cərrahiyyəsi, kraniofasial və əl cərrahiyyəsi, dəri və yumşaq toxuma defektlərinin örtülməsi, süd vəzisi və üz rekonstruksiyası, rinoplastika, blefaroplastika, mammoplastika, liposaksiya, abdominoplastika, üz gərmə kimi estetik əməliyyatlar icra olunacaq.

Klinika peşəkar komanda ilə təchiz olunub. Burada yüksək ixtisaslı plastik cərrahlar, anestezioloq-reanimatoloqlar, reabilitoloqlar, psixoloqlar və beynəlxalq təlim keçmiş mütəxəssislər fəaliyyət göstərəcək. Gənc həkim-mütəxəssislərin hazırlanmasına xüsusi diqqət yetiriləcək.

Müasir əməliyyatxanalar, mikrocərrahiyyə avadanlıqları, lazer və endoskopik sistemlər, 3D planlama və görüntüləmə texnologiyaları, reanimasiya və intensiv terapiya avadanlıqları klinikanın texniki bazasını təşkil edir.

Klinikanın fəaliyyəti Azərbaycan səhiyyəsində plastik və rekonstruktiv cərrahiyyənin inkişafına ciddi impuls verəcək və əhalinin sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə olacaq.

Klinikanın baş həkimi Dilqəm Məmmədov mediatur zamanı jurnalistlərə bildirib: “Klinika yüksək ixtisaslı tibbi xidmətə əlçatanlığı təmin edəcək, əlillik hallarını və funksional itkiləri azaltmağa, pasiyentlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa xidmət edəcək. Burada psixoloji və sosial reabilitasiya xidmətləri göstəriləcək, estetik problemlərin həlli insanların özünəinamının artmasına dəstək verəcək.”

Dilqəm Məmmədov qeyd edib ki, klinika tədris və praktikanın inteqrasiyası ilə fərqlənir. O, rezidentura və ixtisasartırma bazası kimi fəaliyyət göstərəcək, müxtəlif tibb sahələri üzrə mütəxəssislərlə multidissiplinar əməkdaşlıq quracaq. Müasir texnologiyalar, beynəlxalq protokollar və elmi-tədqiqat işləri burada əsas prioritet olacaq.

Klinikada rekonstruktiv, estetik və mikrocərrahiyyə əməliyyatları, yanıq və postyanıq rekonstruksiyası, onkoplastik və travma sonrası bərpa cərrahiyyəsi, kraniofasial və əl cərrahiyyəsi, dəri və yumşaq toxuma defektlərinin örtülməsi, süd vəzisi və üz rekonstruksiyası, rinoplastika, blefaroplastika, mammoplastika, liposaksiya, abdominoplastika, üz gərmə kimi estetik əməliyyatlar icra olunacaq.

Klinika peşəkar komanda ilə təchiz olunub. Burada yüksək ixtisaslı plastik cərrahlar, anestezioloq-reanimatoloqlar, reabilitoloqlar, psixoloqlar və beynəlxalq təlim keçmiş mütəxəssislər fəaliyyət göstərəcək. Gənc həkim-mütəxəssislərin hazırlanmasına xüsusi diqqət yetiriləcək.

Müasir əməliyyatxanalar, mikrocərrahiyyə avadanlıqları, lazer və endoskopik sistemlər, 3D planlama və görüntüləmə texnologiyaları, reanimasiya və intensiv terapiya avadanlıqları klinikanın texniki bazasını təşkil edir.

Klinikanın fəaliyyəti Azərbaycan səhiyyəsində plastik və rekonstruktiv cərrahiyyənin inkişafına ciddi impuls verəcək və əhalinin sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə olacaq.

Səhiyyə Nazirliyinin dəstəyi ilə Əziz Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutu nəzdində yaradılan yeni klinika ölkə vətəndaşlarına beynəlxalq standartlara uyğun rekonstruktiv və estetik cərrahiyyə xidmətləri göstərəcək.

Səhiyyə Nazirliyi fəaliyyətə başlayan yeni klinikaya mediatur təşkil edib. Mediatur zamanı jurnalistlərə məlumat verən Əziz Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun rektoru Nazim Pənahov bildirib: “Klinikanın yaradılması Azərbaycan tibb tarixində yeni mərhələdir. Bu klinikanın yaradılması ölkəmizdə yüksək texnologiyalı tibbin inkişafı istiqamətində dövlət siyasətinin ardıcıl şəkildə həyata keçirildiyini bir daha nümayiş etdirir. Klinika həm tibbi xidmətlərin keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq, həm də ixtisaslı kadrların hazırlanmasına güclü töhfə verəcək.”

Nazim Pənahov qeyd edib ki, klinikanın yaradılması ölkədə plastik və rekonstruktiv cərrahiyyəyə artan tələbatdan irəli gəlir. Travmalar, yanıqlar, onkoloji əməliyyatlardan sonra bərpa ehtiyacının çoxalması və estetik cərrahiyyəyə marağın yüksəlməsi belə ixtisaslaşmış mərkəzin yaradılmasını zəruri edib. Yeni klinika vətəndaşların müalicə üçün xarici ölkələrə getməsinin qarşısını alacaq və beynəlxalq standartlara uyğun tibbi xidməti ölkə daxilində təmin edəcək.

Klinikanın baş həkimi Dilqəm Məmmədov mediatur zamanı jurnalistlərə bildirib: “Klinika yüksək ixtisaslı tibbi xidmətə əlçatanlığı təmin edəcək, əlillik hallarını və funksional itkiləri azaltmağa, pasiyentlərin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa xidmət edəcək. Burada psixoloji və sosial reabilitasiya xidmətləri göstəriləcək, estetik problemlərin həlli insanların özünəinamının artmasına dəstək verəcək.”

Dilqəm Məmmədov qeyd edib ki, klinika tədris və praktikanın inteqrasiyası ilə fərqlənir. O, rezidentura və ixtisasartırma bazası kimi fəaliyyət göstərəcək, müxtəlif tibb sahələri üzrə mütəxəssislərlə multidissiplinar əməkdaşlıq quracaq. Müasir texnologiyalar, beynəlxalq protokollar və elmi-tədqiqat işləri burada əsas prioritet olacaq.

Klinikada rekonstruktiv, estetik və mikrocərrahiyyə əməliyyatları, yanıq və postyanıq rekonstruksiyası, onkoplastik və travma sonrası bərpa cərrahiyyəsi, kraniofasial və əl cərrahiyyəsi, dəri və yumşaq toxuma defektlərinin örtülməsi, süd vəzisi və üz rekonstruksiyası, rinoplastika, blefaroplastika, mammoplastika, liposaksiya, abdominoplastika, üz gərmə kimi estetik əməliyyatlar icra olunacaq.

Klinika peşəkar komanda ilə təchiz olunub. Burada yüksək ixtisaslı plastik cərrahlar, anestezioloq-reanimatoloqlar, reabilitoloqlar, psixoloqlar və beynəlxalq təlim keçmiş mütəxəssislər fəaliyyət göstərəcək. Gənc həkim-mütəxəssislərin hazırlanmasına xüsusi diqqət yetiriləcək.

Müasir əməliyyatxanalar, mikrocərrahiyyə avadanlıqları, lazer və endoskopik sistemlər, 3D planlama və görüntüləmə texnologiyaları, reanimasiya və intensiv terapiya avadanlıqları klinikanın texniki bazasını təşkil edir.

Klinikanın fəaliyyəti Azərbaycan səhiyyəsində plastik və rekonstruktiv cərrahiyyənin inkişafına ciddi impuls verəcək və əhalinin sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə olacaq.

Yaz mövsümünün gəlişi ilə əlaqədar havaların qeyri-sabit keçməsi fonunda respirator xəstəliklərin, eləcə də mövsümi qrip hallarının artması müşahidə oluna bilər.

Bu il Novruz və Ramazan bayramlarının eyni dövrə təsadüf etməsi səbəbindən qarşıdakı həftələrdə bayram şənliklərinin və müxtəlif kütləvi tədbirlərin keçirilməsi gözlənilir.

Ölkə əhalisinin sağlamlığının qorunması, yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi qarşıdan gələn bayram və istirahət günlərində vətəndaşlara kütləvi tədbirlərdə və insanların sıx toplaşdığı məkanlarda tənəffüs yollarını qoruyan fərdi vasitələrdən istifadə etməyi, əl gigiyenasına riayət etməyi, qida qəbuluna diqqət yetirməyi və gündəlik qidalanma rejiminə vitaminlərlə zəngin məhsullar daxil etməyi tövsiyə edir.

Eyni zamanda yaz mövsümündə havaların dəyişkən keçməsini nəzərə alaraq, üst geyimlərinin hava şəraitinə uyğun seçilməsi məsləhət görülür.

Hər bir vətəndaş öz sağlamlığına xüsusi diqqət və məsuliyyətlə yanaşmalı, həm özünü, həm də ətrafındakı insanları qorumalıdır.

Yaz mövsümünün gəlişi ilə əlaqədar havaların qeyri-sabit keçməsi fonunda respirator xəstəliklərin, eləcə də mövsümi qrip hallarının artması müşahidə oluna bilər.

Bu il Novruz və Ramazan bayramlarının eyni dövrə təsadüf etməsi səbəbindən qarşıdakı həftələrdə bayram şənliklərinin və müxtəlif kütləvi tədbirlərin keçirilməsi gözlənilir.

Ölkə əhalisinin sağlamlığının qorunması, yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi qarşıdan gələn bayram və istirahət günlərində vətəndaşlara kütləvi tədbirlərdə və insanların sıx toplaşdığı məkanlarda tənəffüs yollarını qoruyan fərdi vasitələrdən istifadə etməyi, əl gigiyenasına riayət etməyi, qida qəbuluna diqqət yetirməyi və gündəlik qidalanma rejiminə vitaminlərlə zəngin məhsullar daxil etməyi tövsiyə edir.

Eyni zamanda yaz mövsümündə havaların dəyişkən keçməsini nəzərə alaraq, üst geyimlərinin hava şəraitinə uyğun seçilməsi məsləhət görülür.

Hər bir vətəndaş öz sağlamlığına xüsusi diqqət və məsuliyyətlə yanaşmalı, həm özünü, həm də ətrafındakı insanları qorumalıdır.

Yaz mövsümünün gəlişi ilə əlaqədar havaların qeyri-sabit keçməsi fonunda respirator xəstəliklərin, eləcə də mövsümi qrip hallarının artması müşahidə oluna bilər.

Bu il Novruz və Ramazan bayramlarının eyni dövrə təsadüf etməsi səbəbindən qarşıdakı həftələrdə bayram şənliklərinin və müxtəlif kütləvi tədbirlərin keçirilməsi gözlənilir.

Ölkə əhalisinin sağlamlığının qorunması, yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi qarşıdan gələn bayram və istirahət günlərində vətəndaşlara kütləvi tədbirlərdə və insanların sıx toplaşdığı məkanlarda tənəffüs yollarını qoruyan fərdi vasitələrdən istifadə etməyi, əl gigiyenasına riayət etməyi, qida qəbuluna diqqət yetirməyi və gündəlik qidalanma rejiminə vitaminlərlə zəngin məhsullar daxil etməyi tövsiyə edir.

Eyni zamanda yaz mövsümündə havaların dəyişkən keçməsini nəzərə alaraq, üst geyimlərinin hava şəraitinə uyğun seçilməsi məsləhət görülür.

Hər bir vətəndaş öz sağlamlığına xüsusi diqqət və məsuliyyətlə yanaşmalı, həm özünü, həm də ətrafındakı insanları qorumalıdır.

