Turizm, sadəcə gəzinti deyil - bir bölgənin ürəyini dinləmək, onun hekayəsini anlatmaqdır

Turizm harasa başqa ölkəyə səfər etmək, getdiyin ölkənin tarixi, mədəniyyəti, təbiəti, mətbəxi insanları ilə tanış olmaqdır. Demək ki, turizm sadəcə bir gəzinti deyil, getdiyin bölgənin ürəyinin səsinə qulaq asmaq, onun hekayəsini başqalarına anlatmaqdır. Hekayəni isə biz insanlar yazırıq. Kimi ömür səhifəsinin hekayəsini, kimi gələcək nəsillərə qalacaq tarixi, kimi isə gəzib gördüyünün hekayəsini yazır… Hekayələr də tarixdir və yazılmaq üçündür. Yazılır ki, yaddaşlarda və tarixdə qalsın.

Dünya turizminin mərkəzlərindən biri -Türkiyə

Türkiyə turizmi bütün dünyada məşhurdur. Bu gün Türkiyənin dünya turizminin mərkəzinə çevrilməsi heç kimə sirr deyil.

İlin fəsillərindən asılı olmayaraq, qardaş ölkənin hər hansı bölgəsinə üz tutsan, orada mütləq yeni bir təbiət möcüzəsi ilə qarşılaşarsan. Sanki Tanrı Türkiyəni bir cənnət olaraq Yer üzünə bəxş edib. Ölkənin bir sıra tarixi məkanları UNESCO-nun Dünya İrsinin Əsas Siyahısına daxil edilib.

Qardaş ölkə Antalya, Dalaman, Uludağ, Rize, Konya, Mardin, Pamukqala, Kapadokiya, Efes, Berqama, Diyarbəkir, Sinop, Afrodisyas kimi gözəl məkanları, “Kız Kulesi” (İstanbul), Mardin Evleri (Mardin), Tekirova (Antalya), Fethiye (Muğla), ‍Salda gölü (Burdur), Nemrut dağı (Adıyaman), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Batman (Hasankeyf-antik kənd) kimi möcüzələri ilə diqqət çəkir. Doğrudan da atalar düz deyiblər: “Yüz dəfə eşitməkdənsə, bir dəfə görmək yaxşıdır”.

Tarixi və mədəniyyəti ilə diqqət çəkən Şərqi Anadolunun 4 incisi

Şərqi Anadolunun Bitlis, Siirt, Muş və Batman bölgələri füsunkarlığı və özünəməxsusluğu ilə insanı valeh etməklə bərabər, tarixi və mədəniyyətilə də diqqət çəkir. Ana təbiət bu yerləri gözəllikdən məhrum buraxmayıb. Adət-ənənələri, yaşam tərzi, təbiəti ilə müəyyən qədər fərqlilik nümayiş etdirən bu bölgə tarixin sınaqlarından çıxaraq günümüzə gəlib çatıb.

Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəvəti və nazirlik nəzdində fəaliyyət göstərən Turizm Tanıtım və İnkişaf Agentliyinin (TGA) təşkilatçılığı ilə qardaş ölkəyə baş tutan səfərimizdə Muş, Bitlis, Batman və Siirt gözəllikləri ilə daha yaxından tanış olmaq imkanı əldə etdik.

Muş - türklərin Səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları yer

Muş bölgəsi qədim tarixi abidələri, muzeyləri və kənd təsərrüfatı ilə seçilir. “Gizli incilər” kateqoriyasından olan bu regionda əsas görməli yerlər Muş muzeyi, Ulu Cami məscidi, Yıldızlı Xan karvansarayı, Tarixi Murad körpüsü, digər tarixi məkanlar və təbiət mənzərələridir.

Ölkənin Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən, 6 rayonu birləşdirən və təxminən 413 min əhalinin məskəninə çevrilən Muş şəhəri zəngin tarixə malikdir. Hətta Muşun türklərin səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları ərazilərdən biri olduğu deyilir. Şəhərin mərkəzində Arp Aslanın heykəli ucalır. Əhali maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olur. Vilayət həmçinin nəhəng şəkər zavodu ilə tanınır.

Muşun tarixi-mədəni məscidi - Ulu Cami

Ulu Cami şəhərdə baş çəkdiyimiz ilk məkan oldu. Rəvayətə görə, türklər tarixən fəth etdikləri bütün şəhərlərdə məscidlər inşa etdirib və o məscidlərdən ən böyüyünü Ulu Cami adlandırıblar.

Muşda həmçinin XVII əsr memarlığına aid Hacı Şərəf məscidi və XVIII əsrdə inşa edilən Alaaddin məscidi də vardır.

Tarixi Murad Körpüsü

Tarixi Murad Körpüsü Muş vilayətində Murad çayı üzərində, Muş şəhər mərkəzindən cənubda 12 km məsafədə yerləşir. XIII əsrdə Səlcuqlular dövründə inşa edilən Tarixi Murad Körpüsünün ilk tikilmə tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Körpünün üzərində tapılan mərmər üzərində yazılmış 1871-ci il tarixli kitabədən körpünün Osmanlı dövründə bərpa olunduğu müəyyən edilib.

Türkiyənin Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm üzrə əməkdaşı Serdar Solmaz Murat körpüsü ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü. Onun sözlərinə görə, Murat çayı öz axarını Vandan başlayıb Muşa, ordan da Ərzruma istiqamət götürür və sonra Fərat çayı ilə birləşərək Mesopatomiyaya axır.

"Uzunluğu 143 metr olan körpünün eni 5 metrdir. Murad körpüsü bu gün də fəal şəkildə istifadə olunur. Dəyərlərimizə sahib çıxmaq, atalarımızdan bizə miras qalan tarixi abidələrimizi qorumaq borcumuzdur", -deyə Serdar Solmaz bildirib.

Cənnət Bitlis - füsunkar təbiət, sirli tarix

Qədim zamanlardan üzü bəri Türkiyəyə üz tutan hər bir əcnəbi bu ərazi ilə bağlı o qədər xoş sözlər yazıb ki, bu fikirlər indi də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Hər daşı bir tarix olan Türkiyəni dünən olduğu kimi, bu gün də həmin səyyahların nəvə və nəticələrinə sevdirən cənnətməkan bölgələrdən biri Bitlisdir.

Qrupumuz Muşdan sonra Bitlisə yol aldı. Yolboyu Şərqi Anadolunun təbiət gözəlliklərindən, vadilərindən ilham alaraq məkana vardıq. Bitlis təbii və tarixi gözəllikləri ilə yanaşı, hələ də kəşf edilməyən yerləri ilə diqqət çəkir.

Bitlis vilayətin paytaxtıdır. Mərkəzi rayona bağlı üç rayon var. Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən Bitlis cənubdan Siirt, qərbdən Muş, şimaldan Ağrı dağı və şərqdən Van gölü ilə əhatə olunub.

Bitlis qalaları və İslam abidələri ilə əhəmiyyətli bir yerdir. Rəsmi rəqəmlərə görə, bu qədim sivilisasiyanın olduğu şəhərdə indi 70 mindən artıq əhali yaşayır.

Makedoniyalı İskəndərin tuta bilmədiyi Bitlis qalası

Şəhərin ən məşhur tarixi abidələrindən olan bu qalanın hekayəsi kifayət qədər maraqlıdır. Hekayəyə görə, Makedoniyalı İskəndər ordusu ilə Bitlisdə səfərə çıxmağa hazırlaşarkən komandiri Bedlisdən özünün belə fəth edə bilmədiyi bir qala tikdirməsini xahiş edir.

Bedlis böyük səylərdən sonra qaya blokunun üzərində fəth edilməsi çox çətin olan bir qalanı tamamlayır. Makedoniyalı İskəndər yürüşdən qayıdan kimi qalanı fəth etmək üçün çox səy göstərir, lakin istədiyinə nail ola bilməyir və qalanı Komandir Bedlisə buraxır…

Makedoniyalı İskəndərin ala bilmədiyi Bitlis qalası bu gün də ayaqdadır və bütün əzəməti ilə ziyarətçilərini gözləyir.

Bitlisdə qalalar, mədrəsələr, körpülər, karvansaraylar minillik tarixi irsin ən konkret nümunələridir. Tarixi qədər təbii gözəllikləri də cazibədar olan bu şəhər insanı heyran edir. Şərqi Anadolunun ən qədim şəhərlərindən biri olan Bitlis sizi füsunkar tarix və təbiət ab-havası ilə gözləyir.

Bitlis həm də çox zəngin yemək mədəniyyətinə malikdir. Büryan kababı, çorti aşı, içli köfte kimi damağınızda qalıcı dad qoyacaq bir çox yeməklər var. Öyrənməyənlər üçün bir az ağır mətbəx olsa da, Bitlisdə təkrarolunmaz dadları kəşf edəcəyinə zəmanət verilir.

Səlcuq qəbiristanlığı

Dünyanın ən böyük türk-islam qəbiristanlığı kimi tanınan Səlcuq qəbiristanlığı da məhz Bitlisdədir. Dövrünün Rey, İsfahan, Xarəzm, Xivə kimi strateji əhəməyyətli İslam şəhərlərindən biri olan Ahlat şəhərində yerləşən məzarlıq açıq səma altında muzey kimidir və burada ulularımız uyuyurlar. Burada Urartulardan başlayaraq bir çox sivilizasiyanın izlərini tapmaq mümkündür. Səlcuq məzarlığında 9 min məzar daşı aşkar edilib. Daşlardakı heyrətamiz relyeflər və bəzəklər turistlərin diqqətini cəlb edir.

Bizans imperiyası ilə Səlcuqlu imperiyası arasında 1071-ci ildə baş vermiş Malazgirt döyüşü də məhz burada olub.

Tatvan - Bitlis bölgəsi

Səma altında açıq muzeyi, daha doğrusu Səlcuq məzarlığını qəribə təəssüratlarla tərk etdik. Nə etsək də, tariximiz hər zaman bizimlədir və ondan qaça bilmərik.

Tarixin, tarixiliyin təsiri altında Bitlisin gözəl məkanlarından biri olan Tatvana doğru yol alırıq.

Tatvan Van gölünün cənub sahilindəki böyük qəsəbə-limandır. Göl üzərindəki nəqliyyat və Nemrut vulkanı rayonuna çıxış üçün baza rolunu oynayır.

Əsas görməli yerləri Tatvan sahili, göl ferryləri, Nemrut vulkanı və Ahlata gedən marşrutdur.

Tatvana qatar və ya avtobusla gəlmək mümkündür. Gölə feribot bağlantıları da var.

Bölgənin ən əhəmiyyətli turistik yerlərindən biri olan Tatvanda görməli yerlər çoxdur. Bunlardan biri də Nemrut krater gölüdür. Özü də təbiət möcüzəsi olan bu göl Türkiyənin ən böyük, dünyanın isə ikinci ən böyük krater gölüdür. Tatvan qış aylarında da Nemrut Kayak Mərkəzi ilə qonaqlarını qarşılaya bilər. Hər anın ən doyumsuz keçəcəyi Tatvan səyahətiniz zamanı Van Gölü mənzərəsi ilə Günəşin doğuşunu qarşılayıb, batışını yola salaraq unudulmaz anlar yaşamaq, bu anıları yaddaşa qazımaq mümkündür.

Bir müdrikin dediyi kimi "Ölüm döşəyində 2 şeydən peşman olacaqsınız: az sevdiyiniz və az səyahət etdiyiniz üçün".

Siirt - Mesopotamiyanın kənarında gizli şəhər

Tatvandan sonra yolumuz Siirt bölgəsinə oldu.

Türkiyənin Cənub-Şərqi Anadolu bölgəsində, sivilizasiyaların beşiyi olan Mesopotamiyanın kənarındadır bu bölgə. Buranın mərkəzi şəhəri olan Siirt əsrarəngizliyi ilə ruh oxşayır. Şəhər təkcə coğrafi mövqeyinə görə deyil, həm də minillik tarixinə və zəngin mədəni irsinə görə canlı muzeyi xatırladır. Təəssüf ki, tarixiliyini qoruyan Siirtin sirləri hələ də tam açılmayıb. Gəlin, bu sirr sandığını birlikdə açaq və kəşf olunmağı gözləyən Siirtin naməlum xəzinələrini kəşf edək.

Siirt təbiət və regional mədəniyyət baxımından çox maraqlı məkandır. Botan çayı və ətraf təbiət parkları macəra turizmi kimi tanınır.

Əsas görməli yerləri Botan Milli Parkı, yerli muzeylər və bazarlarıdır.

Siirtin mərkəzində ilk baş çəkdiyimiz məkan müqəddəs yer oldu. İsmail Fehrullah və İbrahimhakkı həzrətləri türbəsi yerli sakinlərin, ətraf şəhər və kəndlərdən gələnlərin sıx-sıx gəzdiyi ziyarətgahdır.

Siirt Universitetinin müəllimi Ehsan Gül türbənin tarixi haqda danışaraq, onun əsasının müəllim və şagirdi tərəfindən qoyulduğunu dedi.

Tarixin izləri və ya keçmişin səssiz şahidləri

Siirtin tarixi neolit ​​dövrünə gedib çıxır. Müxtəlif sivilizasiyalara ev sahibliyi etmək şəhəri əsl tarix laboratoriyasına çevirib. Bəs bu zəngin tarixin izlərini harada görmək mümkündür?

Siirt zamana meydan oxuyan tarixi körpüləri, qalaları, kurqanları, dini abidələri, gözəl və sirli təbiəti ilə diqqət çəkir.

Siirt Dəclə çayının iki sahilini birləşdirən tarixi körpüləri ilə məşhurdur. Xüsusilə Malabadi körpüsü dünyanın ən böyük daş tağ körpüsü adını daşıyır. O, təkcə mühəndislik möcüzəsi deyil, həm də rayonun sosial-mədəni həyatında mühüm yer tutur. Digər mühüm körpü Botan körpüsüdür. Bu körpülər nəinki nəqliyyatı asanlaşdırdı, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsini asanlaşdırdı.

Keçmişin səssiz şahidləri olan qala və kurqanlar bu bölgə üçün çox xarakterikdir. Rasıl Hacar kurqan, Kayıktəpə kurqan və Başur kurqan kimi mühüm arxeoloji obyektlər bölgənin tarixdən əvvəlki dövrlərinə işıq salır. Bu kurqanlarda aparılan qazıntılar bölgədə məskunlaşmış sivilizasiyaların həyat tərzi, inancları və texnoloji tərəqqiləri haqqında qiymətli məlumatlar verir. Qalalar isə keçmişdə bölgəni qorumaq üçün tikilmiş və bu gün də ayaqda duran mühüm tikililərdir. Eruh qalası və Şirvan qalası bölgənin strateji əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Siirt həmişə müxtəlif dinlərin bir arada yaşadığı bir şəhər olmuşdur. Bu, şəhər daxilində dini strukturların müxtəlifliyində özünü göstərir. Ulu Məscid Siirtin ən mühüm tarixi tikililərindən biridir. Səlcuqlu memarlığının izlərini daşıyan məscid əsrlər boyu ibadətə açıqdır.

Siirt Ulu camisi 2012-ci ildə bərpa edilib. 1 minarəsi, 3 böyük qübbəsi, 5 mehrabı vardır. Camidə Səlcuqlular dövrünə aid memarlıq inciləri mövcuddur.

Bundan başqa, İbrahim Hakkı Həzrətləri türbəsi və Veysəl Karani türbəsi kimi mühüm dini yerlər Siirtin mənəvi atmosferinə əsaslə töhfə verir. Bu tikililər təkcə dini məkanlar deyil, həm də mədəni irsin mühüm tərkib hissəsidir.

Dəclə çayı

Dəclə çayı Siirtin can damarıdır. Çay bölgəyə nəfəs verir və onun təbii gözəlliyinə öz töhfəsini verir. Dəclə çayı sahillərində gəzinti, piknik və balıq ovu Siirt sakinlərinin və turistlərin zövq aldığı fəaliyyətlər sırasındadır.

Botan vadisi-gizli cənnət

Siirt təkcə tarixi və mədəni irsi ilə deyil, həm də təbii gözəlliyi ilə füsunkar bir şəhərdir. Dəclə çayı, Botan Vadisi və dağlar Siirtin təbii gözəlliyinin mühüm komponentləridir.

Botan Vadisi Siirtin ən əhəmiyyətli təbiət möcüzələrindən biridir. Yamyaşıl bitki örtüyü, şəlalələri və təbii qaya birləşmələri ilə dərə valehedici mənzərə təqdim edir. Təbiətdə gəzinti, düşərgə və fotoqrafiya üçün ideal yerdir.

Qrupumuzu böyük hörmətlə qarşılayan Siit bələdiyyəsinin turizm şöbəsinin müdiri Mehmet İsan Mamiş Siirti kəşf etmək üçün ən münasib vaxtın bahar və payız olduğunu dedi. Çünki onun sözlərinə görə, bu aylarda temperatur daha mülayim və təbiət daha canlı olur.

Macəra axtaranlar üçün Siirtin dağları münasibdir. Dağlarda trekking, alpinizm və yamac paraşütü Siirtdə mövcud fəaliyyətlər arasındadır. Siirtə hava və avtomobil yolu ilə çata bilərsiniz. Siirt hava limanına birbaşa uçuşlar var. Siirtə avtobusla da gələ bilərsiniz. Siirt yaşayış üçün geniş çeşiddə otel və qonaq evləri təklif edir. Şəhərin mərkəzində və turizm bölgələrində müxtəlif büdcələrə uyğun yaşayış yerləri tapa bilərsiniz.

Malabadi körpüsü - Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpü

Nə gizlədim, bu bölgədə ən çox diqqəmi cəlb edən Botan vadisindən sonra qədim və vaxtilə strateji əhəmiyyətə malik Batman ilinə bağlı Malabadi körpüsü oldu. İpək yolunun üzərində yerləşən Malabadi körpüsü 1147-ci ildə Artuqlu bəyliyi dövründə Timurtaş Bin-i İlqazi tərəfindən inşa edilib. 7 metr enində və 150 metr uzunluğunda bir körpüdür. Hündürlüyü su səviyyəsindən təməl daşına qədər 19 metrdir. Rəngli daşlarla tikilib və təmirlə günümüzə gəlib çatıb. Körpü 1989-cu ildə Silvan Bələdiyyəsi tərəfindən bərpa edilib.

Malabadi körpüsü Türkiyədəki və Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpüdür. Körpü Diyarbəkir şəhərinin sərhədləri içərisindədir. Tağın hər iki tərəfində, xüsusilə qışın sərt günlərində karvan və sərnişinlərin sığınacağı kimi istifadə olunan iki otaq var. Körpü mühafizəçilərinin də istifadə etdiyi bu otaqların əvvəllər dəhlizlərə və yolun dibinə birləşdirildiyi deyilir və bu dəhlizlərdən daha uzaqlaşdıqda gələn karvanların ayaq səsləri eşidilirdi.

Övliya Çələbi və Albert Qabriel Malabadi körpüsünün möhtəşəmliyini ifadə etmək üçün Ayasofya günbəzinin asanlıqla körpünün altına girə biləcəyini deyiblər.

Qardaş Türkiyədə Azərbaycanda olduğu kimi, multikultural dəyərlərə üstünlük verilir. Ölkədə məscidlər oıduğu kimi, tarixin izi olan monastırlar da vardır və onlar dövlət tərəfindən yüksək səviyyədə bərpa edilib. Həmin monastırlardan biri də Batvan bölgəsinin Beşirli rayonunun Ayrançı kəndində yerləşən Mor Kiryakus monastırıdır. 5-ci yüzildə inşa edildiyi ehtimal olunan monastır 2023-cü ildə əsaslı şəkildə bərpa edilib.

Həsənkeyf muzeyi

Şərqi Anadoluda son dayanacağımız Həsənkeyf arxeoloji muzeyi oldu.

O, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin tabeliyindədir və şəhərdəki yeganə muzeydir.

Muzeyin tikintisi 2010-cu ildə başlayıb və 2015-ci ildə ziyarətçilərin üzünə açılıb. Muzeyin kolleksiyası paleolit və neolit dövrlərinə aid tapıntılar və İlısu və Həsənkeyf bölgələrindən çıxarılan əsərlərdən ibarətdir. Üç böyük sərgi salonunda 500-ə yaxın əsər nümayiş etdirilir.

İlisu bəndi istifadəyə verildikdən sonra 2020-ci ildə baş vermiş daşqınlar nəticəsində su altında qalan bölgələrdə ümumilikdə 7 xilasetmə qazıntısı aparılıb və müsadirə edilən əşyalar muzey rəhbərliyinin mühafizəsinə götürülüb. Bu qazıntılar zamanı aşkar edilən ən mühüm tarixi əsərlər oyun parçaları və tunc qəbir hədiyyələri, Qusir Höyükdə aşkar edilən obelisk qırıntıları və Həsənkeyfdə tapılan "Tanrı Bes"in fiqurudur.

Muzeydə həmçinin təxminən 300 yaxın yaxşı qorunmuş amorf bürünc artefaktlar, Nineviya mədəniyyətindən bir neçə nümunə də daxil olmaqla çoxlu rənglənmiş və rənglənməmiş saxsı əşyalar var.

Muzeydə Batman və Siirt bölgələrində aparılan qazıntılar haqqında sənədli filmlərin nümayiş olunduğu proyeksiya otağı, kitabxana və eksponatların bərpa olunduğu laboratoriya var.

Həsənkeyfdə yerləşən Zeynal bəy türbəsi isə Ağqoyunlulardan bizə miras qalan yeğanə tarixi əsərdir.

"Türk dünyasının getdikcə güclənməsi məmnunluq doğurur"

Bələdçilərin həyatımızda rolu, əhəmiyyəti çox böyükdür. Çünki onlar insana doğru yolu tutmaq üçün istiqamət verirlər. Doğru istiqamət isə insanı yolundan azdırmır, “niyə, nə üçün” suallarına asan cavab tapa bilirsən.

Səyahətboyu fərqli yollarda, fərqli məkanlarda bizə doğru istiqamət verən bələdçilərimizə təşəkkür edirik.

20 ildən çox turizm işi ilə məşğul olduğunu deyən Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin əməkdaşı, peşəkar bələdçi Mustafa Yalçınkaya təcrübəsi, peşəsi ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü:

"Müxtəlif insanlarla işləmək ünsiyyət, diqqət və peşəkarlıq tələb edir, turistlərin suallarını cavablandırmaq üçün kifayət qədər bilgili olmalısan. Çalışıram ki, işimin öhdəsindən gəlim və buna nail oluram. İngilis və rus dilində sərbəst danışıram. Çünki bu, bizim işdə mütləqdir".

Qədim tarixə, mədəniyyətə malik Türk dünyasının getdikcə güclənməsindən məmnunluğunu ifadə edən M.Yalçınkaya Türkiyə turizminin şöhrətinin dünyanı aşdığını da bildirdi. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq statiskaya əsasən, Türkiyə turizmi dünyada 5-ci yeri tutur. Bələdçimiz turist axınının səbəbini ölkəsində sabit, təhlükəsiz şəraitin mövcudluğu ilə izah etdi.

Şərqi Anadolu bölgəsinin özüməməxsusluğu, gözəl təbiəti, dağları, tarixiliyi ilə seçildiyini deyən Mustafa Yalçınkaya bu bölgənim Fərat və Dəclə çayları ilə xüsusiliyini qeyd etdi.

Ölkəmizə, onun insanlarına, tarixinə çox bağlı olan bələdçimiz deyir:

"Müstəqil Azərbaycan Qarabağ Zəfərindən sonra yeni inkişaf yolunda inamla irəliləyir. Türkiyə-Azərbaycan dostluğu bir nümunədir və qardaşlığın bənzəri yoxdur.

Bu yaxınlarda Azərbaycana gedib mütləq Qarabağı da ziyarət edəcəyəm".

Digər bələdçimiz Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm əməkdaşı Serdar Solmaz isə öz işini çox sevdiyini və 8 ildir turizm işi məşğul olduğunu deyir. Batmandan olan bələdçimiz ölkəsini, onun tarixini çox sevdiyini söylədi.

Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır

Səfərimiz zamanı Anadolu insanının qəlbindəki səmimiyyət, gözlərindəki işıq, qonaqpərvərlik bizi valeh etdi. Belə isti münasibət bu yerlərə bir də gəlmək istəyi oyadır...

Səfərimiz burada başa çatır. Qrupumuz Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindən xoş təəssüratlarla ayrılır. Həsənkeyfə gəlmək və qayıq turuna çıxmamaq günah olardı. Təbii ki, gözəl hisslər yaşayırsan, maraqlı faktlarla qarşılaşırsan, bunları qaçırmamaq lazımdır.

Gəlib görməyə dəyər

Bu səfər bizə göstərdi ki, Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır.

Burada gölün sükutu da, dağın nəfəsi də, kənd insanının təbəssümü də gələcəyə açılan bir dəvətdir. Ən böyük turizm sərvəti elə bu səmimiyyətdir… Dağların qoynunda, göllərin sakit sularında əks olunan, Anadolu insanının gözlərində yaşayan səmimiyyət.

Tatvanın dağlarında, sıldırım yollarında, Muşun düzündə, sadəliyində, Siirtin dərələrində, Batmanın əsilliyində biz bir hekayə tapdıq... Bur yerlərdə insan özünü və zamanın axarını tapır.

Biz bu səfərdə gördük ki, Türkiyə torpaqları hələ sözünü tam deməyib.

Hər daşında bir tarix, hər nəfəsində bir ümid var. Və keçmişin izi, gələcəyin ümidi insana yaşamaq, yaratmaq ümidi verir.

P.S. Hər səfər, hər səyahət insanın yaddaşında maraqlı və zəngin təəssürat buraxır. Dünyanı gəzməyə vaxt tapın. Çünki insanın mənəviyyatı zənginləşir, təsəvvürü formalaşır, gözəl xatirələr formalaşır.

Turizm, sadəcə gəzinti deyil - bir bölgənin ürəyini dinləmək, onun hekayəsini anlatmaqdır

Turizm harasa başqa ölkəyə səfər etmək, getdiyin ölkənin tarixi, mədəniyyəti, təbiəti, mətbəxi insanları ilə tanış olmaqdır. Demək ki, turizm sadəcə bir gəzinti deyil, getdiyin bölgənin ürəyinin səsinə qulaq asmaq, onun hekayəsini başqalarına anlatmaqdır. Hekayəni isə biz insanlar yazırıq. Kimi ömür səhifəsinin hekayəsini, kimi gələcək nəsillərə qalacaq tarixi, kimi isə gəzib gördüyünün hekayəsini yazır… Hekayələr də tarixdir və yazılmaq üçündür. Yazılır ki, yaddaşlarda və tarixdə qalsın.

Dünya turizminin mərkəzlərindən biri -Türkiyə

Türkiyə turizmi bütün dünyada məşhurdur. Bu gün Türkiyənin dünya turizminin mərkəzinə çevrilməsi heç kimə sirr deyil.

İlin fəsillərindən asılı olmayaraq, qardaş ölkənin hər hansı bölgəsinə üz tutsan, orada mütləq yeni bir təbiət möcüzəsi ilə qarşılaşarsan. Sanki Tanrı Türkiyəni bir cənnət olaraq Yer üzünə bəxş edib. Ölkənin bir sıra tarixi məkanları UNESCO-nun Dünya İrsinin Əsas Siyahısına daxil edilib.