Səhiyyə Nazirliyi işğaldan azad olunan ərazilərdə həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində əhali arasında kompleks tibbi müayinələrin aparılması və sağlam həyat tərzinin təşviqi istiqamətində tədbirləri davam etdirir.
Nazirliyin təşkilatçılığı ilə keçirilən növbəti tibbi aksiya martın 13-də Ağdam şəhərində baş tutub. Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun həkim heyəti — artroloq, nevroloq, travmatoloq, pediatr, dermatoveneroloq, fizioterapevt-reabilitoloq və tibb bacıları tərəfindən sakinlər üçün səyyar tibbi müayinələr təşkil edilib.

Aksiya çərçivəsində vətəndaşlar nevroloji, artroloji, travmatoloji, dermatoloji, fizioterapevtik və pediatrik reabilitasiya istiqamətləri üzrə müayinələrdən keçirilib. Eyni zamanda, nevroloqlar tərəfindən EMQ (elektromioqrafiya) müayinələri də aparılıb.
Müayinələr zamanı səhhətində müəyyən problemlər aşkarlanan sakinlərə həkimlər tərəfindən ətraflı tibbi məsləhətlər verilib və zəruri hallarda müvafiq müalicə tədbirləri təyin olunub.
Tibbi baxışlar əsasən orta yaşlı əhali arasında onurğa, sinir sistemi, dayaq-hərəkət aparatı, dəri-zöhrəvi və serebrovaskulyar xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına yönəlib. Bundan əlavə, 16–65 yaş arası şəxslər arasında skolioz və digər vertebrogen problemlərin diaqnostikası və bərpası aparılıb, 14 yaşadək uşaqlar isə pediatr müayinəsindən keçirilib.
Aksiya iştirakçılarına institutun fizioterapevt və reabilitoloqları tərəfindən profilaktik tövsiyələr də verilib. Bildirilib ki, fizioterapiya prosedurlarının tətbiqi zamanı pasiyentin yaşı, əsas və yanaşı xəstəlikləri, eləcə də gündəlik həyat fəaliyyəti mütləq nəzərə alınmalıdır.

Aksiya çərçivəsində 215-ə yaxın vətəndaş tibbi müayinələrdən keçib. Qeyd edək ki, Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən işğaldan azad olunmuş digər ərazilərdə də əhali üçün mütəmadi olaraq maarifləndirici tədbirlərin və səyyar tibbi müayinə aksiyalarının keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Aksiya çərçivəsində vətəndaşlar nevroloji, artroloji, travmatoloji, dermatoloji, fizioterapevtik və pediatrik reabilitasiya istiqamətləri üzrə müayinələrdən keçirilib. Eyni zamanda, nevroloqlar tərəfindən EMQ (elektromioqrafiya) müayinələri də aparılıb.
Müayinələr zamanı səhhətində müəyyən problemlər aşkarlanan sakinlərə həkimlər tərəfindən ətraflı tibbi məsləhətlər verilib və zəruri hallarda müvafiq müalicə tədbirləri təyin olunub.
Tibbi baxışlar əsasən orta yaşlı əhali arasında onurğa, sinir sistemi, dayaq-hərəkət aparatı, dəri-zöhrəvi və serebrovaskulyar xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına yönəlib. Bundan əlavə, 16–65 yaş arası şəxslər arasında skolioz və digər vertebrogen problemlərin diaqnostikası və bərpası aparılıb, 14 yaşadək uşaqlar isə pediatr müayinəsindən keçirilib.
Aksiya iştirakçılarına institutun fizioterapevt və reabilitoloqları tərəfindən profilaktik tövsiyələr də verilib. Bildirilib ki, fizioterapiya prosedurlarının tətbiqi zamanı pasiyentin yaşı, əsas və yanaşı xəstəlikləri, eləcə də gündəlik həyat fəaliyyəti mütləq nəzərə alınmalıdır.

Aksiya çərçivəsində 215-ə yaxın vətəndaş tibbi müayinələrdən keçib. Qeyd edək ki, Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən işğaldan azad olunmuş digər ərazilərdə də əhali üçün mütəmadi olaraq maarifləndirici tədbirlərin və səyyar tibbi müayinə aksiyalarının keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Səhiyyə Nazirliyi işğaldan azad olunan ərazilərdə həyata keçirilən “Böyük Qayıdış” Proqramı çərçivəsində əhali arasında kompleks tibbi müayinələrin aparılması və sağlam həyat tərzinin təşviqi istiqamətində tədbirləri davam etdirir.
Nazirliyin təşkilatçılığı ilə keçirilən növbəti tibbi aksiya martın 13-də Ağdam şəhərində baş tutub. Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Tibbi Bərpa İnstitutunun həkim heyəti — artroloq, nevroloq, travmatoloq, pediatr, dermatoveneroloq, fizioterapevt-reabilitoloq və tibb bacıları tərəfindən sakinlər üçün səyyar tibbi müayinələr təşkil edilib.

Aksiya çərçivəsində vətəndaşlar nevroloji, artroloji, travmatoloji, dermatoloji, fizioterapevtik və pediatrik reabilitasiya istiqamətləri üzrə müayinələrdən keçirilib. Eyni zamanda, nevroloqlar tərəfindən EMQ (elektromioqrafiya) müayinələri də aparılıb.
Müayinələr zamanı səhhətində müəyyən problemlər aşkarlanan sakinlərə həkimlər tərəfindən ətraflı tibbi məsləhətlər verilib və zəruri hallarda müvafiq müalicə tədbirləri təyin olunub.
Tibbi baxışlar əsasən orta yaşlı əhali arasında onurğa, sinir sistemi, dayaq-hərəkət aparatı, dəri-zöhrəvi və serebrovaskulyar xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına yönəlib. Bundan əlavə, 16–65 yaş arası şəxslər arasında skolioz və digər vertebrogen problemlərin diaqnostikası və bərpası aparılıb, 14 yaşadək uşaqlar isə pediatr müayinəsindən keçirilib.
Aksiya iştirakçılarına institutun fizioterapevt və reabilitoloqları tərəfindən profilaktik tövsiyələr də verilib. Bildirilib ki, fizioterapiya prosedurlarının tətbiqi zamanı pasiyentin yaşı, əsas və yanaşı xəstəlikləri, eləcə də gündəlik həyat fəaliyyəti mütləq nəzərə alınmalıdır.

Aksiya çərçivəsində 215-ə yaxın vətəndaş tibbi müayinələrdən keçib. Qeyd edək ki, Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən işğaldan azad olunmuş digər ərazilərdə də əhali üçün mütəmadi olaraq maarifləndirici tədbirlərin və səyyar tibbi müayinə aksiyalarının keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Böyrəklər insan orqanizmində həyati vacib funksiyalar yerinə yetirən əsas orqanlardan biridir. Onlar sutka ərzində minlərlə litr qanı filtrasiya edərək toksinləri orqanizmdən xaric edir, su-duz balansını və arterial təzyiqi tənzimləyir.
Lakin son illər xroniki böyrək xəstəliklərinin yayılması mütəxəssisləri narahat edir. Bu xəstəliklərin yaranma səbəbləri, ilkin əlamətləri və müalicə imkanları barədə Səhiyyə Nazirliyinin mütəxəssis-eksperti, nefroloq Hikmət İsmayılovun fikirlərini təqdim edirik.

– Böyrəklərin orqanizmdə əsas funksiyaları hansılardır?

– Böyrəklər həyati vacib funksiyalara malikdir və sutka ərzində 1500–2000 litr qanı filtrasiya edərək orqanizmin daxili mühitinin sabitliyini qoruyur. Onlar qandan toksinləri (kreatinin, sidik cövhəri və s.) və artıq mayeni xaric edir, elektrolit balansını və turşu-qələvi müvazinətini (pH) tənzimləyir.
Böyrəklər həmçinin renin fermenti ifraz edərək arterial qan təzyiqinin tənzimlənməsində iştirak edir. Eyni zamanda, eritropoetin hormonunun istehsalı vasitəsilə eritrositlərin yaranmasını (eritropoez prosesini) stimullaşdırır və D vitaminini aktivləşdirərək sümük mineral mübadiləsində mühüm rol oynayır.

– Xroniki böyrək xəstəliyinin əmələ gəlməsində əsasən hansı xəstəliklər rol oynayır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinə səbəb olan xəstəliklər sırasında şəkərli diabet (45–55%) əsas yer tutur. Bundan başqa, arterial hipertoniya, qlomerulonefritlər, pielonefritlər (böyrək daşı xəstəliyi, sidik yolları infeksiyaları, reflüks nefropatiyalar, polikistoz xəstəliyi), sistem və irsi xəstəliklər də bu siyahıya daxildir.
Bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslər risk qrupuna daxildirlər. Tibbin inkişafı ilə əlaqədar olaraq diaqnostik müayinələr zamanı istifadə olunan kontrast maddələrin tətbiqi nəticəsində kontrast nefropatiyası halları da qeydə alınır.
Ona görə də əhalinin maarifləndirilməsi və vaxtında həkimə müraciət etməsi vacibdir. Əsas xəstəliklər düzgün və adekvat şəkildə vaxtında korreksiya edilmədikdə böyrək çatışmazlığı sürətlə inkişaf edə bilər.

– Xroniki böyrək xəstəliyi və onun ağırlaşması olan xroniki böyrək çatışmazlığının əlamətləri hansılardır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin törədici səbəbindən, mərhələsindən və inkişaf dərəcəsindən asılı olaraq bəzən xəstədə heç bir şikayət müşahidə olunmaya bilər.
Bununla yanaşı, böyrək nahiyəsində ağrılar, gecə sidik ifrazının artması, sidiyin köpüklü, qanlı, ağrılı və ya bulanıq olması, tez yorulma, halsızlıq, iştahasızlıq, ödemlər, yüksək arterial təzyiq, ürəkbulanma və qusma kimi əlamətlər də müşahidə oluna bilər.
Eyni zamanda narahat ayaqlar sindromu, qaşınma, əzələ qıcolmaları kimi şikayətlər də mümkündür.
Daha ağır və müalicə olunmayan hallarda huşun pozulması ilə müşayiət olunan uremik koma, ürək nahiyəsində ağrılarla gedən uremik perikardit, uremik xoralar nəticəsində mədə-bağırsaq qanaxmaları, eləcə də ağır təngnəfəsliklə müşahidə olunan uremik astma kimi ciddi fəsadlar yarana bilər.

– Böyrək xəstəliklərini tamamilə müalicə etmək mümkündürmü?

– Böyrək xəstəlikləri kəskin və xroniki olmaqla iki qrupa bölünür.
Kəskin böyrək zədələnmələri, adətən, törədici səbəb aradan qaldırıldıqda 2–3 həftə ərzində tam bərpa oluna bilər.
Xroniki böyrək xəstəlikləri isə tam sağalmasa da, əsas xəstəliyin düzgün müalicəsi və adekvat korreksiyası nəticəsində uzun illər ərzində xəstəliyin sürətli inkişafının qarşısını almaq və ağırlaşmaları azaltmaq mümkündür.
Sadalanan əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi müşahidə olunduqda mütləq nefroloqa müraciət edilməli və mütəmadi tibbi nəzarət olmalıdır.

– Xəstələrə hemodializ müalicəsinə nə vaxt başlanılır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində xəstələrə dializ müalicəsi və ya böyrək transplantasiyası tövsiyə olunur.
Böyrək əvəzləyici müalicəyə başlanması bəzən illər tələb edə bilər. Müasir tibbdə xəstənin yaşı, cinsi, çəkisi, irqi və qanda kreatinin səviyyəsi nəzərə alınaraq böyrəklərin funksional fəaliyyəti hesablanır və xəstəliyin mərhələsi müəyyən edilir.
Bu göstərici 15-dən aşağı olduqda dializ və ya transplantasiya tövsiyə olunur. Göstərici 15–30 arasında olduqda isə dializ üçün damar yolu yaradılması və ya böyrək transplantasiyasına hazırlıq işlərinə başlanılır.
Hemodializ müalicəsində yalnız dializ proseduru deyil, həm də pəhriz və dərman müalicəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dializ xəstələri üçün pəhrizin əsas prinsiplərinə proteinlə zəngin qidaların istifadəsi, xörək duzunun, kalium və fosforla zəngin qidaların məhdudlaşdırılması, eləcə də maye balansının sidik ifrazına uyğun tənzimlənməsi daxildir.
Pəhriz və dərman müalicəsi müntəzəm aparılan laborator müayinələrin nəticələrinə əsasən fərdi qaydada tənzimlənir.