Qardaş ölkə Antalya, Dalaman, Uludağ, Rize, Konya, Mardin, Pamukqala, Kapadokiya, Efes, Berqama, Diyarbəkir, Sinop, Afrodisyas kimi gözəl məkanları, “Kız Kulesi” (İstanbul), Mardin Evleri (Mardin), Tekirova (Antalya), Fethiye (Muğla), ‍Salda gölü (Burdur), Nemrut dağı (Adıyaman), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Batman (Hasankeyf-antik kənd) kimi möcüzələri ilə diqqət çəkir. Doğrudan da atalar düz deyiblər: “Yüz dəfə eşitməkdənsə, bir dəfə görmək yaxşıdır”.

Tarixi və mədəniyyəti ilə diqqət çəkən Şərqi Anadolunun 4 incisi

Şərqi Anadolunun Bitlis, Siirt, Muş və Batman bölgələri füsunkarlığı və özünəməxsusluğu ilə insanı valeh etməklə bərabər, tarixi və mədəniyyətilə də diqqət çəkir. Ana təbiət bu yerləri gözəllikdən məhrum buraxmayıb. Adət-ənənələri, yaşam tərzi, təbiəti ilə müəyyən qədər fərqlilik nümayiş etdirən bu bölgə tarixin sınaqlarından çıxaraq günümüzə gəlib çatıb.

Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəvəti və nazirlik nəzdində fəaliyyət göstərən Turizm Tanıtım və İnkişaf Agentliyinin (TGA) təşkilatçılığı ilə qardaş ölkəyə baş tutan səfərimizdə Muş, Bitlis, Batman və Siirt gözəllikləri ilə daha yaxından tanış olmaq imkanı əldə etdik.

Muş - türklərin Səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları yer

Muş bölgəsi qədim tarixi abidələri, muzeyləri və kənd təsərrüfatı ilə seçilir. “Gizli incilər” kateqoriyasından olan bu regionda əsas görməli yerlər Muş muzeyi, Ulu Cami məscidi, Yıldızlı Xan karvansarayı, Tarixi Murad körpüsü, digər tarixi məkanlar və təbiət mənzərələridir.

Ölkənin Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən, 6 rayonu birləşdirən və təxminən 413 min əhalinin məskəninə çevrilən Muş şəhəri zəngin tarixə malikdir. Hətta Muşun türklərin səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları ərazilərdən biri olduğu deyilir. Şəhərin mərkəzində Arp Aslanın heykəli ucalır. Əhali maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olur. Vilayət həmçinin nəhəng şəkər zavodu ilə tanınır.

Muşun tarixi-mədəni məscidi - Ulu Cami

Ulu Cami şəhərdə baş çəkdiyimiz ilk məkan oldu. Rəvayətə görə, türklər tarixən fəth etdikləri bütün şəhərlərdə məscidlər inşa etdirib və o məscidlərdən ən böyüyünü Ulu Cami adlandırıblar.

Muşda həmçinin XVII əsr memarlığına aid Hacı Şərəf məscidi və XVIII əsrdə inşa edilən Alaaddin məscidi də vardır.

Tarixi Murad Körpüsü

Tarixi Murad Körpüsü Muş vilayətində Murad çayı üzərində, Muş şəhər mərkəzindən cənubda 12 km məsafədə yerləşir. XIII əsrdə Səlcuqlular dövründə inşa edilən Tarixi Murad Körpüsünün ilk tikilmə tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Körpünün üzərində tapılan mərmər üzərində yazılmış 1871-ci il tarixli kitabədən körpünün Osmanlı dövründə bərpa olunduğu müəyyən edilib.

Türkiyənin Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm üzrə əməkdaşı Serdar Solmaz Murat körpüsü ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü. Onun sözlərinə görə, Murat çayı öz axarını Vandan başlayıb Muşa, ordan da Ərzruma istiqamət götürür və sonra Fərat çayı ilə birləşərək Mesopatomiyaya axır.

"Uzunluğu 143 metr olan körpünün eni 5 metrdir. Murad körpüsü bu gün də fəal şəkildə istifadə olunur. Dəyərlərimizə sahib çıxmaq, atalarımızdan bizə miras qalan tarixi abidələrimizi qorumaq borcumuzdur", -deyə Serdar Solmaz bildirib.

Cənnət Bitlis - füsunkar təbiət, sirli tarix

Qədim zamanlardan üzü bəri Türkiyəyə üz tutan hər bir əcnəbi bu ərazi ilə bağlı o qədər xoş sözlər yazıb ki, bu fikirlər indi də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Hər daşı bir tarix olan Türkiyəni dünən olduğu kimi, bu gün də həmin səyyahların nəvə və nəticələrinə sevdirən cənnətməkan bölgələrdən biri Bitlisdir.

Qrupumuz Muşdan sonra Bitlisə yol aldı. Yolboyu Şərqi Anadolunun təbiət gözəlliklərindən, vadilərindən ilham alaraq məkana vardıq. Bitlis təbii və tarixi gözəllikləri ilə yanaşı, hələ də kəşf edilməyən yerləri ilə diqqət çəkir.

Bitlis vilayətin paytaxtıdır. Mərkəzi rayona bağlı üç rayon var. Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən Bitlis cənubdan Siirt, qərbdən Muş, şimaldan Ağrı dağı və şərqdən Van gölü ilə əhatə olunub.

Bitlis qalaları və İslam abidələri ilə əhəmiyyətli bir yerdir. Rəsmi rəqəmlərə görə, bu qədim sivilisasiyanın olduğu şəhərdə indi 70 mindən artıq əhali yaşayır.

Makedoniyalı İskəndərin tuta bilmədiyi Bitlis qalası

Şəhərin ən məşhur tarixi abidələrindən olan bu qalanın hekayəsi kifayət qədər maraqlıdır. Hekayəyə görə, Makedoniyalı İskəndər ordusu ilə Bitlisdə səfərə çıxmağa hazırlaşarkən komandiri Bedlisdən özünün belə fəth edə bilmədiyi bir qala tikdirməsini xahiş edir.

Bedlis böyük səylərdən sonra qaya blokunun üzərində fəth edilməsi çox çətin olan bir qalanı tamamlayır. Makedoniyalı İskəndər yürüşdən qayıdan kimi qalanı fəth etmək üçün çox səy göstərir, lakin istədiyinə nail ola bilməyir və qalanı Komandir Bedlisə buraxır…

Makedoniyalı İskəndərin ala bilmədiyi Bitlis qalası bu gün də ayaqdadır və bütün əzəməti ilə ziyarətçilərini gözləyir.

Bitlisdə qalalar, mədrəsələr, körpülər, karvansaraylar minillik tarixi irsin ən konkret nümunələridir. Tarixi qədər təbii gözəllikləri də cazibədar olan bu şəhər insanı heyran edir. Şərqi Anadolunun ən qədim şəhərlərindən biri olan Bitlis sizi füsunkar tarix və təbiət ab-havası ilə gözləyir.

Bitlis həm də çox zəngin yemək mədəniyyətinə malikdir. Büryan kababı, çorti aşı, içli köfte kimi damağınızda qalıcı dad qoyacaq bir çox yeməklər var. Öyrənməyənlər üçün bir az ağır mətbəx olsa da, Bitlisdə təkrarolunmaz dadları kəşf edəcəyinə zəmanət verilir.

Səlcuq qəbiristanlığı

Dünyanın ən böyük türk-islam qəbiristanlığı kimi tanınan Səlcuq qəbiristanlığı da məhz Bitlisdədir. Dövrünün Rey, İsfahan, Xarəzm, Xivə kimi strateji əhəməyyətli İslam şəhərlərindən biri olan Ahlat şəhərində yerləşən məzarlıq açıq səma altında muzey kimidir və burada ulularımız uyuyurlar. Burada Urartulardan başlayaraq bir çox sivilizasiyanın izlərini tapmaq mümkündür. Səlcuq məzarlığında 9 min məzar daşı aşkar edilib. Daşlardakı heyrətamiz relyeflər və bəzəklər turistlərin diqqətini cəlb edir.

Bizans imperiyası ilə Səlcuqlu imperiyası arasında 1071-ci ildə baş vermiş Malazgirt döyüşü də məhz burada olub.

Tatvan - Bitlis bölgəsi

Səma altında açıq muzeyi, daha doğrusu Səlcuq məzarlığını qəribə təəssüratlarla tərk etdik. Nə etsək də, tariximiz hər zaman bizimlədir və ondan qaça bilmərik.

Tarixin, tarixiliyin təsiri altında Bitlisin gözəl məkanlarından biri olan Tatvana doğru yol alırıq.

Tatvan Van gölünün cənub sahilindəki böyük qəsəbə-limandır. Göl üzərindəki nəqliyyat və Nemrut vulkanı rayonuna çıxış üçün baza rolunu oynayır.

Əsas görməli yerləri Tatvan sahili, göl ferryləri, Nemrut vulkanı və Ahlata gedən marşrutdur.

Tatvana qatar və ya avtobusla gəlmək mümkündür. Gölə feribot bağlantıları da var.

Bölgənin ən əhəmiyyətli turistik yerlərindən biri olan Tatvanda görməli yerlər çoxdur. Bunlardan biri də Nemrut krater gölüdür. Özü də təbiət möcüzəsi olan bu göl Türkiyənin ən böyük, dünyanın isə ikinci ən böyük krater gölüdür. Tatvan qış aylarında da Nemrut Kayak Mərkəzi ilə qonaqlarını qarşılaya bilər. Hər anın ən doyumsuz keçəcəyi Tatvan səyahətiniz zamanı Van Gölü mənzərəsi ilə Günəşin doğuşunu qarşılayıb, batışını yola salaraq unudulmaz anlar yaşamaq, bu anıları yaddaşa qazımaq mümkündür.

Bir müdrikin dediyi kimi "Ölüm döşəyində 2 şeydən peşman olacaqsınız: az sevdiyiniz və az səyahət etdiyiniz üçün".

Siirt - Mesopotamiyanın kənarında gizli şəhər

Tatvandan sonra yolumuz Siirt bölgəsinə oldu.

Türkiyənin Cənub-Şərqi Anadolu bölgəsində, sivilizasiyaların beşiyi olan Mesopotamiyanın kənarındadır bu bölgə. Buranın mərkəzi şəhəri olan Siirt əsrarəngizliyi ilə ruh oxşayır. Şəhər təkcə coğrafi mövqeyinə görə deyil, həm də minillik tarixinə və zəngin mədəni irsinə görə canlı muzeyi xatırladır. Təəssüf ki, tarixiliyini qoruyan Siirtin sirləri hələ də tam açılmayıb. Gəlin, bu sirr sandığını birlikdə açaq və kəşf olunmağı gözləyən Siirtin naməlum xəzinələrini kəşf edək.

Siirt təbiət və regional mədəniyyət baxımından çox maraqlı məkandır. Botan çayı və ətraf təbiət parkları macəra turizmi kimi tanınır.

Əsas görməli yerləri Botan Milli Parkı, yerli muzeylər və bazarlarıdır.

Siirtin mərkəzində ilk baş çəkdiyimiz məkan müqəddəs yer oldu. İsmail Fehrullah və İbrahimhakkı həzrətləri türbəsi yerli sakinlərin, ətraf şəhər və kəndlərdən gələnlərin sıx-sıx gəzdiyi ziyarətgahdır.

Siirt Universitetinin müəllimi Ehsan Gül türbənin tarixi haqda danışaraq, onun əsasının müəllim və şagirdi tərəfindən qoyulduğunu dedi.

Tarixin izləri və ya keçmişin səssiz şahidləri

Siirtin tarixi neolit ​​dövrünə gedib çıxır. Müxtəlif sivilizasiyalara ev sahibliyi etmək şəhəri əsl tarix laboratoriyasına çevirib. Bəs bu zəngin tarixin izlərini harada görmək mümkündür?

Siirt zamana meydan oxuyan tarixi körpüləri, qalaları, kurqanları, dini abidələri, gözəl və sirli təbiəti ilə diqqət çəkir.

Siirt Dəclə çayının iki sahilini birləşdirən tarixi körpüləri ilə məşhurdur. Xüsusilə Malabadi körpüsü dünyanın ən böyük daş tağ körpüsü adını daşıyır. O, təkcə mühəndislik möcüzəsi deyil, həm də rayonun sosial-mədəni həyatında mühüm yer tutur. Digər mühüm körpü Botan körpüsüdür. Bu körpülər nəinki nəqliyyatı asanlaşdırdı, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsini asanlaşdırdı.

Keçmişin səssiz şahidləri olan qala və kurqanlar bu bölgə üçün çox xarakterikdir. Rasıl Hacar kurqan, Kayıktəpə kurqan və Başur kurqan kimi mühüm arxeoloji obyektlər bölgənin tarixdən əvvəlki dövrlərinə işıq salır. Bu kurqanlarda aparılan qazıntılar bölgədə məskunlaşmış sivilizasiyaların həyat tərzi, inancları və texnoloji tərəqqiləri haqqında qiymətli məlumatlar verir. Qalalar isə keçmişdə bölgəni qorumaq üçün tikilmiş və bu gün də ayaqda duran mühüm tikililərdir. Eruh qalası və Şirvan qalası bölgənin strateji əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Siirt həmişə müxtəlif dinlərin bir arada yaşadığı bir şəhər olmuşdur. Bu, şəhər daxilində dini strukturların müxtəlifliyində özünü göstərir. Ulu Məscid Siirtin ən mühüm tarixi tikililərindən biridir. Səlcuqlu memarlığının izlərini daşıyan məscid əsrlər boyu ibadətə açıqdır.