– Dializ xəstələri övlad sahibi ola bilərmi?

– Hər bir pasiyentə fərdi yanaşma vacibdir. Uzun müddət böyrək çatışmazlığı olan şəxslərdə hormonal disbalans fonunda reproduktiv funksiyanın zəifləməsi müşahidə oluna bilər.
Bununla belə, belə xəstələr üçün övlad sahibi olmaq əks-göstəriş hesab olunmur. Onların valideyn olması mümkündür və bu hallara rast gəlinir.
Dializ müalicəsi alan qadınların hamilə qalması və sağlam uşaq dünyaya gətirməsi ilə nəticələnən hallar nadir hallarda müşahidə olunur. Lakin sidik ifrazı ciddi azalmış və ağır böyrək çatışmazlığı olan qadınlarda hamiləliyin uğurla başa çatma ehtimalı daha aşağıdır.

– Böyrək transplantasiyası üçün xəstələr mütləq əvvəlcədən dializ müalicəsi qəbul etməlidirlərmi?

– Əgər xəstə vaxtında və düzgün nefroloji nəzarətdə olubsa, nefroloq onu dializ müalicəsinə başlamadan əvvəl böyrək transplantasiyasına yönləndirə bilər.
Bu üsul PRE-EMPTIVE (preemptiv) böyrək transplantasiyası adlanır və ən optimal variant hesab olunur.
Transplantasiyaya hazırlıq zamanı hər bir pasiyentin yaşı, çəkisi, laborator göstəriciləri, psixoloji vəziyyəti, donorla toxuma uyğunluğu və digər amillər diqqətlə qiymətləndirilir və nəticəyə uyğun qərar qəbul edilir.

– Böyrəklərin orqanizmdə əsas funksiyaları hansılardır?

– Böyrəklər həyati vacib funksiyalara malikdir və sutka ərzində 1500–2000 litr qanı filtrasiya edərək orqanizmin daxili mühitinin sabitliyini qoruyur. Onlar qandan toksinləri (kreatinin, sidik cövhəri və s.) və artıq mayeni xaric edir, elektrolit balansını və turşu-qələvi müvazinətini (pH) tənzimləyir.
Böyrəklər həmçinin renin fermenti ifraz edərək arterial qan təzyiqinin tənzimlənməsində iştirak edir. Eyni zamanda, eritropoetin hormonunun istehsalı vasitəsilə eritrositlərin yaranmasını (eritropoez prosesini) stimullaşdırır və D vitaminini aktivləşdirərək sümük mineral mübadiləsində mühüm rol oynayır.

– Xroniki böyrək xəstəliyinin əmələ gəlməsində əsasən hansı xəstəliklər rol oynayır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinə səbəb olan xəstəliklər sırasında şəkərli diabet (45–55%) əsas yer tutur. Bundan başqa, arterial hipertoniya, qlomerulonefritlər, pielonefritlər (böyrək daşı xəstəliyi, sidik yolları infeksiyaları, reflüks nefropatiyalar, polikistoz xəstəliyi), sistem və irsi xəstəliklər də bu siyahıya daxildir.
Bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslər risk qrupuna daxildirlər. Tibbin inkişafı ilə əlaqədar olaraq diaqnostik müayinələr zamanı istifadə olunan kontrast maddələrin tətbiqi nəticəsində kontrast nefropatiyası halları da qeydə alınır.
Ona görə də əhalinin maarifləndirilməsi və vaxtında həkimə müraciət etməsi vacibdir. Əsas xəstəliklər düzgün və adekvat şəkildə vaxtında korreksiya edilmədikdə böyrək çatışmazlığı sürətlə inkişaf edə bilər.

– Xroniki böyrək xəstəliyi və onun ağırlaşması olan xroniki böyrək çatışmazlığının əlamətləri hansılardır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin törədici səbəbindən, mərhələsindən və inkişaf dərəcəsindən asılı olaraq bəzən xəstədə heç bir şikayət müşahidə olunmaya bilər.
Bununla yanaşı, böyrək nahiyəsində ağrılar, gecə sidik ifrazının artması, sidiyin köpüklü, qanlı, ağrılı və ya bulanıq olması, tez yorulma, halsızlıq, iştahasızlıq, ödemlər, yüksək arterial təzyiq, ürəkbulanma və qusma kimi əlamətlər də müşahidə oluna bilər.
Eyni zamanda narahat ayaqlar sindromu, qaşınma, əzələ qıcolmaları kimi şikayətlər də mümkündür.
Daha ağır və müalicə olunmayan hallarda huşun pozulması ilə müşayiət olunan uremik koma, ürək nahiyəsində ağrılarla gedən uremik perikardit, uremik xoralar nəticəsində mədə-bağırsaq qanaxmaları, eləcə də ağır təngnəfəsliklə müşahidə olunan uremik astma kimi ciddi fəsadlar yarana bilər.

– Böyrək xəstəliklərini tamamilə müalicə etmək mümkündürmü?

– Böyrək xəstəlikləri kəskin və xroniki olmaqla iki qrupa bölünür.
Kəskin böyrək zədələnmələri, adətən, törədici səbəb aradan qaldırıldıqda 2–3 həftə ərzində tam bərpa oluna bilər.
Xroniki böyrək xəstəlikləri isə tam sağalmasa da, əsas xəstəliyin düzgün müalicəsi və adekvat korreksiyası nəticəsində uzun illər ərzində xəstəliyin sürətli inkişafının qarşısını almaq və ağırlaşmaları azaltmaq mümkündür.
Sadalanan əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi müşahidə olunduqda mütləq nefroloqa müraciət edilməli və mütəmadi tibbi nəzarət olmalıdır.

– Xəstələrə hemodializ müalicəsinə nə vaxt başlanılır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində xəstələrə dializ müalicəsi və ya böyrək transplantasiyası tövsiyə olunur.
Böyrək əvəzləyici müalicəyə başlanması bəzən illər tələb edə bilər. Müasir tibbdə xəstənin yaşı, cinsi, çəkisi, irqi və qanda kreatinin səviyyəsi nəzərə alınaraq böyrəklərin funksional fəaliyyəti hesablanır və xəstəliyin mərhələsi müəyyən edilir.
Bu göstərici 15-dən aşağı olduqda dializ və ya transplantasiya tövsiyə olunur. Göstərici 15–30 arasında olduqda isə dializ üçün damar yolu yaradılması və ya böyrək transplantasiyasına hazırlıq işlərinə başlanılır.
Hemodializ müalicəsində yalnız dializ proseduru deyil, həm də pəhriz və dərman müalicəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dializ xəstələri üçün pəhrizin əsas prinsiplərinə proteinlə zəngin qidaların istifadəsi, xörək duzunun, kalium və fosforla zəngin qidaların məhdudlaşdırılması, eləcə də maye balansının sidik ifrazına uyğun tənzimlənməsi daxildir.
Pəhriz və dərman müalicəsi müntəzəm aparılan laborator müayinələrin nəticələrinə əsasən fərdi qaydada tənzimlənir.

– Dializ xəstələri övlad sahibi ola bilərmi?

– Hər bir pasiyentə fərdi yanaşma vacibdir. Uzun müddət böyrək çatışmazlığı olan şəxslərdə hormonal disbalans fonunda reproduktiv funksiyanın zəifləməsi müşahidə oluna bilər.
Bununla belə, belə xəstələr üçün övlad sahibi olmaq əks-göstəriş hesab olunmur. Onların valideyn olması mümkündür və bu hallara rast gəlinir.
Dializ müalicəsi alan qadınların hamilə qalması və sağlam uşaq dünyaya gətirməsi ilə nəticələnən hallar nadir hallarda müşahidə olunur. Lakin sidik ifrazı ciddi azalmış və ağır böyrək çatışmazlığı olan qadınlarda hamiləliyin uğurla başa çatma ehtimalı daha aşağıdır.

– Böyrək transplantasiyası üçün xəstələr mütləq əvvəlcədən dializ müalicəsi qəbul etməlidirlərmi?

– Əgər xəstə vaxtında və düzgün nefroloji nəzarətdə olubsa, nefroloq onu dializ müalicəsinə başlamadan əvvəl böyrək transplantasiyasına yönləndirə bilər.
Bu üsul PRE-EMPTIVE (preemptiv) böyrək transplantasiyası adlanır və ən optimal variant hesab olunur.
Transplantasiyaya hazırlıq zamanı hər bir pasiyentin yaşı, çəkisi, laborator göstəriciləri, psixoloji vəziyyəti, donorla toxuma uyğunluğu və digər amillər diqqətlə qiymətləndirilir və nəticəyə uyğun qərar qəbul edilir.

Böyrəklər insan orqanizmində həyati vacib funksiyalar yerinə yetirən əsas orqanlardan biridir. Onlar sutka ərzində minlərlə litr qanı filtrasiya edərək toksinləri orqanizmdən xaric edir, su-duz balansını və arterial təzyiqi tənzimləyir.
Lakin son illər xroniki böyrək xəstəliklərinin yayılması mütəxəssisləri narahat edir. Bu xəstəliklərin yaranma səbəbləri, ilkin əlamətləri və müalicə imkanları barədə Səhiyyə Nazirliyinin mütəxəssis-eksperti, nefroloq Hikmət İsmayılovun fikirlərini təqdim edirik.

– Böyrəklərin orqanizmdə əsas funksiyaları hansılardır?

– Böyrəklər həyati vacib funksiyalara malikdir və sutka ərzində 1500–2000 litr qanı filtrasiya edərək orqanizmin daxili mühitinin sabitliyini qoruyur. Onlar qandan toksinləri (kreatinin, sidik cövhəri və s.) və artıq mayeni xaric edir, elektrolit balansını və turşu-qələvi müvazinətini (pH) tənzimləyir.
Böyrəklər həmçinin renin fermenti ifraz edərək arterial qan təzyiqinin tənzimlənməsində iştirak edir. Eyni zamanda, eritropoetin hormonunun istehsalı vasitəsilə eritrositlərin yaranmasını (eritropoez prosesini) stimullaşdırır və D vitaminini aktivləşdirərək sümük mineral mübadiləsində mühüm rol oynayır.

– Xroniki böyrək xəstəliyinin əmələ gəlməsində əsasən hansı xəstəliklər rol oynayır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinə səbəb olan xəstəliklər sırasında şəkərli diabet (45–55%) əsas yer tutur. Bundan başqa, arterial hipertoniya, qlomerulonefritlər, pielonefritlər (böyrək daşı xəstəliyi, sidik yolları infeksiyaları, reflüks nefropatiyalar, polikistoz xəstəliyi), sistem və irsi xəstəliklər də bu siyahıya daxildir.
Bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslər risk qrupuna daxildirlər. Tibbin inkişafı ilə əlaqədar olaraq diaqnostik müayinələr zamanı istifadə olunan kontrast maddələrin tətbiqi nəticəsində kontrast nefropatiyası halları da qeydə alınır.
Ona görə də əhalinin maarifləndirilməsi və vaxtında həkimə müraciət etməsi vacibdir. Əsas xəstəliklər düzgün və adekvat şəkildə vaxtında korreksiya edilmədikdə böyrək çatışmazlığı sürətlə inkişaf edə bilər.