Siirt Ulu camisi 2012-ci ildə bərpa edilib. 1 minarəsi, 3 böyük qübbəsi, 5 mehrabı vardır. Camidə Səlcuqlular dövrünə aid memarlıq inciləri mövcuddur.

Bundan başqa, İbrahim Hakkı Həzrətləri türbəsi və Veysəl Karani türbəsi kimi mühüm dini yerlər Siirtin mənəvi atmosferinə əsaslə töhfə verir. Bu tikililər təkcə dini məkanlar deyil, həm də mədəni irsin mühüm tərkib hissəsidir.

Dəclə çayı

Dəclə çayı Siirtin can damarıdır. Çay bölgəyə nəfəs verir və onun təbii gözəlliyinə öz töhfəsini verir. Dəclə çayı sahillərində gəzinti, piknik və balıq ovu Siirt sakinlərinin və turistlərin zövq aldığı fəaliyyətlər sırasındadır.

Botan vadisi-gizli cənnət

Siirt təkcə tarixi və mədəni irsi ilə deyil, həm də təbii gözəlliyi ilə füsunkar bir şəhərdir. Dəclə çayı, Botan Vadisi və dağlar Siirtin təbii gözəlliyinin mühüm komponentləridir.

Botan Vadisi Siirtin ən əhəmiyyətli təbiət möcüzələrindən biridir. Yamyaşıl bitki örtüyü, şəlalələri və təbii qaya birləşmələri ilə dərə valehedici mənzərə təqdim edir. Təbiətdə gəzinti, düşərgə və fotoqrafiya üçün ideal yerdir.

Qrupumuzu böyük hörmətlə qarşılayan Siit bələdiyyəsinin turizm şöbəsinin müdiri Mehmet İsan Mamiş Siirti kəşf etmək üçün ən münasib vaxtın bahar və payız olduğunu dedi. Çünki onun sözlərinə görə, bu aylarda temperatur daha mülayim və təbiət daha canlı olur.

Macəra axtaranlar üçün Siirtin dağları münasibdir. Dağlarda trekking, alpinizm və yamac paraşütü Siirtdə mövcud fəaliyyətlər arasındadır. Siirtə hava və avtomobil yolu ilə çata bilərsiniz. Siirt hava limanına birbaşa uçuşlar var. Siirtə avtobusla da gələ bilərsiniz. Siirt yaşayış üçün geniş çeşiddə otel və qonaq evləri təklif edir. Şəhərin mərkəzində və turizm bölgələrində müxtəlif büdcələrə uyğun yaşayış yerləri tapa bilərsiniz.

Malabadi körpüsü - Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpü

Nə gizlədim, bu bölgədə ən çox diqqəmi cəlb edən Botan vadisindən sonra qədim və vaxtilə strateji əhəmiyyətə malik Batman ilinə bağlı Malabadi körpüsü oldu. İpək yolunun üzərində yerləşən Malabadi körpüsü 1147-ci ildə Artuqlu bəyliyi dövründə Timurtaş Bin-i İlqazi tərəfindən inşa edilib. 7 metr enində və 150 metr uzunluğunda bir körpüdür. Hündürlüyü su səviyyəsindən təməl daşına qədər 19 metrdir. Rəngli daşlarla tikilib və təmirlə günümüzə gəlib çatıb. Körpü 1989-cu ildə Silvan Bələdiyyəsi tərəfindən bərpa edilib.

Malabadi körpüsü Türkiyədəki və Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpüdür. Körpü Diyarbəkir şəhərinin sərhədləri içərisindədir. Tağın hər iki tərəfində, xüsusilə qışın sərt günlərində karvan və sərnişinlərin sığınacağı kimi istifadə olunan iki otaq var. Körpü mühafizəçilərinin də istifadə etdiyi bu otaqların əvvəllər dəhlizlərə və yolun dibinə birləşdirildiyi deyilir və bu dəhlizlərdən daha uzaqlaşdıqda gələn karvanların ayaq səsləri eşidilirdi.

Övliya Çələbi və Albert Qabriel Malabadi körpüsünün möhtəşəmliyini ifadə etmək üçün Ayasofya günbəzinin asanlıqla körpünün altına girə biləcəyini deyiblər.

Qardaş Türkiyədə Azərbaycanda olduğu kimi, multikultural dəyərlərə üstünlük verilir. Ölkədə məscidlər oıduğu kimi, tarixin izi olan monastırlar da vardır və onlar dövlət tərəfindən yüksək səviyyədə bərpa edilib. Həmin monastırlardan biri də Batvan bölgəsinin Beşirli rayonunun Ayrançı kəndində yerləşən Mor Kiryakus monastırıdır. 5-ci yüzildə inşa edildiyi ehtimal olunan monastır 2023-cü ildə əsaslı şəkildə bərpa edilib.

Həsənkeyf muzeyi

Şərqi Anadoluda son dayanacağımız Həsənkeyf arxeoloji muzeyi oldu.

O, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin tabeliyindədir və şəhərdəki yeganə muzeydir.

Muzeyin tikintisi 2010-cu ildə başlayıb və 2015-ci ildə ziyarətçilərin üzünə açılıb. Muzeyin kolleksiyası paleolit və neolit dövrlərinə aid tapıntılar və İlısu və Həsənkeyf bölgələrindən çıxarılan əsərlərdən ibarətdir. Üç böyük sərgi salonunda 500-ə yaxın əsər nümayiş etdirilir.

İlisu bəndi istifadəyə verildikdən sonra 2020-ci ildə baş vermiş daşqınlar nəticəsində su altında qalan bölgələrdə ümumilikdə 7 xilasetmə qazıntısı aparılıb və müsadirə edilən əşyalar muzey rəhbərliyinin mühafizəsinə götürülüb. Bu qazıntılar zamanı aşkar edilən ən mühüm tarixi əsərlər oyun parçaları və tunc qəbir hədiyyələri, Qusir Höyükdə aşkar edilən obelisk qırıntıları və Həsənkeyfdə tapılan "Tanrı Bes"in fiqurudur.

Muzeydə həmçinin təxminən 300 yaxın yaxşı qorunmuş amorf bürünc artefaktlar, Nineviya mədəniyyətindən bir neçə nümunə də daxil olmaqla çoxlu rənglənmiş və rənglənməmiş saxsı əşyalar var.

Muzeydə Batman və Siirt bölgələrində aparılan qazıntılar haqqında sənədli filmlərin nümayiş olunduğu proyeksiya otağı, kitabxana və eksponatların bərpa olunduğu laboratoriya var.

Həsənkeyfdə yerləşən Zeynal bəy türbəsi isə Ağqoyunlulardan bizə miras qalan yeğanə tarixi əsərdir.

"Türk dünyasının getdikcə güclənməsi məmnunluq doğurur"

Bələdçilərin həyatımızda rolu, əhəmiyyəti çox böyükdür. Çünki onlar insana doğru yolu tutmaq üçün istiqamət verirlər. Doğru istiqamət isə insanı yolundan azdırmır, “niyə, nə üçün” suallarına asan cavab tapa bilirsən.

Səyahətboyu fərqli yollarda, fərqli məkanlarda bizə doğru istiqamət verən bələdçilərimizə təşəkkür edirik.

20 ildən çox turizm işi ilə məşğul olduğunu deyən Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin əməkdaşı, peşəkar bələdçi Mustafa Yalçınkaya təcrübəsi, peşəsi ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü:

"Müxtəlif insanlarla işləmək ünsiyyət, diqqət və peşəkarlıq tələb edir, turistlərin suallarını cavablandırmaq üçün kifayət qədər bilgili olmalısan. Çalışıram ki, işimin öhdəsindən gəlim və buna nail oluram. İngilis və rus dilində sərbəst danışıram. Çünki bu, bizim işdə mütləqdir".

Qədim tarixə, mədəniyyətə malik Türk dünyasının getdikcə güclənməsindən məmnunluğunu ifadə edən M.Yalçınkaya Türkiyə turizminin şöhrətinin dünyanı aşdığını da bildirdi. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq statiskaya əsasən, Türkiyə turizmi dünyada 5-ci yeri tutur. Bələdçimiz turist axınının səbəbini ölkəsində sabit, təhlükəsiz şəraitin mövcudluğu ilə izah etdi.

Şərqi Anadolu bölgəsinin özüməməxsusluğu, gözəl təbiəti, dağları, tarixiliyi ilə seçildiyini deyən Mustafa Yalçınkaya bu bölgənim Fərat və Dəclə çayları ilə xüsusiliyini qeyd etdi.

Ölkəmizə, onun insanlarına, tarixinə çox bağlı olan bələdçimiz deyir:

"Müstəqil Azərbaycan Qarabağ Zəfərindən sonra yeni inkişaf yolunda inamla irəliləyir. Türkiyə-Azərbaycan dostluğu bir nümunədir və qardaşlığın bənzəri yoxdur.

Bu yaxınlarda Azərbaycana gedib mütləq Qarabağı da ziyarət edəcəyəm".

Digər bələdçimiz Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm əməkdaşı Serdar Solmaz isə öz işini çox sevdiyini və 8 ildir turizm işi məşğul olduğunu deyir. Batmandan olan bələdçimiz ölkəsini, onun tarixini çox sevdiyini söylədi.

Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır

Səfərimiz zamanı Anadolu insanının qəlbindəki səmimiyyət, gözlərindəki işıq, qonaqpərvərlik bizi valeh etdi. Belə isti münasibət bu yerlərə bir də gəlmək istəyi oyadır...

Səfərimiz burada başa çatır. Qrupumuz Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindən xoş təəssüratlarla ayrılır. Həsənkeyfə gəlmək və qayıq turuna çıxmamaq günah olardı. Təbii ki, gözəl hisslər yaşayırsan, maraqlı faktlarla qarşılaşırsan, bunları qaçırmamaq lazımdır.

Gəlib görməyə dəyər

Bu səfər bizə göstərdi ki, Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır.

Burada gölün sükutu da, dağın nəfəsi də, kənd insanının təbəssümü də gələcəyə açılan bir dəvətdir. Ən böyük turizm sərvəti elə bu səmimiyyətdir… Dağların qoynunda, göllərin sakit sularında əks olunan, Anadolu insanının gözlərində yaşayan səmimiyyət.

Tatvanın dağlarında, sıldırım yollarında, Muşun düzündə, sadəliyində, Siirtin dərələrində, Batmanın əsilliyində biz bir hekayə tapdıq... Bur yerlərdə insan özünü və zamanın axarını tapır.

Biz bu səfərdə gördük ki, Türkiyə torpaqları hələ sözünü tam deməyib.

Hər daşında bir tarix, hər nəfəsində bir ümid var. Və keçmişin izi, gələcəyin ümidi insana yaşamaq, yaratmaq ümidi verir.

P.S. Hər səfər, hər səyahət insanın yaddaşında maraqlı və zəngin təəssürat buraxır. Dünyanı gəzməyə vaxt tapın. Çünki insanın mənəviyyatı zənginləşir, təsəvvürü formalaşır, gözəl xatirələr formalaşır.

Turizm, sadəcə gəzinti deyil - bir bölgənin ürəyini dinləmək, onun hekayəsini anlatmaqdır

Turizm harasa başqa ölkəyə səfər etmək, getdiyin ölkənin tarixi, mədəniyyəti, təbiəti, mətbəxi insanları ilə tanış olmaqdır. Demək ki, turizm sadəcə bir gəzinti deyil, getdiyin bölgənin ürəyinin səsinə qulaq asmaq, onun hekayəsini başqalarına anlatmaqdır. Hekayəni isə biz insanlar yazırıq. Kimi ömür səhifəsinin hekayəsini, kimi gələcək nəsillərə qalacaq tarixi, kimi isə gəzib gördüyünün hekayəsini yazır… Hekayələr də tarixdir və yazılmaq üçündür. Yazılır ki, yaddaşlarda və tarixdə qalsın.

Dünya turizminin mərkəzlərindən biri -Türkiyə

Türkiyə turizmi bütün dünyada məşhurdur. Bu gün Türkiyənin dünya turizminin mərkəzinə çevrilməsi heç kimə sirr deyil.

İlin fəsillərindən asılı olmayaraq, qardaş ölkənin hər hansı bölgəsinə üz tutsan, orada mütləq yeni bir təbiət möcüzəsi ilə qarşılaşarsan. Sanki Tanrı Türkiyəni bir cənnət olaraq Yer üzünə bəxş edib. Ölkənin bir sıra tarixi məkanları UNESCO-nun Dünya İrsinin Əsas Siyahısına daxil edilib.

Qardaş ölkə Antalya, Dalaman, Uludağ, Rize, Konya, Mardin, Pamukqala, Kapadokiya, Efes, Berqama, Diyarbəkir, Sinop, Afrodisyas kimi gözəl məkanları, “Kız Kulesi” (İstanbul), Mardin Evleri (Mardin), Tekirova (Antalya), Fethiye (Muğla), ‍Salda gölü (Burdur), Nemrut dağı (Adıyaman), Göbeklitepe (Şanlıurfa), Batman (Hasankeyf-antik kənd) kimi möcüzələri ilə diqqət çəkir. Doğrudan da atalar düz deyiblər: “Yüz dəfə eşitməkdənsə, bir dəfə görmək yaxşıdır”.

Tarixi və mədəniyyəti ilə diqqət çəkən Şərqi Anadolunun 4 incisi

Şərqi Anadolunun Bitlis, Siirt, Muş və Batman bölgələri füsunkarlığı və özünəməxsusluğu ilə insanı valeh etməklə bərabər, tarixi və mədəniyyətilə də diqqət çəkir. Ana təbiət bu yerləri gözəllikdən məhrum buraxmayıb. Adət-ənənələri, yaşam tərzi, təbiəti ilə müəyyən qədər fərqlilik nümayiş etdirən bu bölgə tarixin sınaqlarından çıxaraq günümüzə gəlib çatıb.

Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəvəti və nazirlik nəzdində fəaliyyət göstərən Turizm Tanıtım və İnkişaf Agentliyinin (TGA) təşkilatçılığı ilə qardaş ölkəyə baş tutan səfərimizdə Muş, Bitlis, Batman və Siirt gözəllikləri ilə daha yaxından tanış olmaq imkanı əldə etdik.

Muş - türklərin Səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları yer

Muş bölgəsi qədim tarixi abidələri, muzeyləri və kənd təsərrüfatı ilə seçilir. “Gizli incilər” kateqoriyasından olan bu regionda əsas görməli yerlər Muş muzeyi, Ulu Cami məscidi, Yıldızlı Xan karvansarayı, Tarixi Murad körpüsü, digər tarixi məkanlar və təbiət mənzərələridir.

Ölkənin Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən, 6 rayonu birləşdirən və təxminən 413 min əhalinin məskəninə çevrilən Muş şəhəri zəngin tarixə malikdir. Hətta Muşun türklərin səlcuqilər dövründə Anadoluda ilk ayaq basdıqları ərazilərdən biri olduğu deyilir. Şəhərin mərkəzində Arp Aslanın heykəli ucalır. Əhali maldarlıq və əkinçiliklə məşğul olur. Vilayət həmçinin nəhəng şəkər zavodu ilə tanınır.

Muşun tarixi-mədəni məscidi - Ulu Cami

Ulu Cami şəhərdə baş çəkdiyimiz ilk məkan oldu. Rəvayətə görə, türklər tarixən fəth etdikləri bütün şəhərlərdə məscidlər inşa etdirib və o məscidlərdən ən böyüyünü Ulu Cami adlandırıblar.

Muşda həmçinin XVII əsr memarlığına aid Hacı Şərəf məscidi və XVIII əsrdə inşa edilən Alaaddin məscidi də vardır.

Tarixi Murad Körpüsü

Tarixi Murad Körpüsü Muş vilayətində Murad çayı üzərində, Muş şəhər mərkəzindən cənubda 12 km məsafədə yerləşir. XIII əsrdə Səlcuqlular dövründə inşa edilən Tarixi Murad Körpüsünün ilk tikilmə tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Körpünün üzərində tapılan mərmər üzərində yazılmış 1871-ci il tarixli kitabədən körpünün Osmanlı dövründə bərpa olunduğu müəyyən edilib.

Türkiyənin Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm üzrə əməkdaşı Serdar Solmaz Murat körpüsü ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü. Onun sözlərinə görə, Murat çayı öz axarını Vandan başlayıb Muşa, ordan da Ərzruma istiqamət götürür və sonra Fərat çayı ilə birləşərək Mesopatomiyaya axır.

"Uzunluğu 143 metr olan körpünün eni 5 metrdir. Murad körpüsü bu gün də fəal şəkildə istifadə olunur. Dəyərlərimizə sahib çıxmaq, atalarımızdan bizə miras qalan tarixi abidələrimizi qorumaq borcumuzdur", -deyə Serdar Solmaz bildirib.

Cənnət Bitlis - füsunkar təbiət, sirli tarix

Qədim zamanlardan üzü bəri Türkiyəyə üz tutan hər bir əcnəbi bu ərazi ilə bağlı o qədər xoş sözlər yazıb ki, bu fikirlər indi də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Hər daşı bir tarix olan Türkiyəni dünən olduğu kimi, bu gün də həmin səyyahların nəvə və nəticələrinə sevdirən cənnətməkan bölgələrdən biri Bitlisdir.

Qrupumuz Muşdan sonra Bitlisə yol aldı. Yolboyu Şərqi Anadolunun təbiət gözəlliklərindən, vadilərindən ilham alaraq məkana vardıq. Bitlis təbii və tarixi gözəllikləri ilə yanaşı, hələ də kəşf edilməyən yerləri ilə diqqət çəkir.

Bitlis vilayətin paytaxtıdır. Mərkəzi rayona bağlı üç rayon var. Şərqi Anadolu bölgəsində yerləşən Bitlis cənubdan Siirt, qərbdən Muş, şimaldan Ağrı dağı və şərqdən Van gölü ilə əhatə olunub.

Bitlis qalaları və İslam abidələri ilə əhəmiyyətli bir yerdir. Rəsmi rəqəmlərə görə, bu qədim sivilisasiyanın olduğu şəhərdə indi 70 mindən artıq əhali yaşayır.

Makedoniyalı İskəndərin tuta bilmədiyi Bitlis qalası

Şəhərin ən məşhur tarixi abidələrindən olan bu qalanın hekayəsi kifayət qədər maraqlıdır. Hekayəyə görə, Makedoniyalı İskəndər ordusu ilə Bitlisdə səfərə çıxmağa hazırlaşarkən komandiri Bedlisdən özünün belə fəth edə bilmədiyi bir qala tikdirməsini xahiş edir.

Bedlis böyük səylərdən sonra qaya blokunun üzərində fəth edilməsi çox çətin olan bir qalanı tamamlayır. Makedoniyalı İskəndər yürüşdən qayıdan kimi qalanı fəth etmək üçün çox səy göstərir, lakin istədiyinə nail ola bilməyir və qalanı Komandir Bedlisə buraxır…

Makedoniyalı İskəndərin ala bilmədiyi Bitlis qalası bu gün də ayaqdadır və bütün əzəməti ilə ziyarətçilərini gözləyir.

Bitlisdə qalalar, mədrəsələr, körpülər, karvansaraylar minillik tarixi irsin ən konkret nümunələridir. Tarixi qədər təbii gözəllikləri də cazibədar olan bu şəhər insanı heyran edir. Şərqi Anadolunun ən qədim şəhərlərindən biri olan Bitlis sizi füsunkar tarix və təbiət ab-havası ilə gözləyir.

Bitlis həm də çox zəngin yemək mədəniyyətinə malikdir. Büryan kababı, çorti aşı, içli köfte kimi damağınızda qalıcı dad qoyacaq bir çox yeməklər var. Öyrənməyənlər üçün bir az ağır mətbəx olsa da, Bitlisdə təkrarolunmaz dadları kəşf edəcəyinə zəmanət verilir.

Səlcuq qəbiristanlığı

Dünyanın ən böyük türk-islam qəbiristanlığı kimi tanınan Səlcuq qəbiristanlığı da məhz Bitlisdədir. Dövrünün Rey, İsfahan, Xarəzm, Xivə kimi strateji əhəməyyətli İslam şəhərlərindən biri olan Ahlat şəhərində yerləşən məzarlıq açıq səma altında muzey kimidir və burada ulularımız uyuyurlar. Burada Urartulardan başlayaraq bir çox sivilizasiyanın izlərini tapmaq mümkündür. Səlcuq məzarlığında 9 min məzar daşı aşkar edilib. Daşlardakı heyrətamiz relyeflər və bəzəklər turistlərin diqqətini cəlb edir.

Bizans imperiyası ilə Səlcuqlu imperiyası arasında 1071-ci ildə baş vermiş Malazgirt döyüşü də məhz burada olub.

Tatvan - Bitlis bölgəsi

Səma altında açıq muzeyi, daha doğrusu Səlcuq məzarlığını qəribə təəssüratlarla tərk etdik. Nə etsək də, tariximiz hər zaman bizimlədir və ondan qaça bilmərik.

Tarixin, tarixiliyin təsiri altında Bitlisin gözəl məkanlarından biri olan Tatvana doğru yol alırıq.

Tatvan Van gölünün cənub sahilindəki böyük qəsəbə-limandır. Göl üzərindəki nəqliyyat və Nemrut vulkanı rayonuna çıxış üçün baza rolunu oynayır.

Əsas görməli yerləri Tatvan sahili, göl ferryləri, Nemrut vulkanı və Ahlata gedən marşrutdur.

Tatvana qatar və ya avtobusla gəlmək mümkündür. Gölə feribot bağlantıları da var.

Bölgənin ən əhəmiyyətli turistik yerlərindən biri olan Tatvanda görməli yerlər çoxdur. Bunlardan biri də Nemrut krater gölüdür. Özü də təbiət möcüzəsi olan bu göl Türkiyənin ən böyük, dünyanın isə ikinci ən böyük krater gölüdür. Tatvan qış aylarında da Nemrut Kayak Mərkəzi ilə qonaqlarını qarşılaya bilər. Hər anın ən doyumsuz keçəcəyi Tatvan səyahətiniz zamanı Van Gölü mənzərəsi ilə Günəşin doğuşunu qarşılayıb, batışını yola salaraq unudulmaz anlar yaşamaq, bu anıları yaddaşa qazımaq mümkündür.

Bir müdrikin dediyi kimi "Ölüm döşəyində 2 şeydən peşman olacaqsınız: az sevdiyiniz və az səyahət etdiyiniz üçün".

Siirt - Mesopotamiyanın kənarında gizli şəhər

Tatvandan sonra yolumuz Siirt bölgəsinə oldu.

Türkiyənin Cənub-Şərqi Anadolu bölgəsində, sivilizasiyaların beşiyi olan Mesopotamiyanın kənarındadır bu bölgə. Buranın mərkəzi şəhəri olan Siirt əsrarəngizliyi ilə ruh oxşayır. Şəhər təkcə coğrafi mövqeyinə görə deyil, həm də minillik tarixinə və zəngin mədəni irsinə görə canlı muzeyi xatırladır. Təəssüf ki, tarixiliyini qoruyan Siirtin sirləri hələ də tam açılmayıb. Gəlin, bu sirr sandığını birlikdə açaq və kəşf olunmağı gözləyən Siirtin naməlum xəzinələrini kəşf edək.

Siirt təbiət və regional mədəniyyət baxımından çox maraqlı məkandır. Botan çayı və ətraf təbiət parkları macəra turizmi kimi tanınır.

Əsas görməli yerləri Botan Milli Parkı, yerli muzeylər və bazarlarıdır.

Siirtin mərkəzində ilk baş çəkdiyimiz məkan müqəddəs yer oldu. İsmail Fehrullah və İbrahimhakkı həzrətləri türbəsi yerli sakinlərin, ətraf şəhər və kəndlərdən gələnlərin sıx-sıx gəzdiyi ziyarətgahdır.

Siirt Universitetinin müəllimi Ehsan Gül türbənin tarixi haqda danışaraq, onun əsasının müəllim və şagirdi tərəfindən qoyulduğunu dedi.

Tarixin izləri və ya keçmişin səssiz şahidləri

Siirtin tarixi neolit ​​dövrünə gedib çıxır. Müxtəlif sivilizasiyalara ev sahibliyi etmək şəhəri əsl tarix laboratoriyasına çevirib. Bəs bu zəngin tarixin izlərini harada görmək mümkündür?

Siirt zamana meydan oxuyan tarixi körpüləri, qalaları, kurqanları, dini abidələri, gözəl və sirli təbiəti ilə diqqət çəkir.

Siirt Dəclə çayının iki sahilini birləşdirən tarixi körpüləri ilə məşhurdur. Xüsusilə Malabadi körpüsü dünyanın ən böyük daş tağ körpüsü adını daşıyır. O, təkcə mühəndislik möcüzəsi deyil, həm də rayonun sosial-mədəni həyatında mühüm yer tutur. Digər mühüm körpü Botan körpüsüdür. Bu körpülər nəinki nəqliyyatı asanlaşdırdı, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı əlaqəsini asanlaşdırdı.

Keçmişin səssiz şahidləri olan qala və kurqanlar bu bölgə üçün çox xarakterikdir. Rasıl Hacar kurqan, Kayıktəpə kurqan və Başur kurqan kimi mühüm arxeoloji obyektlər bölgənin tarixdən əvvəlki dövrlərinə işıq salır. Bu kurqanlarda aparılan qazıntılar bölgədə məskunlaşmış sivilizasiyaların həyat tərzi, inancları və texnoloji tərəqqiləri haqqında qiymətli məlumatlar verir. Qalalar isə keçmişdə bölgəni qorumaq üçün tikilmiş və bu gün də ayaqda duran mühüm tikililərdir. Eruh qalası və Şirvan qalası bölgənin strateji əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Siirt həmişə müxtəlif dinlərin bir arada yaşadığı bir şəhər olmuşdur. Bu, şəhər daxilində dini strukturların müxtəlifliyində özünü göstərir. Ulu Məscid Siirtin ən mühüm tarixi tikililərindən biridir. Səlcuqlu memarlığının izlərini daşıyan məscid əsrlər boyu ibadətə açıqdır.

Siirt Ulu camisi 2012-ci ildə bərpa edilib. 1 minarəsi, 3 böyük qübbəsi, 5 mehrabı vardır. Camidə Səlcuqlular dövrünə aid memarlıq inciləri mövcuddur.

Bundan başqa, İbrahim Hakkı Həzrətləri türbəsi və Veysəl Karani türbəsi kimi mühüm dini yerlər Siirtin mənəvi atmosferinə əsaslə töhfə verir. Bu tikililər təkcə dini məkanlar deyil, həm də mədəni irsin mühüm tərkib hissəsidir.

Dəclə çayı

Dəclə çayı Siirtin can damarıdır. Çay bölgəyə nəfəs verir və onun təbii gözəlliyinə öz töhfəsini verir. Dəclə çayı sahillərində gəzinti, piknik və balıq ovu Siirt sakinlərinin və turistlərin zövq aldığı fəaliyyətlər sırasındadır.

Botan vadisi-gizli cənnət

Siirt təkcə tarixi və mədəni irsi ilə deyil, həm də təbii gözəlliyi ilə füsunkar bir şəhərdir. Dəclə çayı, Botan Vadisi və dağlar Siirtin təbii gözəlliyinin mühüm komponentləridir.