– Xroniki böyrək xəstəliyi və onun ağırlaşması olan xroniki böyrək çatışmazlığının əlamətləri hansılardır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin törədici səbəbindən, mərhələsindən və inkişaf dərəcəsindən asılı olaraq bəzən xəstədə heç bir şikayət müşahidə olunmaya bilər.
Bununla yanaşı, böyrək nahiyəsində ağrılar, gecə sidik ifrazının artması, sidiyin köpüklü, qanlı, ağrılı və ya bulanıq olması, tez yorulma, halsızlıq, iştahasızlıq, ödemlər, yüksək arterial təzyiq, ürəkbulanma və qusma kimi əlamətlər də müşahidə oluna bilər.
Eyni zamanda narahat ayaqlar sindromu, qaşınma, əzələ qıcolmaları kimi şikayətlər də mümkündür.
Daha ağır və müalicə olunmayan hallarda huşun pozulması ilə müşayiət olunan uremik koma, ürək nahiyəsində ağrılarla gedən uremik perikardit, uremik xoralar nəticəsində mədə-bağırsaq qanaxmaları, eləcə də ağır təngnəfəsliklə müşahidə olunan uremik astma kimi ciddi fəsadlar yarana bilər.

– Böyrək xəstəliklərini tamamilə müalicə etmək mümkündürmü?

– Böyrək xəstəlikləri kəskin və xroniki olmaqla iki qrupa bölünür.
Kəskin böyrək zədələnmələri, adətən, törədici səbəb aradan qaldırıldıqda 2–3 həftə ərzində tam bərpa oluna bilər.
Xroniki böyrək xəstəlikləri isə tam sağalmasa da, əsas xəstəliyin düzgün müalicəsi və adekvat korreksiyası nəticəsində uzun illər ərzində xəstəliyin sürətli inkişafının qarşısını almaq və ağırlaşmaları azaltmaq mümkündür.
Sadalanan əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi müşahidə olunduqda mütləq nefroloqa müraciət edilməli və mütəmadi tibbi nəzarət olmalıdır.

– Xəstələrə hemodializ müalicəsinə nə vaxt başlanılır?

– Xroniki böyrək xəstəliyinin son mərhələsində xəstələrə dializ müalicəsi və ya böyrək transplantasiyası tövsiyə olunur.
Böyrək əvəzləyici müalicəyə başlanması bəzən illər tələb edə bilər. Müasir tibbdə xəstənin yaşı, cinsi, çəkisi, irqi və qanda kreatinin səviyyəsi nəzərə alınaraq böyrəklərin funksional fəaliyyəti hesablanır və xəstəliyin mərhələsi müəyyən edilir.
Bu göstərici 15-dən aşağı olduqda dializ və ya transplantasiya tövsiyə olunur. Göstərici 15–30 arasında olduqda isə dializ üçün damar yolu yaradılması və ya böyrək transplantasiyasına hazırlıq işlərinə başlanılır.
Hemodializ müalicəsində yalnız dializ proseduru deyil, həm də pəhriz və dərman müalicəsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Dializ xəstələri üçün pəhrizin əsas prinsiplərinə proteinlə zəngin qidaların istifadəsi, xörək duzunun, kalium və fosforla zəngin qidaların məhdudlaşdırılması, eləcə də maye balansının sidik ifrazına uyğun tənzimlənməsi daxildir.
Pəhriz və dərman müalicəsi müntəzəm aparılan laborator müayinələrin nəticələrinə əsasən fərdi qaydada tənzimlənir.

– Dializ xəstələri övlad sahibi ola bilərmi?

– Hər bir pasiyentə fərdi yanaşma vacibdir. Uzun müddət böyrək çatışmazlığı olan şəxslərdə hormonal disbalans fonunda reproduktiv funksiyanın zəifləməsi müşahidə oluna bilər.
Bununla belə, belə xəstələr üçün övlad sahibi olmaq əks-göstəriş hesab olunmur. Onların valideyn olması mümkündür və bu hallara rast gəlinir.
Dializ müalicəsi alan qadınların hamilə qalması və sağlam uşaq dünyaya gətirməsi ilə nəticələnən hallar nadir hallarda müşahidə olunur. Lakin sidik ifrazı ciddi azalmış və ağır böyrək çatışmazlığı olan qadınlarda hamiləliyin uğurla başa çatma ehtimalı daha aşağıdır.

– Böyrək transplantasiyası üçün xəstələr mütləq əvvəlcədən dializ müalicəsi qəbul etməlidirlərmi?

– Əgər xəstə vaxtında və düzgün nefroloji nəzarətdə olubsa, nefroloq onu dializ müalicəsinə başlamadan əvvəl böyrək transplantasiyasına yönləndirə bilər.
Bu üsul PRE-EMPTIVE (preemptiv) böyrək transplantasiyası adlanır və ən optimal variant hesab olunur.
Transplantasiyaya hazırlıq zamanı hər bir pasiyentin yaşı, çəkisi, laborator göstəriciləri, psixoloji vəziyyəti, donorla toxuma uyğunluğu və digər amillər diqqətlə qiymətləndirilir və nəticəyə uyğun qərar qəbul edilir.

Səhiyyə Nazirliyi Milli Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzinin hematoloqu Vüqar Şirzadovla müsahibə

- Doktor, anemiya nədir, hansı hallarda “xəstəlik” və ya “əlamət” sayılır?

- Qansızlıq, tibbi dildə anemiya, qanda oksigeni toxumalara daşıyan hemoqlobinin normadan aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Hemoqlobin eritrositlərin, yəni qırmızı qan hüceyrələrinin içində olan və oksigeni ağciyərlərdən bütün orqanlara aparan əsas zülaldır. Hemoqlobin azaldıqda orqanlar daha az oksigen alır, bunun nəticəsində insan özünü halsız hiss edir, tez yorulur, bəzən başgicəllənmə, göz qaralması, ürəkdöyünmə, yüngül gərginlikdə təngnəfəslik, iş qabiliyyətinin azalması, solğunluq kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Bu əlamətlər bəzən yavaş-yavaş inkişaf etdiyindən insan uzun müddət “mən sadəcə yorğunam” deyə düşünə bilər, amma əslində səbəb qanın oksigen daşıma gücünün azalmasıdır.

- Dəmirin qida ilə qəbulu və “dəmir sorulması” eynidirmi?

- Xeyr, eyni deyil. Bu fərqi anlamaq anemiyanın, xüsusilə dəmir defisitli forması ilə mübarizədə çox önəmlidir. Dəmirin qida ilə qəbulu o deməkdir ki, insan dəmir tərkibli məhsullar yeyir və dəmir mədə-bağırsaq sisteminə daxil olur. Amma bu, həmin dəmirin mütləq qana keçəcəyi və bədənin onu hemoqlobin sintezi üçün istifadə edəcəyi anlamına gəlmir. “Sorulma” isə bağırsaq divarından dəmirin qana keçməsi, yəni bioloji olaraq istifadəyə yararlı formaya çevrilməsi mərhələsidir. Bu mərhələ çox sayda faktordan asılıdır və bəzən insan normal qidalanmasına baxmayaraq dəmirin sorulması zəif olduğu üçün yenə də dəmir çatışmazlığı yaşayır.
Dəmirin sorulmasında ilk mühüm məqam onun hansı formada qəbul edilməsidir. Heyvani mənşəli qidalarda olan “heme dəmir” adətən daha yaxşı sorulur. Ət, qaraciyər, bəzi dəniz məhsulları bu baxımdan daha effektiv dəmir mənbəyi sayılır. Bitki mənşəli qidalarda olan dəmir isə “non-heme” formadadır və sorulması nisbətən daha çətin olur. Bu, bitki qidalarının dəyərsiz olması demək deyil, sadəcə dəmir baxımından sorulma mexanizmi daha həssasdır və rasion düzgün qurulmalıdır.
Dəmir mövzusunda daha bir incə məqam “dəmirin bədəndə istifadəsi”dir. Bəzən dəmir ehtiyatı mövcud olur, amma iltihab mexanizmləri səbəbi ilə bu dəmir hemoqlobin sintezi üçün əlçatan olmur. Bu zaman insan dəmir qəbul etsə də, nəticə zəif ola bilər. Ona görə də dəmirin qəbulu, sorulması və istifadəsi bir-biri ilə əlaqəli üç mərhələdir və hər birində problem yarana bilər. Dəmir defisitini qiymətləndirmək üçün təkcə hemoqlobin deyil, dəmir ehtiyatlarını göstərən laborator parametrlər də əhəmiyyətlidir. Ən çox istifadə olunan göstəricilər ferritin və dəmir mübadiləsi ilə bağlı parametrlərdir. Bu göstəricilər həkimə sorulma problemi, ehtiyatın azalması, iltihab fonunda “dəmirin bağlanması” kimi vəziyyətlər arasında fərq qoymağa kömək edir.

- Xroniki xəstəliklər (iltihab, revmatizm və s.) anemiya yarada bilərmi?

- Bəli, xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab prosesləri anemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir. Bu vəziyyət çox vaxt “xroniki xəstəlik anemiyası” və ya “iltihab anemiyası” adlandırılır. Burada orqanizm iltihab vəziyyətində olanda müdafiə sistemi aktivləşir və bəzi biokimyəvi mexanizmlər dəyişir. İltihab zamanı “hepcidin” adlı tənzimləyici maddə artır və hepcidin dəmirin bağırsaqdan sorulmasını azaldır, eyni zamanda dəmirin ehtiyat anbarlarından qana çıxmasını məhdudlaşdırır. Beləliklə, bədəndə dəmir ola-ola, o dəmir “kilidlənmiş” kimi qalır və hemoqlobin hazırlanması üçün kifayət qədər əlçatan olmur. Bu, infeksiyalara qarşı müdafiə mexanizmi kimi də izah olunur, çünki bir çox mikroorqanizmlər dəmirdən istifadə edir; orqanizm iltihab zamanı dəmiri qanda “azaldaraq” mikrobların əlçatanlığını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Amma nəticədə pasiyent üçün anemiya yaranır.
Burada həkimin klinik mənzərəni, digər analizləri və iltihab göstəricilərini birlikdə dəyərləndirməsi vacibdir.
Müalicə baxımından da fərq yaranır. Xroniki xəstəlik anemiyasında təkcə dəmir qəbul etmək hər zaman istənilən nəticəni verməyə bilər, çünki problem sadəcə “dəmirin azlığı” deyil, dəmirin istifadəsinin bloklanmasıdır. Əsas hədəf iltihab yaradan xəstəliyi nəzarətə almaqdır. İltihab azaldıqca hepcidin mexanizmi normallaşa və dəmir yenidən istifadə oluna bilər. Bəzən bu anemiya ilə yanaşı eyni zamanda həqiqi dəmir defisiti də ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətli xəstəliklərdə iştahasızlıq, qidalanmanın zəifləməsi, gizli qan itirmə kimi əlavə faktorlar qoşula bilər. Buna görə bu tip anemiyalar “bir səbəblidir” kimi deyil, çoxfaktorlu yanaşma ilə dəyərləndirilməlidir.

- Hamiləlikdə anemiya hansı risklər yaradır?

- Hamiləlik dövrü qadın orqanizmi üçün fizioloji olaraq böyük dəyişikliklərin baş verdiyi bir zamandır. Qan həcmi artır, dölün inkişafı üçün həm enerji, həm də mikroelement ehtiyacı yüksəlir, xüsusilə dəmir tələbatı xeyli artır. Hamiləlikdə anemiya ən çox dəmir defisiti ilə əlaqəli olur, amma tək səbəb bu deyil. Fol turşusu defisiti, B12 defisiti və ya başqa faktorlar da rol oynaya bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, anemiya həm ana üçün, həm də körpə üçün riskləri artıra bilər.
Ana baxımından anemiya daha ağır halsızlıq, fiziki yükə dözümsüzlük, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin çətinləşməsi ilə özünü göstərə bilər. Ağır dərəcəli anemiya olduqda ürək-damar sistemi daha çox yüklənir, çünki orqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün ürək döyüntülərini artırmağa çalışır. Bu, bəzi qadınlarda hamiləlik zamanı daha tez təngnəfəslik və narahatlıq yarada bilər. Doğuş zamanı təbii olaraq müəyyən qan itkisi olur və anemiya fonunda bu qan itkisi daha ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Doğuşdan sonra bərpa müddəti uzana, anada zəiflik və infeksiyalara meyl arta bilər. Ana südü ilə qidalanma dövründə də ananın ehtiyatları zəif olarsa, ümumi sağlamlıq və enerji səviyyəsi daha çox təsirlənə bilər.

- Uşaqlarda anemiya necə özünü göstərir?

- Uşaqlarda anemiya çox vaxt incə əlamətlərlə başlayır və bəzən valideynlər bunu “uşaq zəifdir, iştahası yoxdur, böyüyəndə düzələr” kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki uşaqlıq dövrü sürətli böyümə və inkişaf dövrü olduğundan dəmir, vitaminlər və ümumi qidalanma balansı çox önəmlidir. Anemiya uşağın həm fiziki inkişafına, həm də zehni fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda anemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biri solğunluqdur, amma solğunluq hər zaman açıq görünməyə də bilər. Tez yorulma, oynayanda tez təngnəfəs qalma, enerjisizlik, diqqətin dağılması, əsəbilik, yuxuya meylin artması kimi şikayətlər ön plana çıxa bilər. Məktəb yaşlı uşaqlarda dərsə konsentrasiyanın azalması, yaddaş və öyrənmə sürətinin zəifləməsi, performansın aşağı düşməsi kimi problemlər yarana bilər. Bəzən baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə kimi şikayətlər də olur.
Uşaqlarda anemiyanın idarə olunmasında əsas məqam “dəmir verib, bitdi” yanaşması deyil, səbəbi anlamaqdır. Uşağın qidalanması, böyümə sürəti, əlavə xəstəlikləri, parazit riski, ailəvi qan xəstəlikləri ehtimalı kimi faktorlar birlikdə qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzən anemiyanın arxasında talassemiya daşıyıcılığı kimi irsi faktorlar da ola bilər və bu halda müalicə yanaşması tamam fərqli olur. Bu səbəbdən uşaqlarda anemiya şübhəsi yarandıqda mütləq laborator müayinələr və pediatr nəzarəti ilə düzgün plan qurmaq daha təhlükəsizdir.

- Yaşlılarda anemiya niyə daha təhlükəli ola bilər?

- Yaşlı insanlarda anemiya daha diqqətli yanaşma tələb edir, çünki həm orqanizmin kompensasiya ehtiyatları azalır, həm də anemiyanın səbəbləri bəzən daha ciddi xəstəliklərlə əlaqəli ola bilir. Gənc yaşlarda yüngül anemiya bəzən uzun müddət ciddi şikayət yaratmaya bilər, amma yaşlılarda eyni səviyyədə hemoqlobin azalması belə daha böyük təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri odur ki, yaşlılarda ürək-damar sistemi və tənəffüs sistemi oksigen çatışmazlığını kompensasiya etməkdə daha çətinlik çəkir. Nəticədə anemiya fonunda təngnəfəslik, sinə sıxılması, ürəkdə yüklənmə, zəiflik, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşması daha tez ortaya çıxa bilər. Anemiya yaşlılarda tarazlığın pozulmasına, yıxılma riskinin artmasına, əzələ gücünün azalmasına, bəzən də diqqət və yaddaş problemlərinin dərinləşməsinə təsir göstərə bilər. Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Yaşlılarda anemiyanın təhlükəli olmasının başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, anemiya bəzən ümumi zəifliyin əsas səbəbi kimi qiymətləndirilsə də, əslində o, daha ciddi bir xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər. Məsələn, uzun sürən iştahasızlıq, arıqlama, gecələr tərləmə, səbəbsiz yorğunluğun artması, təkrarlanan infeksiyalar, dəridə göyərmələr kimi əlamətlər anemiya ilə yanaşı olarsa, həkim daha geniş yanaşma ilə araşdırma aparmalıdır. Bu cür yanaşma vaxtında diaqnoz qoymağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə olaraq, anemiya hər yaşda vacib mövzudur, amma onu düzgün idarə etməyin açarı eynidir: anemiyanı yalnız hemoqlobin rəqəmi kimi deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin göstəricisi kimi görmək, dəmirin qəbulu-sorulması-istifadəsi fərqini anlamaq, iltihab və xroniki xəstəliklərin rolunu nəzərə almaq, hamiləlik, uşaqlıq və yaşlılıq kimi həssas dövrlərdə riskləri daha ciddi qiymətləndirmək lazımdır. Ən doğru yanaşma anemiyanı vaxtında aşkarlamaq, səbəbini dəqiqləşdirmək və hər pasiyent üçün fərdi müalicə planı seçməkdir.

- Dəmirin qida ilə qəbulu və “dəmir sorulması” eynidirmi?

- Xeyr, eyni deyil. Bu fərqi anlamaq anemiyanın, xüsusilə dəmir defisitli forması ilə mübarizədə çox önəmlidir. Dəmirin qida ilə qəbulu o deməkdir ki, insan dəmir tərkibli məhsullar yeyir və dəmir mədə-bağırsaq sisteminə daxil olur. Amma bu, həmin dəmirin mütləq qana keçəcəyi və bədənin onu hemoqlobin sintezi üçün istifadə edəcəyi anlamına gəlmir. “Sorulma” isə bağırsaq divarından dəmirin qana keçməsi, yəni bioloji olaraq istifadəyə yararlı formaya çevrilməsi mərhələsidir. Bu mərhələ çox sayda faktordan asılıdır və bəzən insan normal qidalanmasına baxmayaraq dəmirin sorulması zəif olduğu üçün yenə də dəmir çatışmazlığı yaşayır.
Dəmirin sorulmasında ilk mühüm məqam onun hansı formada qəbul edilməsidir. Heyvani mənşəli qidalarda olan “heme dəmir” adətən daha yaxşı sorulur. Ət, qaraciyər, bəzi dəniz məhsulları bu baxımdan daha effektiv dəmir mənbəyi sayılır. Bitki mənşəli qidalarda olan dəmir isə “non-heme” formadadır və sorulması nisbətən daha çətin olur. Bu, bitki qidalarının dəyərsiz olması demək deyil, sadəcə dəmir baxımından sorulma mexanizmi daha həssasdır və rasion düzgün qurulmalıdır.
Dəmir mövzusunda daha bir incə məqam “dəmirin bədəndə istifadəsi”dir. Bəzən dəmir ehtiyatı mövcud olur, amma iltihab mexanizmləri səbəbi ilə bu dəmir hemoqlobin sintezi üçün əlçatan olmur. Bu zaman insan dəmir qəbul etsə də, nəticə zəif ola bilər. Ona görə də dəmirin qəbulu, sorulması və istifadəsi bir-biri ilə əlaqəli üç mərhələdir və hər birində problem yarana bilər. Dəmir defisitini qiymətləndirmək üçün təkcə hemoqlobin deyil, dəmir ehtiyatlarını göstərən laborator parametrlər də əhəmiyyətlidir. Ən çox istifadə olunan göstəricilər ferritin və dəmir mübadiləsi ilə bağlı parametrlərdir. Bu göstəricilər həkimə sorulma problemi, ehtiyatın azalması, iltihab fonunda “dəmirin bağlanması” kimi vəziyyətlər arasında fərq qoymağa kömək edir.

- Xroniki xəstəliklər (iltihab, revmatizm və s.) anemiya yarada bilərmi?

- Bəli, xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab prosesləri anemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir. Bu vəziyyət çox vaxt “xroniki xəstəlik anemiyası” və ya “iltihab anemiyası” adlandırılır. Burada orqanizm iltihab vəziyyətində olanda müdafiə sistemi aktivləşir və bəzi biokimyəvi mexanizmlər dəyişir. İltihab zamanı “hepcidin” adlı tənzimləyici maddə artır və hepcidin dəmirin bağırsaqdan sorulmasını azaldır, eyni zamanda dəmirin ehtiyat anbarlarından qana çıxmasını məhdudlaşdırır. Beləliklə, bədəndə dəmir ola-ola, o dəmir “kilidlənmiş” kimi qalır və hemoqlobin hazırlanması üçün kifayət qədər əlçatan olmur. Bu, infeksiyalara qarşı müdafiə mexanizmi kimi də izah olunur, çünki bir çox mikroorqanizmlər dəmirdən istifadə edir; orqanizm iltihab zamanı dəmiri qanda “azaldaraq” mikrobların əlçatanlığını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Amma nəticədə pasiyent üçün anemiya yaranır.
Burada həkimin klinik mənzərəni, digər analizləri və iltihab göstəricilərini birlikdə dəyərləndirməsi vacibdir.
Müalicə baxımından da fərq yaranır. Xroniki xəstəlik anemiyasında təkcə dəmir qəbul etmək hər zaman istənilən nəticəni verməyə bilər, çünki problem sadəcə “dəmirin azlığı” deyil, dəmirin istifadəsinin bloklanmasıdır. Əsas hədəf iltihab yaradan xəstəliyi nəzarətə almaqdır. İltihab azaldıqca hepcidin mexanizmi normallaşa və dəmir yenidən istifadə oluna bilər. Bəzən bu anemiya ilə yanaşı eyni zamanda həqiqi dəmir defisiti də ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətli xəstəliklərdə iştahasızlıq, qidalanmanın zəifləməsi, gizli qan itirmə kimi əlavə faktorlar qoşula bilər. Buna görə bu tip anemiyalar “bir səbəblidir” kimi deyil, çoxfaktorlu yanaşma ilə dəyərləndirilməlidir.

- Hamiləlikdə anemiya hansı risklər yaradır?

- Hamiləlik dövrü qadın orqanizmi üçün fizioloji olaraq böyük dəyişikliklərin baş verdiyi bir zamandır. Qan həcmi artır, dölün inkişafı üçün həm enerji, həm də mikroelement ehtiyacı yüksəlir, xüsusilə dəmir tələbatı xeyli artır. Hamiləlikdə anemiya ən çox dəmir defisiti ilə əlaqəli olur, amma tək səbəb bu deyil. Fol turşusu defisiti, B12 defisiti və ya başqa faktorlar da rol oynaya bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, anemiya həm ana üçün, həm də körpə üçün riskləri artıra bilər.
Ana baxımından anemiya daha ağır halsızlıq, fiziki yükə dözümsüzlük, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin çətinləşməsi ilə özünü göstərə bilər. Ağır dərəcəli anemiya olduqda ürək-damar sistemi daha çox yüklənir, çünki orqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün ürək döyüntülərini artırmağa çalışır. Bu, bəzi qadınlarda hamiləlik zamanı daha tez təngnəfəslik və narahatlıq yarada bilər. Doğuş zamanı təbii olaraq müəyyən qan itkisi olur və anemiya fonunda bu qan itkisi daha ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Doğuşdan sonra bərpa müddəti uzana, anada zəiflik və infeksiyalara meyl arta bilər. Ana südü ilə qidalanma dövründə də ananın ehtiyatları zəif olarsa, ümumi sağlamlıq və enerji səviyyəsi daha çox təsirlənə bilər.

- Uşaqlarda anemiya necə özünü göstərir?