Botan Vadisi Siirtin ən əhəmiyyətli təbiət möcüzələrindən biridir. Yamyaşıl bitki örtüyü, şəlalələri və təbii qaya birləşmələri ilə dərə valehedici mənzərə təqdim edir. Təbiətdə gəzinti, düşərgə və fotoqrafiya üçün ideal yerdir.

Qrupumuzu böyük hörmətlə qarşılayan Siit bələdiyyəsinin turizm şöbəsinin müdiri Mehmet İsan Mamiş Siirti kəşf etmək üçün ən münasib vaxtın bahar və payız olduğunu dedi. Çünki onun sözlərinə görə, bu aylarda temperatur daha mülayim və təbiət daha canlı olur.

Macəra axtaranlar üçün Siirtin dağları münasibdir. Dağlarda trekking, alpinizm və yamac paraşütü Siirtdə mövcud fəaliyyətlər arasındadır. Siirtə hava və avtomobil yolu ilə çata bilərsiniz. Siirt hava limanına birbaşa uçuşlar var. Siirtə avtobusla da gələ bilərsiniz. Siirt yaşayış üçün geniş çeşiddə otel və qonaq evləri təklif edir. Şəhərin mərkəzində və turizm bölgələrində müxtəlif büdcələrə uyğun yaşayış yerləri tapa bilərsiniz.

Malabadi körpüsü - Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpü

Nə gizlədim, bu bölgədə ən çox diqqəmi cəlb edən Botan vadisindən sonra qədim və vaxtilə strateji əhəmiyyətə malik Batman ilinə bağlı Malabadi körpüsü oldu. İpək yolunun üzərində yerləşən Malabadi körpüsü 1147-ci ildə Artuqlu bəyliyi dövründə Timurtaş Bin-i İlqazi tərəfindən inşa edilib. 7 metr enində və 150 metr uzunluğunda bir körpüdür. Hündürlüyü su səviyyəsindən təməl daşına qədər 19 metrdir. Rəngli daşlarla tikilib və təmirlə günümüzə gəlib çatıb. Körpü 1989-cu ildə Silvan Bələdiyyəsi tərəfindən bərpa edilib.

Malabadi körpüsü Türkiyədəki və Yaxın Şərqdəki daş körpülər arasında ən geniş tağı olan körpüdür. Körpü Diyarbəkir şəhərinin sərhədləri içərisindədir. Tağın hər iki tərəfində, xüsusilə qışın sərt günlərində karvan və sərnişinlərin sığınacağı kimi istifadə olunan iki otaq var. Körpü mühafizəçilərinin də istifadə etdiyi bu otaqların əvvəllər dəhlizlərə və yolun dibinə birləşdirildiyi deyilir və bu dəhlizlərdən daha uzaqlaşdıqda gələn karvanların ayaq səsləri eşidilirdi.

Övliya Çələbi və Albert Qabriel Malabadi körpüsünün möhtəşəmliyini ifadə etmək üçün Ayasofya günbəzinin asanlıqla körpünün altına girə biləcəyini deyiblər.

Qardaş Türkiyədə Azərbaycanda olduğu kimi, multikultural dəyərlərə üstünlük verilir. Ölkədə məscidlər oıduğu kimi, tarixin izi olan monastırlar da vardır və onlar dövlət tərəfindən yüksək səviyyədə bərpa edilib. Həmin monastırlardan biri də Batvan bölgəsinin Beşirli rayonunun Ayrançı kəndində yerləşən Mor Kiryakus monastırıdır. 5-ci yüzildə inşa edildiyi ehtimal olunan monastır 2023-cü ildə əsaslı şəkildə bərpa edilib.

Həsənkeyf muzeyi

Şərqi Anadoluda son dayanacağımız Həsənkeyf arxeoloji muzeyi oldu.

O, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin tabeliyindədir və şəhərdəki yeganə muzeydir.

Muzeyin tikintisi 2010-cu ildə başlayıb və 2015-ci ildə ziyarətçilərin üzünə açılıb. Muzeyin kolleksiyası paleolit və neolit dövrlərinə aid tapıntılar və İlısu və Həsənkeyf bölgələrindən çıxarılan əsərlərdən ibarətdir. Üç böyük sərgi salonunda 500-ə yaxın əsər nümayiş etdirilir.

İlisu bəndi istifadəyə verildikdən sonra 2020-ci ildə baş vermiş daşqınlar nəticəsində su altında qalan bölgələrdə ümumilikdə 7 xilasetmə qazıntısı aparılıb və müsadirə edilən əşyalar muzey rəhbərliyinin mühafizəsinə götürülüb. Bu qazıntılar zamanı aşkar edilən ən mühüm tarixi əsərlər oyun parçaları və tunc qəbir hədiyyələri, Qusir Höyükdə aşkar edilən obelisk qırıntıları və Həsənkeyfdə tapılan "Tanrı Bes"in fiqurudur.

Muzeydə həmçinin təxminən 300 yaxın yaxşı qorunmuş amorf bürünc artefaktlar, Nineviya mədəniyyətindən bir neçə nümunə də daxil olmaqla çoxlu rənglənmiş və rənglənməmiş saxsı əşyalar var.

Muzeydə Batman və Siirt bölgələrində aparılan qazıntılar haqqında sənədli filmlərin nümayiş olunduğu proyeksiya otağı, kitabxana və eksponatların bərpa olunduğu laboratoriya var.

Həsənkeyfdə yerləşən Zeynal bəy türbəsi isə Ağqoyunlulardan bizə miras qalan yeğanə tarixi əsərdir.

"Türk dünyasının getdikcə güclənməsi məmnunluq doğurur"

Bələdçilərin həyatımızda rolu, əhəmiyyəti çox böyükdür. Çünki onlar insana doğru yolu tutmaq üçün istiqamət verirlər. Doğru istiqamət isə insanı yolundan azdırmır, “niyə, nə üçün” suallarına asan cavab tapa bilirsən.

Səyahətboyu fərqli yollarda, fərqli məkanlarda bizə doğru istiqamət verən bələdçilərimizə təşəkkür edirik.

20 ildən çox turizm işi ilə məşğul olduğunu deyən Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin əməkdaşı, peşəkar bələdçi Mustafa Yalçınkaya təcrübəsi, peşəsi ilə bağlı fikirlərini bizimlə bölüşdü:

"Müxtəlif insanlarla işləmək ünsiyyət, diqqət və peşəkarlıq tələb edir, turistlərin suallarını cavablandırmaq üçün kifayət qədər bilgili olmalısan. Çalışıram ki, işimin öhdəsindən gəlim və buna nail oluram. İngilis və rus dilində sərbəst danışıram. Çünki bu, bizim işdə mütləqdir".

Qədim tarixə, mədəniyyətə malik Türk dünyasının getdikcə güclənməsindən məmnunluğunu ifadə edən M.Yalçınkaya Türkiyə turizminin şöhrətinin dünyanı aşdığını da bildirdi. Onun sözlərinə görə, beynəlxalq statiskaya əsasən, Türkiyə turizmi dünyada 5-ci yeri tutur. Bələdçimiz turist axınının səbəbini ölkəsində sabit, təhlükəsiz şəraitin mövcudluğu ilə izah etdi.

Şərqi Anadolu bölgəsinin özüməməxsusluğu, gözəl təbiəti, dağları, tarixiliyi ilə seçildiyini deyən Mustafa Yalçınkaya bu bölgənim Fərat və Dəclə çayları ilə xüsusiliyini qeyd etdi.

Ölkəmizə, onun insanlarına, tarixinə çox bağlı olan bələdçimiz deyir:

"Müstəqil Azərbaycan Qarabağ Zəfərindən sonra yeni inkişaf yolunda inamla irəliləyir. Türkiyə-Azərbaycan dostluğu bir nümunədir və qardaşlığın bənzəri yoxdur.

Bu yaxınlarda Azərbaycana gedib mütləq Qarabağı da ziyarət edəcəyəm".

Digər bələdçimiz Muş şəhər bələdiyyəsinin turizm əməkdaşı Serdar Solmaz isə öz işini çox sevdiyini və 8 ildir turizm işi məşğul olduğunu deyir. Batmandan olan bələdçimiz ölkəsini, onun tarixini çox sevdiyini söylədi.

Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır

Səfərimiz zamanı Anadolu insanının qəlbindəki səmimiyyət, gözlərindəki işıq, qonaqpərvərlik bizi valeh etdi. Belə isti münasibət bu yerlərə bir də gəlmək istəyi oyadır...

Səfərimiz burada başa çatır. Qrupumuz Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindən xoş təəssüratlarla ayrılır. Həsənkeyfə gəlmək və qayıq turuna çıxmamaq günah olardı. Təbii ki, gözəl hisslər yaşayırsan, maraqlı faktlarla qarşılaşırsan, bunları qaçırmamaq lazımdır.

Gəlib görməyə dəyər

Bu səfər bizə göstərdi ki, Şərqi Anadolu təkcə keçmişin izləri ilə yaşamır.

Burada gölün sükutu da, dağın nəfəsi də, kənd insanının təbəssümü də gələcəyə açılan bir dəvətdir. Ən böyük turizm sərvəti elə bu səmimiyyətdir… Dağların qoynunda, göllərin sakit sularında əks olunan, Anadolu insanının gözlərində yaşayan səmimiyyət.

Tatvanın dağlarında, sıldırım yollarında, Muşun düzündə, sadəliyində, Siirtin dərələrində, Batmanın əsilliyində biz bir hekayə tapdıq... Bur yerlərdə insan özünü və zamanın axarını tapır.

Biz bu səfərdə gördük ki, Türkiyə torpaqları hələ sözünü tam deməyib.

Hər daşında bir tarix, hər nəfəsində bir ümid var. Və keçmişin izi, gələcəyin ümidi insana yaşamaq, yaratmaq ümidi verir.

P.S. Hər səfər, hər səyahət insanın yaddaşında maraqlı və zəngin təəssürat buraxır. Dünyanı gəzməyə vaxt tapın. Çünki insanın mənəviyyatı zənginləşir, təsəvvürü formalaşır, gözəl xatirələr formalaşır.

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Bu gün 44 günlük Vətən müharibəsində öz canlarından keçmiş qəhrəman, igid övladlarımızın, şəhidlərimizin Anım Günüdür. Yüzlərlə azərbaycanlı onları anmaq üçün Fəxri Xiyabana gəlib.

Lider-media.az-a danışan şəhid, Baş Leytenant Kamran Kazımovun anası bildirib ki, hər zamanki kimi, ürəyimizdə ağrımız tazə olsa da, qürurpuluq. Çünki torpaqlarımız azad olunub və bu gün bütöv Azərbaycanıq.

“Onlar bu günləri görməsələr də, ruhları şaddır”.

Lider-media.az-a danışan şəhid, Baş Leytenant Kamran Kazımovun anası bildirib ki, hər zamanki kimi, ürəyimizdə ağrımız tazə olsa da, qürurpuluq. Çünki torpaqlarımız azad olunub və bu gün bütöv Azərbaycanıq.

“Onlar bu günləri görməsələr də, ruhları şaddır”.

Bu gün 44 günlük Vətən müharibəsində öz canlarından keçmiş qəhrəman, igid övladlarımızın, şəhidlərimizin Anım Günüdür. Yüzlərlə azərbaycanlı onları anmaq üçün Fəxri Xiyabana gəlib.

Lider-media.az-a danışan şəhid, Baş Leytenant Kamran Kazımovun anası bildirib ki, hər zamanki kimi, ürəyimizdə ağrımız tazə olsa da, qürurpuluq. Çünki torpaqlarımız azad olunub və bu gün bütöv Azərbaycanıq.

“Onlar bu günləri görməsələr də, ruhları şaddır”.