- Uşaqlarda anemiya çox vaxt incə əlamətlərlə başlayır və bəzən valideynlər bunu “uşaq zəifdir, iştahası yoxdur, böyüyəndə düzələr” kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki uşaqlıq dövrü sürətli böyümə və inkişaf dövrü olduğundan dəmir, vitaminlər və ümumi qidalanma balansı çox önəmlidir. Anemiya uşağın həm fiziki inkişafına, həm də zehni fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda anemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biri solğunluqdur, amma solğunluq hər zaman açıq görünməyə də bilər. Tez yorulma, oynayanda tez təngnəfəs qalma, enerjisizlik, diqqətin dağılması, əsəbilik, yuxuya meylin artması kimi şikayətlər ön plana çıxa bilər. Məktəb yaşlı uşaqlarda dərsə konsentrasiyanın azalması, yaddaş və öyrənmə sürətinin zəifləməsi, performansın aşağı düşməsi kimi problemlər yarana bilər. Bəzən baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə kimi şikayətlər də olur.
Uşaqlarda anemiyanın idarə olunmasında əsas məqam “dəmir verib, bitdi” yanaşması deyil, səbəbi anlamaqdır. Uşağın qidalanması, böyümə sürəti, əlavə xəstəlikləri, parazit riski, ailəvi qan xəstəlikləri ehtimalı kimi faktorlar birlikdə qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzən anemiyanın arxasında talassemiya daşıyıcılığı kimi irsi faktorlar da ola bilər və bu halda müalicə yanaşması tamam fərqli olur. Bu səbəbdən uşaqlarda anemiya şübhəsi yarandıqda mütləq laborator müayinələr və pediatr nəzarəti ilə düzgün plan qurmaq daha təhlükəsizdir.

- Yaşlılarda anemiya niyə daha təhlükəli ola bilər?

- Yaşlı insanlarda anemiya daha diqqətli yanaşma tələb edir, çünki həm orqanizmin kompensasiya ehtiyatları azalır, həm də anemiyanın səbəbləri bəzən daha ciddi xəstəliklərlə əlaqəli ola bilir. Gənc yaşlarda yüngül anemiya bəzən uzun müddət ciddi şikayət yaratmaya bilər, amma yaşlılarda eyni səviyyədə hemoqlobin azalması belə daha böyük təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri odur ki, yaşlılarda ürək-damar sistemi və tənəffüs sistemi oksigen çatışmazlığını kompensasiya etməkdə daha çətinlik çəkir. Nəticədə anemiya fonunda təngnəfəslik, sinə sıxılması, ürəkdə yüklənmə, zəiflik, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşması daha tez ortaya çıxa bilər. Anemiya yaşlılarda tarazlığın pozulmasına, yıxılma riskinin artmasına, əzələ gücünün azalmasına, bəzən də diqqət və yaddaş problemlərinin dərinləşməsinə təsir göstərə bilər. Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Yaşlılarda anemiyanın təhlükəli olmasının başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, anemiya bəzən ümumi zəifliyin əsas səbəbi kimi qiymətləndirilsə də, əslində o, daha ciddi bir xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər. Məsələn, uzun sürən iştahasızlıq, arıqlama, gecələr tərləmə, səbəbsiz yorğunluğun artması, təkrarlanan infeksiyalar, dəridə göyərmələr kimi əlamətlər anemiya ilə yanaşı olarsa, həkim daha geniş yanaşma ilə araşdırma aparmalıdır. Bu cür yanaşma vaxtında diaqnoz qoymağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə olaraq, anemiya hər yaşda vacib mövzudur, amma onu düzgün idarə etməyin açarı eynidir: anemiyanı yalnız hemoqlobin rəqəmi kimi deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin göstəricisi kimi görmək, dəmirin qəbulu-sorulması-istifadəsi fərqini anlamaq, iltihab və xroniki xəstəliklərin rolunu nəzərə almaq, hamiləlik, uşaqlıq və yaşlılıq kimi həssas dövrlərdə riskləri daha ciddi qiymətləndirmək lazımdır. Ən doğru yanaşma anemiyanı vaxtında aşkarlamaq, səbəbini dəqiqləşdirmək və hər pasiyent üçün fərdi müalicə planı seçməkdir.

Səhiyyə Nazirliyi Milli Hematologiya və Transfuziologiya Mərkəzinin hematoloqu Vüqar Şirzadovla müsahibə

- Doktor, anemiya nədir, hansı hallarda “xəstəlik” və ya “əlamət” sayılır?

- Qansızlıq, tibbi dildə anemiya, qanda oksigeni toxumalara daşıyan hemoqlobinin normadan aşağı düşməsi ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Hemoqlobin eritrositlərin, yəni qırmızı qan hüceyrələrinin içində olan və oksigeni ağciyərlərdən bütün orqanlara aparan əsas zülaldır. Hemoqlobin azaldıqda orqanlar daha az oksigen alır, bunun nəticəsində insan özünü halsız hiss edir, tez yorulur, bəzən başgicəllənmə, göz qaralması, ürəkdöyünmə, yüngül gərginlikdə təngnəfəslik, iş qabiliyyətinin azalması, solğunluq kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Bu əlamətlər bəzən yavaş-yavaş inkişaf etdiyindən insan uzun müddət “mən sadəcə yorğunam” deyə düşünə bilər, amma əslində səbəb qanın oksigen daşıma gücünün azalmasıdır.

- Dəmirin qida ilə qəbulu və “dəmir sorulması” eynidirmi?

- Xeyr, eyni deyil. Bu fərqi anlamaq anemiyanın, xüsusilə dəmir defisitli forması ilə mübarizədə çox önəmlidir. Dəmirin qida ilə qəbulu o deməkdir ki, insan dəmir tərkibli məhsullar yeyir və dəmir mədə-bağırsaq sisteminə daxil olur. Amma bu, həmin dəmirin mütləq qana keçəcəyi və bədənin onu hemoqlobin sintezi üçün istifadə edəcəyi anlamına gəlmir. “Sorulma” isə bağırsaq divarından dəmirin qana keçməsi, yəni bioloji olaraq istifadəyə yararlı formaya çevrilməsi mərhələsidir. Bu mərhələ çox sayda faktordan asılıdır və bəzən insan normal qidalanmasına baxmayaraq dəmirin sorulması zəif olduğu üçün yenə də dəmir çatışmazlığı yaşayır.
Dəmirin sorulmasında ilk mühüm məqam onun hansı formada qəbul edilməsidir. Heyvani mənşəli qidalarda olan “heme dəmir” adətən daha yaxşı sorulur. Ət, qaraciyər, bəzi dəniz məhsulları bu baxımdan daha effektiv dəmir mənbəyi sayılır. Bitki mənşəli qidalarda olan dəmir isə “non-heme” formadadır və sorulması nisbətən daha çətin olur. Bu, bitki qidalarının dəyərsiz olması demək deyil, sadəcə dəmir baxımından sorulma mexanizmi daha həssasdır və rasion düzgün qurulmalıdır.
Dəmir mövzusunda daha bir incə məqam “dəmirin bədəndə istifadəsi”dir. Bəzən dəmir ehtiyatı mövcud olur, amma iltihab mexanizmləri səbəbi ilə bu dəmir hemoqlobin sintezi üçün əlçatan olmur. Bu zaman insan dəmir qəbul etsə də, nəticə zəif ola bilər. Ona görə də dəmirin qəbulu, sorulması və istifadəsi bir-biri ilə əlaqəli üç mərhələdir və hər birində problem yarana bilər. Dəmir defisitini qiymətləndirmək üçün təkcə hemoqlobin deyil, dəmir ehtiyatlarını göstərən laborator parametrlər də əhəmiyyətlidir. Ən çox istifadə olunan göstəricilər ferritin və dəmir mübadiləsi ilə bağlı parametrlərdir. Bu göstəricilər həkimə sorulma problemi, ehtiyatın azalması, iltihab fonunda “dəmirin bağlanması” kimi vəziyyətlər arasında fərq qoymağa kömək edir.

- Xroniki xəstəliklər (iltihab, revmatizm və s.) anemiya yarada bilərmi?

- Bəli, xroniki xəstəliklər və uzunmüddətli iltihab prosesləri anemiyanın çox yayılmış səbəblərindəndir. Bu vəziyyət çox vaxt “xroniki xəstəlik anemiyası” və ya “iltihab anemiyası” adlandırılır. Burada orqanizm iltihab vəziyyətində olanda müdafiə sistemi aktivləşir və bəzi biokimyəvi mexanizmlər dəyişir. İltihab zamanı “hepcidin” adlı tənzimləyici maddə artır və hepcidin dəmirin bağırsaqdan sorulmasını azaldır, eyni zamanda dəmirin ehtiyat anbarlarından qana çıxmasını məhdudlaşdırır. Beləliklə, bədəndə dəmir ola-ola, o dəmir “kilidlənmiş” kimi qalır və hemoqlobin hazırlanması üçün kifayət qədər əlçatan olmur. Bu, infeksiyalara qarşı müdafiə mexanizmi kimi də izah olunur, çünki bir çox mikroorqanizmlər dəmirdən istifadə edir; orqanizm iltihab zamanı dəmiri qanda “azaldaraq” mikrobların əlçatanlığını da məhdudlaşdırmağa çalışır. Amma nəticədə pasiyent üçün anemiya yaranır.
Burada həkimin klinik mənzərəni, digər analizləri və iltihab göstəricilərini birlikdə dəyərləndirməsi vacibdir.
Müalicə baxımından da fərq yaranır. Xroniki xəstəlik anemiyasında təkcə dəmir qəbul etmək hər zaman istənilən nəticəni verməyə bilər, çünki problem sadəcə “dəmirin azlığı” deyil, dəmirin istifadəsinin bloklanmasıdır. Əsas hədəf iltihab yaradan xəstəliyi nəzarətə almaqdır. İltihab azaldıqca hepcidin mexanizmi normallaşa və dəmir yenidən istifadə oluna bilər. Bəzən bu anemiya ilə yanaşı eyni zamanda həqiqi dəmir defisiti də ola bilər. Xüsusilə uzunmüddətli xəstəliklərdə iştahasızlıq, qidalanmanın zəifləməsi, gizli qan itirmə kimi əlavə faktorlar qoşula bilər. Buna görə bu tip anemiyalar “bir səbəblidir” kimi deyil, çoxfaktorlu yanaşma ilə dəyərləndirilməlidir.

- Hamiləlikdə anemiya hansı risklər yaradır?

- Hamiləlik dövrü qadın orqanizmi üçün fizioloji olaraq böyük dəyişikliklərin baş verdiyi bir zamandır. Qan həcmi artır, dölün inkişafı üçün həm enerji, həm də mikroelement ehtiyacı yüksəlir, xüsusilə dəmir tələbatı xeyli artır. Hamiləlikdə anemiya ən çox dəmir defisiti ilə əlaqəli olur, amma tək səbəb bu deyil. Fol turşusu defisiti, B12 defisiti və ya başqa faktorlar da rol oynaya bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, anemiya həm ana üçün, həm də körpə üçün riskləri artıra bilər.
Ana baxımından anemiya daha ağır halsızlıq, fiziki yükə dözümsüzlük, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin çətinləşməsi ilə özünü göstərə bilər. Ağır dərəcəli anemiya olduqda ürək-damar sistemi daha çox yüklənir, çünki orqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etmək üçün ürək döyüntülərini artırmağa çalışır. Bu, bəzi qadınlarda hamiləlik zamanı daha tez təngnəfəslik və narahatlıq yarada bilər. Doğuş zamanı təbii olaraq müəyyən qan itkisi olur və anemiya fonunda bu qan itkisi daha ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Doğuşdan sonra bərpa müddəti uzana, anada zəiflik və infeksiyalara meyl arta bilər. Ana südü ilə qidalanma dövründə də ananın ehtiyatları zəif olarsa, ümumi sağlamlıq və enerji səviyyəsi daha çox təsirlənə bilər.

- Uşaqlarda anemiya necə özünü göstərir?

- Uşaqlarda anemiya çox vaxt incə əlamətlərlə başlayır və bəzən valideynlər bunu “uşaq zəifdir, iştahası yoxdur, böyüyəndə düzələr” kimi qiymətləndirə bilər. Halbuki uşaqlıq dövrü sürətli böyümə və inkişaf dövrü olduğundan dəmir, vitaminlər və ümumi qidalanma balansı çox önəmlidir. Anemiya uşağın həm fiziki inkişafına, həm də zehni fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda anemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biri solğunluqdur, amma solğunluq hər zaman açıq görünməyə də bilər. Tez yorulma, oynayanda tez təngnəfəs qalma, enerjisizlik, diqqətin dağılması, əsəbilik, yuxuya meylin artması kimi şikayətlər ön plana çıxa bilər. Məktəb yaşlı uşaqlarda dərsə konsentrasiyanın azalması, yaddaş və öyrənmə sürətinin zəifləməsi, performansın aşağı düşməsi kimi problemlər yarana bilər. Bəzən baş ağrısı, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə kimi şikayətlər də olur.
Uşaqlarda anemiyanın idarə olunmasında əsas məqam “dəmir verib, bitdi” yanaşması deyil, səbəbi anlamaqdır. Uşağın qidalanması, böyümə sürəti, əlavə xəstəlikləri, parazit riski, ailəvi qan xəstəlikləri ehtimalı kimi faktorlar birlikdə qiymətləndirilməlidir. Çünki bəzən anemiyanın arxasında talassemiya daşıyıcılığı kimi irsi faktorlar da ola bilər və bu halda müalicə yanaşması tamam fərqli olur. Bu səbəbdən uşaqlarda anemiya şübhəsi yarandıqda mütləq laborator müayinələr və pediatr nəzarəti ilə düzgün plan qurmaq daha təhlükəsizdir.

- Yaşlılarda anemiya niyə daha təhlükəli ola bilər?

- Yaşlı insanlarda anemiya daha diqqətli yanaşma tələb edir, çünki həm orqanizmin kompensasiya ehtiyatları azalır, həm də anemiyanın səbəbləri bəzən daha ciddi xəstəliklərlə əlaqəli ola bilir. Gənc yaşlarda yüngül anemiya bəzən uzun müddət ciddi şikayət yaratmaya bilər, amma yaşlılarda eyni səviyyədə hemoqlobin azalması belə daha böyük təsir göstərə bilər. Bunun əsas səbəblərindən biri odur ki, yaşlılarda ürək-damar sistemi və tənəffüs sistemi oksigen çatışmazlığını kompensasiya etməkdə daha çətinlik çəkir. Nəticədə anemiya fonunda təngnəfəslik, sinə sıxılması, ürəkdə yüklənmə, zəiflik, yuxululuq, gündəlik fəaliyyətin məhdudlaşması daha tez ortaya çıxa bilər. Anemiya yaşlılarda tarazlığın pozulmasına, yıxılma riskinin artmasına, əzələ gücünün azalmasına, bəzən də diqqət və yaddaş problemlərinin dərinləşməsinə təsir göstərə bilər. Bu, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı sala bilər.
Yaşlılarda anemiyanın təhlükəli olmasının başqa bir tərəfi də ondan ibarətdir ki, anemiya bəzən ümumi zəifliyin əsas səbəbi kimi qiymətləndirilsə də, əslində o, daha ciddi bir xəstəliyin ilk əlaməti ola bilər. Məsələn, uzun sürən iştahasızlıq, arıqlama, gecələr tərləmə, səbəbsiz yorğunluğun artması, təkrarlanan infeksiyalar, dəridə göyərmələr kimi əlamətlər anemiya ilə yanaşı olarsa, həkim daha geniş yanaşma ilə araşdırma aparmalıdır. Bu cür yanaşma vaxtında diaqnoz qoymağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Nəticə olaraq, anemiya hər yaşda vacib mövzudur, amma onu düzgün idarə etməyin açarı eynidir: anemiyanı yalnız hemoqlobin rəqəmi kimi deyil, orqanizmin ümumi vəziyyətinin göstəricisi kimi görmək, dəmirin qəbulu-sorulması-istifadəsi fərqini anlamaq, iltihab və xroniki xəstəliklərin rolunu nəzərə almaq, hamiləlik, uşaqlıq və yaşlılıq kimi həssas dövrlərdə riskləri daha ciddi qiymətləndirmək lazımdır. Ən doğru yanaşma anemiyanı vaxtında aşkarlamaq, səbəbini dəqiqləşdirmək və hər pasiyent üçün fərdi müalicə planı seçməkdir.

Yeniyetməlik dövrü insan həyatının ən həssas və formalaşdırıcı mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə baş verən hormonal dəyişikliklər təkcə fiziki inkişafı deyil, eyni zamanda psixoloji durum və gələcək reproduktiv sağlamlığa da təsir edir. Yeniyetmələrin hormonal sağlamlığının vaxtında izlənilməsi bir çox endokrin və metabolik problemlərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına imkan yaradır. Mövzu ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün Səhiyyə Nazirliyinin Ailə Planlanması Məsləhətxanasının həkim-laborantı Könül Abasova ilə söhbət etdik.

- Könül xanım, yeniyetməlik dövrü və ona xas olan hormonal profil nədir?

- Yeniyetməlik dövrü fizioloji, psixoloji və sosial xüsusiyyətlərin sürətli və özünəməxsus şəkildə inkişafı ilə səciyyələnir. Bu dövrdə müşahidə edilməsi gərəkli olan ən mühüm amil hormonal profildə izlənilən dəyişikliklərdir. Hormonlar bu dövrdə inkişaf, metabolizm, cinsi və emosional sağlamlığı tənzimləyən əsas indikatorlardır. Bu dövrü izləmək yeniyetmələrin hormonal inkişafının statusunu anlamağa, vaxtından əvvəl anomaliyaları aşkar etməyə və uzunmüddətli sağlamlığa töhfə verməyə imkan yaradır.

- Yeniyetməlik dövründə əsas hansı hormonlar funksional əhəmiyyət daşıyır?

- Əsas hormonlar estrogen və testosterondur. Estrogen qızlarda cinsi sağlamlığın əsas indikatoru olub süd vəzilərinin inkişafını, menstruasiya dövrünü və piy-yağ balansını tənzimləyir. Testosteron isə oğlanlarda əzələ inkişafı, səs tellərində dəyişiklik, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə və ümumi cinsi inkişafı dəstəkləyir. Hər iki hormon sümük sağlamlığına, ürək-damar sisteminə və mental sağlamlığa birbaşa təsir göstərir.
Bundan əlavə insulin, kortizol, adrenal hormonlar, tiroid hormonları və prolaktin səviyyələrində də dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu hormonlar sümük və əzələ inkişafını, metabolizmi, enerji balansını, stressə cavabı və idrakla əlaqəli mental sağlamlığı tənzimləyir. Eyni zamanda, onların hər biri reproduktiv sağlamlıq baxımından mühüm rol oynayır.

- Bəs yeniyetmələrin hormonal və cinsi inkişafı necə izlənilir?

- Hormonal inkişaf yeniyetməlik dövründə əsasən üç mərhələdə izlənilir. Birinci mərhələ 10–13 yaş aralığını əhatə edir. Bu dövrdə beyin, hipofiz vəzi və cinsiyyət orqanlarının birgə fəaliyyəti — yəni HPG oxunun aktivləşməsi nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin, oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır.
İkinci mərhələ 14–16 yaş dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə sürətli boy artımı, akne, dərinin yağlanması, iştahın artması və mental vəziyyətdə dəyişikliklər müşahidə olunur. Üçüncü mərhələ isə 17–19 yaş dövrüdür və hormonal stabillik dövrü hesab edilir. Bu mərhələdə cinsi sağlamlıq və funksiyalar tam formalaşır, reproduktiv potensial yüksəlir.

- Yeniyetməlik dövründə hormonal problemlər hansı hallarda özünü göstərir?

- Bu hal, xüsusilə gənc qızlarda görülən polikistoz (PCOS) qeyri-müntəzəm menstruasiya halları, akne, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə, çəki artımı ilə təzahür edir. Əsas səbəbləri androgen hormononun yüksəlməsi və insulin resistentlikdir. Tiroid funksiyasının pozulması isə tiroid hormonunun normadan artıq və ya əksik istehsalı nəticəsində yaranır. Əsas səbəb kimi autoimmun problemləri göstərilir. Diabet tip 2 isə insulin resistentlik problemindən və artıq çəkidən (obez) əziyyət çəkən yeniyetmələrdə rast gəlinir.
Bəzi hallarda yeniyetməlik dövrünün erkən başlaması və ya gecikməsi müşahidə edilir. Erkən başlamaq indikatoru qızlarda 8, oğlanlarda isə 9 yaşdan öncədir və əsasən prematur beyin-hipofiz vəzi-cinsiyyət orqanının birgə fəaliyyəti (HPG) tərəfindən dəstəklənir. Yeniyetməlik dövrünün əlamətlərinin hər iki cins üçün 14 yaşdan sonra belə müşahidə edilməməsi anomaliya halı sayılır. Əsas səbəb kimi xroniki xəstəliklər, hormonal defisit, və ya genetik problemlər dilə gətirilir.

- Yeniyetmələrdə hormonal profilin diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Ümumi qan analizi, qlükoza, və və metabolizmik sağlamlıq üçün lipid testlərin verilməsi göstəriş ola bilər. Cinsi sağlamlığın statusunu dəyərləndirmək üçün isə estrogen, testesteron, folikul-stimullaşdırıc hormon (FSH), TSH (tiroid), kortisol və prolaktin hormonalarının səviyyələrini yoxlamaq vacibdir. Diabetli və ya insulin resistentliyi olan pasiyentlər üçün ağız qlükoza testləri, polikistoz və ya digər əlaqəli xəstəliklər üçün sidik-cinsiyyət orqanlarının USM ilə müayinəsi, xüsusi göstəriş olduğu halda isə rentgen və MRT yoxlamaları aparıla bilər.

- Sonda, yeniyetmələrdə hormonal profilin sağlam saxlanılması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Hormon sintezi üçün balanslı qidalanma vacibdir. Adekvat protein və sağlıqlı yağlar mühümdür. Daim aktiv fizioloji faəlliyət isə məşğul olmaq sümük sağlamlığı, mental sağlamlıq və insulin tənzimləyicidir. Xüsusilə, stressdən uzaq durmaqla, mental sağlamlıqlarını qoruya bilərlər. Bu eyni zamanda, kortizol hormonu profilinə və cinsi sağlamlığa müsbət təsir edir. Vurğulamaq lazımdır ki, ailənin tibbi keçmişində endokrin və metabolizm qaynaqlı xəstəlikləri olan yeniyetmələrin xüsusilə müntəzəm yoxlanışlardan keçməsi tövsiyə edilir.

- Könül xanım, yeniyetməlik dövrü və ona xas olan hormonal profil nədir?

- Yeniyetməlik dövrü fizioloji, psixoloji və sosial xüsusiyyətlərin sürətli və özünəməxsus şəkildə inkişafı ilə səciyyələnir. Bu dövrdə müşahidə edilməsi gərəkli olan ən mühüm amil hormonal profildə izlənilən dəyişikliklərdir. Hormonlar bu dövrdə inkişaf, metabolizm, cinsi və emosional sağlamlığı tənzimləyən əsas indikatorlardır. Bu dövrü izləmək yeniyetmələrin hormonal inkişafının statusunu anlamağa, vaxtından əvvəl anomaliyaları aşkar etməyə və uzunmüddətli sağlamlığa töhfə verməyə imkan yaradır.