Filosof şair, mütəfəkkir dramaturq İsmayıl Şıxlı 22-i mart 1919-cu ildə Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. Xalq yazıçısı, alim-müəllim, millət vəkili olmuş İsmayıl Şıxlının yaradıcılığı olduqca zəngindir. Onun “Konserv qutuları”, “Həkimin nağılı”, “Səhəri gözləyirdik”, “Kerç sularında”, “Haralısan, ay oğlan?”, “Raykom katibi”, “Daşkəsən” oçerkləri Azərbaycan ədəbiyyatı nəsrinin zənginləşməsində birbaşa rol oynamışdır. Ədibin “Ayrılan yollar”, “Dəli Kür”, “Ölən dünyam” romanları həm məzmun, həm də forma gözəlliyinə malikdir. İsmayıl Şıxlı Azərbaycan nəsrinin uğur qazanmasında əvəzsiz rola malikdir. İsmayıl Şıxlı 26 iyul 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Ədib Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı kimi ictimai fəaliyyət göstərən böyük insan, istedadlı yazıçı, gözəl natiq-pedaqoq, alovlu vətənpərvər-soydaş olan İsmayıl Şıxlı “Namus qaçağı”, “Namərd gülləsi”, “Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayələri ilə milli ədəbiyyatımızın inkişafına çox böyük dəyər qatmışdır. Qüdrətli nasir, müdrik dramaturq İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında dəyərli nümunələrdəndir. Ədib əsərdə cəmiyyəti düşündürən problemləri, ictimai-əxlaqi məsələləri yüksək bədii sənətkarlıqla əks etdirmişdir. Yazıçı "Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayəsini 1990-cı ildə yazmışdır. Əsər hekayə janrında yazılmasına baxmayaraq, obrazların talelərinin, əməllərinin timsalında xalq həyatının bütöv mərhələlərini əks etdirə bilmişdir. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Həcər obrazı vasitəsilə ədəbiyyatda əyilməzlik, mərdlik, ləyaqət, namus, cəsarət kimi milli kökdən gələn dəyərləri ümumiləşdirmişdir. “Ölüləri qəbristanlıqda basdırın” hekayəsi yazıçının yazmış olduğu sonuncu əsəridir. Əsərdə obrazların çoxluğu olmasa da, hər bir obraz bitkin, tam xarakterdə canlandırılmışdır. Əsər şəhərin mərkəzində, dörd yolun kəsişdiyi və bütün küçələrin birləşdiyi, həmişə qış-yay adamla dolu olan bağda kooperativ restoran açmaq istəyən Rəşidin istəyi ilə başlayır. Restoran ikimərtəbəli olacaqdı. Ümumi salonu, ayrıca otaqları xüsusi planda tikiləcəkdi. O istəyirdi ki, həm də yeməkxana açsın, orada nisbətən ucuz xörəklər satsın. Tənəffüsə çıxanlar, işə tələsənlər, yol adamları vaxt itirmədən nahar etsinlər. İkinci mərtəbədə xüsusi kabinələrdə isə ayrı dəmdəsgah olsun. Hətta rayonlarına yeni bir dəb də salmaq istəyirdi. Arvad-uşaqları ilə gələnlərə gözdən uzaq yerdə ayrıca otaqlar düzəldəcəkdi. İçərisini lap ev kimi sahmana salacaqdı. Rəşidin bağı gəzərkən bağın ortasında köhnə bir qəbir tapması ilə hadisələrin nəqli başlanılır. Bu qəbrin baxımsız vəziyyətdə olması ilə yazıçı oxucuya xəyanətkarın sonluğunu göstərir. “Vaxtilə bu qəbrin ətrafına dəmir mühəccər çəkiblərmiş. Sonradan paslanıb çürümüş, yağışın-qarın altında qalıb ovxalanmış, bağ-bəndi qırılıb yerə tökülmüşdü. O da hiss olunurdu ki, qəbrin dörd yanında qızılgül kolları əkilibmiş. İllər keçdikcə baxımsızlıqdan quruyub solmuş, tapdalanmış və yerlə-yeksan edilmişdi. Qəbrin özü də dağılmışdı. Nə sinədaşı vardı, nə də başdaşı. Suvağı tökülmüş, ağ daşları isə ovxalanmışdı. Bir-iki il də keçsəydi, bu sahibsiz qəbir torpağın altında qalıb tamam itəcəkdi”. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin qəbrinə elin-obanın laqeyd münasibətinin təsviri ilə göstərir ki, insanlar əhdinə vəfa etməyənə nə qədər də xidmətləri olsa da dəyər vermirlər. Bağa gəlib-geden insanlar bu qəbrin kimin olduğunu bildiyi üçün bu qəbrə laqeyd yanaşırdılar. Rayon mərkəzlərində, bağda basdırılan vaxtı ilə on doqquz yaşlı, qaşları çatma, gözləri ala, kürəyi enli, yol ilə gedəndə çəpərlərin dibindən boylanan qızların sayı bilinməyən, kəndlərində ad çıxarmış, igid, pəhləvan, yaraşıqlı, cavan bir oğlan idi. Kəndin subay qızları onun gözəlliyinə, yaraşığına aşıq idilər. Kəndin gözəl qızlarından olan yəhərli-yüyənli atla gəzən Şəmistan ağanın qızı Həcərdə gözəlliyini, igidliyini eşidib, gördüyü Cavanşirə aşiq olmuşdu. Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımın Cavanşirdən çox xoşu gəlməsinə baxmayaraq, onunla görüşlərdən imtina edib, el adəti ilə elçi göndərməsini tələb edir. Cavanşir anası ilə danışıb, el dağdan arana enəndə Həcər xanıma elçi göndərib, nişan taxırlar. Cavanşiri dövlət qulluğuna qəbul edə bilmək üçün Qəza Firqə özəyinə çağırırlar və ikiillik firqə məktəbinə oxumağa göndərirlər. Bu iki il Həcər xanım səbirsizliklə və namusla nişanlısının yolunu gözləyir. Lakin Həcər xanımın atası Şəmistan ağanın Cavanşirin boylu-buxunlu, yaraşıqlı bir oğlan olmasından xoşu gəlsə də, - Yəni deyirsən dul arvad oğlundan kişi çıxar? – deyib, tərəddüd keçirirdi. Şəmistan ağanın fikirləri özünü doğrutmuşdu. Belə ki, ikiillik firqə məktəbini oxuyub, geri qayıdandan sonra Cavanşiri tanımaq olmadı. Özü də dəyişmişdi, əyin-başı da. Ayağında uzunboğaz çəkmə, belində aşırmalı enli kəmər vardı. Tünd bənövşəyi rəngli şivyotdan qalife şalvar-köynək geyinmişdi. Kürəyi bir az da enlənmiş, özü bir az da gözəlləşmişdi. Artıq ona nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanım lazım deyildi. O, qarşısına məqsəd qoymuşdu: Qəzada birinci “Kommuna” yaratmaq. Bunun üçün əvvəlcə qolçomaqları, yəni, Şəmistan ağanı əzmək lazım idi. Qolçomaq olduğuna görə Şəmistan ağanın evini taladılar, ev-eşiyi bir-birinə qatdılar, arvad-uşağı çölə tökdülər, yorğan-döşəyi, ələ keçən pal-paltarı bir arabaya doldurub dörd polisin müşayiəti ilə qəza mərkəzinə, arvad-uşaqlarını isə sürgünə yolladılar. Şəmistan ağa özü isə dağlara qaçıb, qaçaq düşməyə məcbur olmuşdu. Nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımı sürgünə göndərəndən sonra Cavanşir kəndlərdə əyri-üyrü çəpərləri dağıtdı, köhnə evləri uçurtdu və çay kənarında, gözəl, sulu yerdə cərgə ilə yeni evlər tikdirdi. Dəyirman yerində balaca bir elektrik stansiyası da qurdurdu. Evlərə işıq gəldi. Arvadların canı hisli çıraq şüşəsi təmizləməkdən qurtardı. Hər şey onun gözündə gözəlləşdi. Kommunanın balaca “Fordzon” traktoru, taxıldöyəni, otbiçəni vardı. Klubu hər gecə işləyirdi. Belə bir qayda qoymuşdu: kəndə gələn qonaq qohumunun evinə yox, kommunanın qonaq otağına düşməli idi. Qohumlar burada görüşməli, kommunanın hesabına düzələn yemək-içməyi də bir yerdə yeməliydilər. Artıq Cavanşirin adı dillərə düşmüşdü. Tez-tez mərkəzdən adamlar gəlir, şəklini çəkir, qəzetlərə məqalələr yazırdılar. Onun başı işə o qədər qarışmışdı ki, çox vaxt evə də gəlmirdi. Elə idarədə divana uzanıb yatır, ya da şinelini üstünə salıb dirsəklənirdi. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin bədəlini ödəyənlərdən ən əsasının onun anasının olduğunu qeyd edir. Belə ki, onun anasının gecəsi-gündüzü yox idi. Arvad səksəkə içində səhərəcən, oğlunun yolunu gözləyirdi. Həftədə bir-iki dəfə ancaq görüşürdülər. Görüşəndə arvad kəlağayısının ucu ilə gözünü silə-silə oğlunu danlayırdı. Ananı narahat edən o idi ki, o yaxşı bilirdi ki, oğlunun qədrini bilən olmayacaq. O, oğlu Cavanşirin nişanlısı Həcərə etdiyi haqsızlıqları bildiyi üçün çox qorxurdu və çox yaxşı bilirdi ki, qaçaq düşmüş Şəmistan ağa bu etdiklərinin qisasını Cavanşirdən alacaq. Ana oğlunu məzəmmət edərək deyirdi. “Səndə də taqsır oldu, oğul, Həcər sənin nişanlın idi, istəsən qoymazdın. Uzun saçlının ahı yerda qalmır, bir az ehtiyatlı ol”.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin heyfini anasından alan Şəmistan ağaya haqq qazandırır. Bu ana düzgün oğul tərbiyə edə bilmədiyinə görə diri-diri yanıb, ölməyə layiq görülür. Şəmistan ağa Cavanşirlə haqq-hesabı çəkməyi isə qızı Həcər xanıma saxlayır. Cavanşirin evi yanıb külə dönərkən, anasıda alovlar içində yanıb kösövə dönmüşdü. Həcər beş il sürgün həyatı bitəndən sonra Cavanşiri görməyə gəlir. Cavanşir elə bil qırx yaşlı kişi idi. Bığları codlaşmış, sifətinə qırışlar düşmüşdü. Sürgündən sonrakı bu ilk və son görüşdə Həcər xanım Cavanşiri öldürüb, Göyxallı atı da aparır. Nə qədər axtarsalar da, Cavanşiri kimin öldürdüyünü tapa bilmirlər, qolçomaqların öldürdüyünü yəqin edib, hörmətli adam kimi bağda basdırırlar. Hökumətə göstərdiyi o qədər xidmətlərə baxmayaraq, el ona xəyanəti bağışlamır. Məzarı baxımsız qalır, lakin bu illər ərzində onun məzarını ziyarət edib, güllər əkən, yad edən bir adam vardı, o da ki, Həcər xanım idi. Baxmayaraq ki, Cavanşir onu canından artıq istəyən Həcərə rəhm etmədi, lakin Həcər ona ən səmimi duyğularını, hisslərini vermişdi. El-obanın igidləri içində onu seçib-sevmiş, ona könül vermişdi. Məhz bu sevgisinə görə də o, onu qolu bağlı Sibirə sürgünə göndərən Cavanşirin məzarını heç vaxt tək qoymur. Şəmistan ağanın qızı Həcər dul Güləndamın oğlundan qisasını almışdı və el-oba da Cavanşirə bu gədalığına görə rəhm etməmişdi. Bir sözlə uzunsaçlının ahı yerdə qalmamışdı. Cavanşirin anası yandırılaraq öldürülmüş, evi xarabaya çevrilmiş, özü isə güllələnmişdi.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində bitkin insan xarakterləri ilə yanaşı xarakteri formalaşmış heyvan obrazıda vardır. Bu obraz Şəmistan ağanın Göyxallı atıdır. Cavanşir Şəmistan ağanı öldürdükdən sonra Göyxallı atı özünə götürmüşdü. Göyxallı at isə onu yaxına buraxmır, Cavanşiri görəndə yüyəni çeynəyib şahə qalxıb, onu tapda­la­yıb, öldürmək istəyirdi. Çünki at hiss edirdi ki, Həcərin sürgün olmasına, Şəmistan ağanın ölümünə Cavanşir günahkardır. Dilsiz-ağızsız heyvanın hərəkəti ilə yazıçı Cavanşirə olan nifrətini ifadə edir. Əsərdə heyvanlar insanlardan etibarlı və sədaqətli təsvir olunmuşdur. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Şəmistan ağanın atı olan Göyxallı, müəllifin “Dəli Kür” əsərindəki Cahandar ağanın atı olan Qəmərin taleyini yaşayır. Ümumiyyətlə, at obrazlarının xarakterinin yaradılması İsmayıl Şıxlı yaradıcılığında yayğın idi. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Həcər xanımın Cavanşirin qəbrini tapmayaraq və ondan ümidini tamamilə kəsərək, o bağdan birdəfəlik getməsi ilə bitir. Restoranda isə müğənni oxuyur: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin”.

Həcər Atakişiyeva.