- Yeniyetməlik dövründə əsas hansı hormonlar funksional əhəmiyyət daşıyır?

- Əsas hormonlar estrogen və testosterondur. Estrogen qızlarda cinsi sağlamlığın əsas indikatoru olub süd vəzilərinin inkişafını, menstruasiya dövrünü və piy-yağ balansını tənzimləyir. Testosteron isə oğlanlarda əzələ inkişafı, səs tellərində dəyişiklik, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə və ümumi cinsi inkişafı dəstəkləyir. Hər iki hormon sümük sağlamlığına, ürək-damar sisteminə və mental sağlamlığa birbaşa təsir göstərir.
Bundan əlavə insulin, kortizol, adrenal hormonlar, tiroid hormonları və prolaktin səviyyələrində də dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu hormonlar sümük və əzələ inkişafını, metabolizmi, enerji balansını, stressə cavabı və idrakla əlaqəli mental sağlamlığı tənzimləyir. Eyni zamanda, onların hər biri reproduktiv sağlamlıq baxımından mühüm rol oynayır.

- Bəs yeniyetmələrin hormonal və cinsi inkişafı necə izlənilir?

- Hormonal inkişaf yeniyetməlik dövründə əsasən üç mərhələdə izlənilir. Birinci mərhələ 10–13 yaş aralığını əhatə edir. Bu dövrdə beyin, hipofiz vəzi və cinsiyyət orqanlarının birgə fəaliyyəti — yəni HPG oxunun aktivləşməsi nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin, oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır.
İkinci mərhələ 14–16 yaş dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə sürətli boy artımı, akne, dərinin yağlanması, iştahın artması və mental vəziyyətdə dəyişikliklər müşahidə olunur. Üçüncü mərhələ isə 17–19 yaş dövrüdür və hormonal stabillik dövrü hesab edilir. Bu mərhələdə cinsi sağlamlıq və funksiyalar tam formalaşır, reproduktiv potensial yüksəlir.

- Yeniyetməlik dövründə hormonal problemlər hansı hallarda özünü göstərir?

- Bu hal, xüsusilə gənc qızlarda görülən polikistoz (PCOS) qeyri-müntəzəm menstruasiya halları, akne, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə, çəki artımı ilə təzahür edir. Əsas səbəbləri androgen hormononun yüksəlməsi və insulin resistentlikdir. Tiroid funksiyasının pozulması isə tiroid hormonunun normadan artıq və ya əksik istehsalı nəticəsində yaranır. Əsas səbəb kimi autoimmun problemləri göstərilir. Diabet tip 2 isə insulin resistentlik problemindən və artıq çəkidən (obez) əziyyət çəkən yeniyetmələrdə rast gəlinir.
Bəzi hallarda yeniyetməlik dövrünün erkən başlaması və ya gecikməsi müşahidə edilir. Erkən başlamaq indikatoru qızlarda 8, oğlanlarda isə 9 yaşdan öncədir və əsasən prematur beyin-hipofiz vəzi-cinsiyyət orqanının birgə fəaliyyəti (HPG) tərəfindən dəstəklənir. Yeniyetməlik dövrünün əlamətlərinin hər iki cins üçün 14 yaşdan sonra belə müşahidə edilməməsi anomaliya halı sayılır. Əsas səbəb kimi xroniki xəstəliklər, hormonal defisit, və ya genetik problemlər dilə gətirilir.

- Yeniyetmələrdə hormonal profilin diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Ümumi qan analizi, qlükoza, və və metabolizmik sağlamlıq üçün lipid testlərin verilməsi göstəriş ola bilər. Cinsi sağlamlığın statusunu dəyərləndirmək üçün isə estrogen, testesteron, folikul-stimullaşdırıc hormon (FSH), TSH (tiroid), kortisol və prolaktin hormonalarının səviyyələrini yoxlamaq vacibdir. Diabetli və ya insulin resistentliyi olan pasiyentlər üçün ağız qlükoza testləri, polikistoz və ya digər əlaqəli xəstəliklər üçün sidik-cinsiyyət orqanlarının USM ilə müayinəsi, xüsusi göstəriş olduğu halda isə rentgen və MRT yoxlamaları aparıla bilər.

- Sonda, yeniyetmələrdə hormonal profilin sağlam saxlanılması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Hormon sintezi üçün balanslı qidalanma vacibdir. Adekvat protein və sağlıqlı yağlar mühümdür. Daim aktiv fizioloji faəlliyət isə məşğul olmaq sümük sağlamlığı, mental sağlamlıq və insulin tənzimləyicidir. Xüsusilə, stressdən uzaq durmaqla, mental sağlamlıqlarını qoruya bilərlər. Bu eyni zamanda, kortizol hormonu profilinə və cinsi sağlamlığa müsbət təsir edir. Vurğulamaq lazımdır ki, ailənin tibbi keçmişində endokrin və metabolizm qaynaqlı xəstəlikləri olan yeniyetmələrin xüsusilə müntəzəm yoxlanışlardan keçməsi tövsiyə edilir.

Yeniyetməlik dövrü insan həyatının ən həssas və formalaşdırıcı mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə baş verən hormonal dəyişikliklər təkcə fiziki inkişafı deyil, eyni zamanda psixoloji durum və gələcək reproduktiv sağlamlığa da təsir edir. Yeniyetmələrin hormonal sağlamlığının vaxtında izlənilməsi bir çox endokrin və metabolik problemlərin erkən mərhələdə aşkarlanmasına imkan yaradır. Mövzu ilə bağlı daha ətraflı məlumat almaq üçün Səhiyyə Nazirliyinin Ailə Planlanması Məsləhətxanasının həkim-laborantı Könül Abasova ilə söhbət etdik.

- Könül xanım, yeniyetməlik dövrü və ona xas olan hormonal profil nədir?

- Yeniyetməlik dövrü fizioloji, psixoloji və sosial xüsusiyyətlərin sürətli və özünəməxsus şəkildə inkişafı ilə səciyyələnir. Bu dövrdə müşahidə edilməsi gərəkli olan ən mühüm amil hormonal profildə izlənilən dəyişikliklərdir. Hormonlar bu dövrdə inkişaf, metabolizm, cinsi və emosional sağlamlığı tənzimləyən əsas indikatorlardır. Bu dövrü izləmək yeniyetmələrin hormonal inkişafının statusunu anlamağa, vaxtından əvvəl anomaliyaları aşkar etməyə və uzunmüddətli sağlamlığa töhfə verməyə imkan yaradır.

- Yeniyetməlik dövründə əsas hansı hormonlar funksional əhəmiyyət daşıyır?

- Əsas hormonlar estrogen və testosterondur. Estrogen qızlarda cinsi sağlamlığın əsas indikatoru olub süd vəzilərinin inkişafını, menstruasiya dövrünü və piy-yağ balansını tənzimləyir. Testosteron isə oğlanlarda əzələ inkişafı, səs tellərində dəyişiklik, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə və ümumi cinsi inkişafı dəstəkləyir. Hər iki hormon sümük sağlamlığına, ürək-damar sisteminə və mental sağlamlığa birbaşa təsir göstərir.
Bundan əlavə insulin, kortizol, adrenal hormonlar, tiroid hormonları və prolaktin səviyyələrində də dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu hormonlar sümük və əzələ inkişafını, metabolizmi, enerji balansını, stressə cavabı və idrakla əlaqəli mental sağlamlığı tənzimləyir. Eyni zamanda, onların hər biri reproduktiv sağlamlıq baxımından mühüm rol oynayır.

- Bəs yeniyetmələrin hormonal və cinsi inkişafı necə izlənilir?

- Hormonal inkişaf yeniyetməlik dövründə əsasən üç mərhələdə izlənilir. Birinci mərhələ 10–13 yaş aralığını əhatə edir. Bu dövrdə beyin, hipofiz vəzi və cinsiyyət orqanlarının birgə fəaliyyəti — yəni HPG oxunun aktivləşməsi nəticəsində qızlarda süd vəzilərinin, oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafı başlayır.
İkinci mərhələ 14–16 yaş dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə sürətli boy artımı, akne, dərinin yağlanması, iştahın artması və mental vəziyyətdə dəyişikliklər müşahidə olunur. Üçüncü mərhələ isə 17–19 yaş dövrüdür və hormonal stabillik dövrü hesab edilir. Bu mərhələdə cinsi sağlamlıq və funksiyalar tam formalaşır, reproduktiv potensial yüksəlir.

- Yeniyetməlik dövründə hormonal problemlər hansı hallarda özünü göstərir?

- Bu hal, xüsusilə gənc qızlarda görülən polikistoz (PCOS) qeyri-müntəzəm menstruasiya halları, akne, bədənin müxtəlif nahiyələrində tüklənmə, çəki artımı ilə təzahür edir. Əsas səbəbləri androgen hormononun yüksəlməsi və insulin resistentlikdir. Tiroid funksiyasının pozulması isə tiroid hormonunun normadan artıq və ya əksik istehsalı nəticəsində yaranır. Əsas səbəb kimi autoimmun problemləri göstərilir. Diabet tip 2 isə insulin resistentlik problemindən və artıq çəkidən (obez) əziyyət çəkən yeniyetmələrdə rast gəlinir.
Bəzi hallarda yeniyetməlik dövrünün erkən başlaması və ya gecikməsi müşahidə edilir. Erkən başlamaq indikatoru qızlarda 8, oğlanlarda isə 9 yaşdan öncədir və əsasən prematur beyin-hipofiz vəzi-cinsiyyət orqanının birgə fəaliyyəti (HPG) tərəfindən dəstəklənir. Yeniyetməlik dövrünün əlamətlərinin hər iki cins üçün 14 yaşdan sonra belə müşahidə edilməməsi anomaliya halı sayılır. Əsas səbəb kimi xroniki xəstəliklər, hormonal defisit, və ya genetik problemlər dilə gətirilir.

- Yeniyetmələrdə hormonal profilin diaqnostikası üçün hansı müayinələr tövsiyə olunur?

- Ümumi qan analizi, qlükoza, və və metabolizmik sağlamlıq üçün lipid testlərin verilməsi göstəriş ola bilər. Cinsi sağlamlığın statusunu dəyərləndirmək üçün isə estrogen, testesteron, folikul-stimullaşdırıc hormon (FSH), TSH (tiroid), kortisol və prolaktin hormonalarının səviyyələrini yoxlamaq vacibdir. Diabetli və ya insulin resistentliyi olan pasiyentlər üçün ağız qlükoza testləri, polikistoz və ya digər əlaqəli xəstəliklər üçün sidik-cinsiyyət orqanlarının USM ilə müayinəsi, xüsusi göstəriş olduğu halda isə rentgen və MRT yoxlamaları aparıla bilər.

- Sonda, yeniyetmələrdə hormonal profilin sağlam saxlanılması üçün nələri tövsiyə edərdiniz?

- Hormon sintezi üçün balanslı qidalanma vacibdir. Adekvat protein və sağlıqlı yağlar mühümdür. Daim aktiv fizioloji faəlliyət isə məşğul olmaq sümük sağlamlığı, mental sağlamlıq və insulin tənzimləyicidir. Xüsusilə, stressdən uzaq durmaqla, mental sağlamlıqlarını qoruya bilərlər. Bu eyni zamanda, kortizol hormonu profilinə və cinsi sağlamlığa müsbət təsir edir. Vurğulamaq lazımdır ki, ailənin tibbi keçmişində endokrin və metabolizm qaynaqlı xəstəlikləri olan yeniyetmələrin xüsusilə müntəzəm yoxlanışlardan keçməsi tövsiyə edilir.