Filosof şair, mütəfəkkir dramaturq İsmayıl Şıxlı 22-i mart 1919-cu ildə Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. Xalq yazıçısı, alim-müəllim, millət vəkili olmuş İsmayıl Şıxlının yaradıcılığı olduqca zəngindir. Onun “Konserv qutuları”, “Həkimin nağılı”, “Səhəri gözləyirdik”, “Kerç sularında”, “Haralısan, ay oğlan?”, “Raykom katibi”, “Daşkəsən” oçerkləri Azərbaycan ədəbiyyatı nəsrinin zənginləşməsində birbaşa rol oynamışdır. Ədibin “Ayrılan yollar”, “Dəli Kür”, “Ölən dünyam” romanları həm məzmun, həm də forma gözəlliyinə malikdir. İsmayıl Şıxlı Azərbaycan nəsrinin uğur qazanmasında əvəzsiz rola malikdir. İsmayıl Şıxlı 26 iyul 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Ədib Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı kimi ictimai fəaliyyət göstərən böyük insan, istedadlı yazıçı, gözəl natiq-pedaqoq, alovlu vətənpərvər-soydaş olan İsmayıl Şıxlı “Namus qaçağı”, “Namərd gülləsi”, “Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayələri ilə milli ədəbiyyatımızın inkişafına çox böyük dəyər qatmışdır. Qüdrətli nasir, müdrik dramaturq İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında dəyərli nümunələrdəndir. Ədib əsərdə cəmiyyəti düşündürən problemləri, ictimai-əxlaqi məsələləri yüksək bədii sənətkarlıqla əks etdirmişdir. Yazıçı "Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayəsini 1990-cı ildə yazmışdır. Əsər hekayə janrında yazılmasına baxmayaraq, obrazların talelərinin, əməllərinin timsalında xalq həyatının bütöv mərhələlərini əks etdirə bilmişdir. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Həcər obrazı vasitəsilə ədəbiyyatda əyilməzlik, mərdlik, ləyaqət, namus, cəsarət kimi milli kökdən gələn dəyərləri ümumiləşdirmişdir. “Ölüləri qəbristanlıqda basdırın” hekayəsi yazıçının yazmış olduğu sonuncu əsəridir. Əsərdə obrazların çoxluğu olmasa da, hər bir obraz bitkin, tam xarakterdə canlandırılmışdır. Əsər şəhərin mərkəzində, dörd yolun kəsişdiyi və bütün küçələrin birləşdiyi, həmişə qış-yay adamla dolu olan bağda kooperativ restoran açmaq istəyən Rəşidin istəyi ilə başlayır. Restoran ikimərtəbəli olacaqdı. Ümumi salonu, ayrıca otaqları xüsusi planda tikiləcəkdi. O istəyirdi ki, həm də yeməkxana açsın, orada nisbətən ucuz xörəklər satsın. Tənəffüsə çıxanlar, işə tələsənlər, yol adamları vaxt itirmədən nahar etsinlər. İkinci mərtəbədə xüsusi kabinələrdə isə ayrı dəmdəsgah olsun. Hətta rayonlarına yeni bir dəb də salmaq istəyirdi. Arvad-uşaqları ilə gələnlərə gözdən uzaq yerdə ayrıca otaqlar düzəldəcəkdi. İçərisini lap ev kimi sahmana salacaqdı. Rəşidin bağı gəzərkən bağın ortasında köhnə bir qəbir tapması ilə hadisələrin nəqli başlanılır. Bu qəbrin baxımsız vəziyyətdə olması ilə yazıçı oxucuya xəyanətkarın sonluğunu göstərir. “Vaxtilə bu qəbrin ətrafına dəmir mühəccər çəkiblərmiş. Sonradan paslanıb çürümüş, yağışın-qarın altında qalıb ovxalanmış, bağ-bəndi qırılıb yerə tökülmüşdü. O da hiss olunurdu ki, qəbrin dörd yanında qızılgül kolları əkilibmiş. İllər keçdikcə baxımsızlıqdan quruyub solmuş, tapdalanmış və yerlə-yeksan edilmişdi. Qəbrin özü də dağılmışdı. Nə sinədaşı vardı, nə də başdaşı. Suvağı tökülmüş, ağ daşları isə ovxalanmışdı. Bir-iki il də keçsəydi, bu sahibsiz qəbir torpağın altında qalıb tamam itəcəkdi”. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin qəbrinə elin-obanın laqeyd münasibətinin təsviri ilə göstərir ki, insanlar əhdinə vəfa etməyənə nə qədər də xidmətləri olsa da dəyər vermirlər. Bağa gəlib-geden insanlar bu qəbrin kimin olduğunu bildiyi üçün bu qəbrə laqeyd yanaşırdılar. Rayon mərkəzlərində, bağda basdırılan vaxtı ilə on doqquz yaşlı, qaşları çatma, gözləri ala, kürəyi enli, yol ilə gedəndə çəpərlərin dibindən boylanan qızların sayı bilinməyən, kəndlərində ad çıxarmış, igid, pəhləvan, yaraşıqlı, cavan bir oğlan idi. Kəndin subay qızları onun gözəlliyinə, yaraşığına aşıq idilər. Kəndin gözəl qızlarından olan yəhərli-yüyənli atla gəzən Şəmistan ağanın qızı Həcərdə gözəlliyini, igidliyini eşidib, gördüyü Cavanşirə aşiq olmuşdu. Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımın Cavanşirdən çox xoşu gəlməsinə baxmayaraq, onunla görüşlərdən imtina edib, el adəti ilə elçi göndərməsini tələb edir. Cavanşir anası ilə danışıb, el dağdan arana enəndə Həcər xanıma elçi göndərib, nişan taxırlar. Cavanşiri dövlət qulluğuna qəbul edə bilmək üçün Qəza Firqə özəyinə çağırırlar və ikiillik firqə məktəbinə oxumağa göndərirlər. Bu iki il Həcər xanım səbirsizliklə və namusla nişanlısının yolunu gözləyir. Lakin Həcər xanımın atası Şəmistan ağanın Cavanşirin boylu-buxunlu, yaraşıqlı bir oğlan olmasından xoşu gəlsə də, - Yəni deyirsən dul arvad oğlundan kişi çıxar? – deyib, tərəddüd keçirirdi. Şəmistan ağanın fikirləri özünü doğrutmuşdu. Belə ki, ikiillik firqə məktəbini oxuyub, geri qayıdandan sonra Cavanşiri tanımaq olmadı. Özü də dəyişmişdi, əyin-başı da. Ayağında uzunboğaz çəkmə, belində aşırmalı enli kəmər vardı. Tünd bənövşəyi rəngli şivyotdan qalife şalvar-köynək geyinmişdi. Kürəyi bir az da enlənmiş, özü bir az da gözəlləşmişdi. Artıq ona nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanım lazım deyildi. O, qarşısına məqsəd qoymuşdu: Qəzada birinci “Kommuna” yaratmaq. Bunun üçün əvvəlcə qolçomaqları, yəni, Şəmistan ağanı əzmək lazım idi. Qolçomaq olduğuna görə Şəmistan ağanın evini taladılar, ev-eşiyi bir-birinə qatdılar, arvad-uşağı çölə tökdülər, yorğan-döşəyi, ələ keçən pal-paltarı bir arabaya doldurub dörd polisin müşayiəti ilə qəza mərkəzinə, arvad-uşaqlarını isə sürgünə yolladılar. Şəmistan ağa özü isə dağlara qaçıb, qaçaq düşməyə məcbur olmuşdu. Nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımı sürgünə göndərəndən sonra Cavanşir kəndlərdə əyri-üyrü çəpərləri dağıtdı, köhnə evləri uçurtdu və çay kənarında, gözəl, sulu yerdə cərgə ilə yeni evlər tikdirdi. Dəyirman yerində balaca bir elektrik stansiyası da qurdurdu. Evlərə işıq gəldi. Arvadların canı hisli çıraq şüşəsi təmizləməkdən qurtardı. Hər şey onun gözündə gözəlləşdi. Kommunanın balaca “Fordzon” traktoru, taxıldöyəni, otbiçəni vardı. Klubu hər gecə işləyirdi. Belə bir qayda qoymuşdu: kəndə gələn qonaq qohumunun evinə yox, kommunanın qonaq otağına düşməli idi. Qohumlar burada görüşməli, kommunanın hesabına düzələn yemək-içməyi də bir yerdə yeməliydilər. Artıq Cavanşirin adı dillərə düşmüşdü. Tez-tez mərkəzdən adamlar gəlir, şəklini çəkir, qəzetlərə məqalələr yazırdılar. Onun başı işə o qədər qarışmışdı ki, çox vaxt evə də gəlmirdi. Elə idarədə divana uzanıb yatır, ya da şinelini üstünə salıb dirsəklənirdi. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin bədəlini ödəyənlərdən ən əsasının onun anasının olduğunu qeyd edir. Belə ki, onun anasının gecəsi-gündüzü yox idi. Arvad səksəkə içində səhərəcən, oğlunun yolunu gözləyirdi. Həftədə bir-iki dəfə ancaq görüşürdülər. Görüşəndə arvad kəlağayısının ucu ilə gözünü silə-silə oğlunu danlayırdı. Ananı narahat edən o idi ki, o yaxşı bilirdi ki, oğlunun qədrini bilən olmayacaq. O, oğlu Cavanşirin nişanlısı Həcərə etdiyi haqsızlıqları bildiyi üçün çox qorxurdu və çox yaxşı bilirdi ki, qaçaq düşmüş Şəmistan ağa bu etdiklərinin qisasını Cavanşirdən alacaq. Ana oğlunu məzəmmət edərək deyirdi. “Səndə də taqsır oldu, oğul, Həcər sənin nişanlın idi, istəsən qoymazdın. Uzun saçlının ahı yerda qalmır, bir az ehtiyatlı ol”.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin heyfini anasından alan Şəmistan ağaya haqq qazandırır. Bu ana düzgün oğul tərbiyə edə bilmədiyinə görə diri-diri yanıb, ölməyə layiq görülür. Şəmistan ağa Cavanşirlə haqq-hesabı çəkməyi isə qızı Həcər xanıma saxlayır. Cavanşirin evi yanıb külə dönərkən, anasıda alovlar içində yanıb kösövə dönmüşdü. Həcər beş il sürgün həyatı bitəndən sonra Cavanşiri görməyə gəlir. Cavanşir elə bil qırx yaşlı kişi idi. Bığları codlaşmış, sifətinə qırışlar düşmüşdü. Sürgündən sonrakı bu ilk və son görüşdə Həcər xanım Cavanşiri öldürüb, Göyxallı atı da aparır. Nə qədər axtarsalar da, Cavanşiri kimin öldürdüyünü tapa bilmirlər, qolçomaqların öldürdüyünü yəqin edib, hörmətli adam kimi bağda basdırırlar. Hökumətə göstərdiyi o qədər xidmətlərə baxmayaraq, el ona xəyanəti bağışlamır. Məzarı baxımsız qalır, lakin bu illər ərzində onun məzarını ziyarət edib, güllər əkən, yad edən bir adam vardı, o da ki, Həcər xanım idi. Baxmayaraq ki, Cavanşir onu canından artıq istəyən Həcərə rəhm etmədi, lakin Həcər ona ən səmimi duyğularını, hisslərini vermişdi. El-obanın igidləri içində onu seçib-sevmiş, ona könül vermişdi. Məhz bu sevgisinə görə də o, onu qolu bağlı Sibirə sürgünə göndərən Cavanşirin məzarını heç vaxt tək qoymur. Şəmistan ağanın qızı Həcər dul Güləndamın oğlundan qisasını almışdı və el-oba da Cavanşirə bu gədalığına görə rəhm etməmişdi. Bir sözlə uzunsaçlının ahı yerdə qalmamışdı. Cavanşirin anası yandırılaraq öldürülmüş, evi xarabaya çevrilmiş, özü isə güllələnmişdi.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində bitkin insan xarakterləri ilə yanaşı xarakteri formalaşmış heyvan obrazıda vardır. Bu obraz Şəmistan ağanın Göyxallı atıdır. Cavanşir Şəmistan ağanı öldürdükdən sonra Göyxallı atı özünə götürmüşdü. Göyxallı at isə onu yaxına buraxmır, Cavanşiri görəndə yüyəni çeynəyib şahə qalxıb, onu tapda­la­yıb, öldürmək istəyirdi. Çünki at hiss edirdi ki, Həcərin sürgün olmasına, Şəmistan ağanın ölümünə Cavanşir günahkardır. Dilsiz-ağızsız heyvanın hərəkəti ilə yazıçı Cavanşirə olan nifrətini ifadə edir. Əsərdə heyvanlar insanlardan etibarlı və sədaqətli təsvir olunmuşdur. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Şəmistan ağanın atı olan Göyxallı, müəllifin “Dəli Kür” əsərindəki Cahandar ağanın atı olan Qəmərin taleyini yaşayır. Ümumiyyətlə, at obrazlarının xarakterinin yaradılması İsmayıl Şıxlı yaradıcılığında yayğın idi. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Həcər xanımın Cavanşirin qəbrini tapmayaraq və ondan ümidini tamamilə kəsərək, o bağdan birdəfəlik getməsi ilə bitir. Restoranda isə müğənni oxuyur: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin”.

Həcər Atakişiyeva.

Filosof şair, mütəfəkkir dramaturq İsmayıl Şıxlı 22-i mart 1919-cu ildə Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. Xalq yazıçısı, alim-müəllim, millət vəkili olmuş İsmayıl Şıxlının yaradıcılığı olduqca zəngindir. Onun “Konserv qutuları”, “Həkimin nağılı”, “Səhəri gözləyirdik”, “Kerç sularında”, “Haralısan, ay oğlan?”, “Raykom katibi”, “Daşkəsən” oçerkləri Azərbaycan ədəbiyyatı nəsrinin zənginləşməsində birbaşa rol oynamışdır. Ədibin “Ayrılan yollar”, “Dəli Kür”, “Ölən dünyam” romanları həm məzmun, həm də forma gözəlliyinə malikdir. İsmayıl Şıxlı Azərbaycan nəsrinin uğur qazanmasında əvəzsiz rola malikdir. İsmayıl Şıxlı 26 iyul 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Ədib Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı kimi ictimai fəaliyyət göstərən böyük insan, istedadlı yazıçı, gözəl natiq-pedaqoq, alovlu vətənpərvər-soydaş olan İsmayıl Şıxlı “Namus qaçağı”, “Namərd gülləsi”, “Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayələri ilə milli ədəbiyyatımızın inkişafına çox böyük dəyər qatmışdır. Qüdrətli nasir, müdrik dramaturq İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında dəyərli nümunələrdəndir. Ədib əsərdə cəmiyyəti düşündürən problemləri, ictimai-əxlaqi məsələləri yüksək bədii sənətkarlıqla əks etdirmişdir. Yazıçı "Ölüləri qəbristanda basdırın” hekayəsini 1990-cı ildə yazmışdır. Əsər hekayə janrında yazılmasına baxmayaraq, obrazların talelərinin, əməllərinin timsalında xalq həyatının bütöv mərhələlərini əks etdirə bilmişdir. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Həcər obrazı vasitəsilə ədəbiyyatda əyilməzlik, mərdlik, ləyaqət, namus, cəsarət kimi milli kökdən gələn dəyərləri ümumiləşdirmişdir. “Ölüləri qəbristanlıqda basdırın” hekayəsi yazıçının yazmış olduğu sonuncu əsəridir. Əsərdə obrazların çoxluğu olmasa da, hər bir obraz bitkin, tam xarakterdə canlandırılmışdır. Əsər şəhərin mərkəzində, dörd yolun kəsişdiyi və bütün küçələrin birləşdiyi, həmişə qış-yay adamla dolu olan bağda kooperativ restoran açmaq istəyən Rəşidin istəyi ilə başlayır. Restoran ikimərtəbəli olacaqdı. Ümumi salonu, ayrıca otaqları xüsusi planda tikiləcəkdi. O istəyirdi ki, həm də yeməkxana açsın, orada nisbətən ucuz xörəklər satsın. Tənəffüsə çıxanlar, işə tələsənlər, yol adamları vaxt itirmədən nahar etsinlər. İkinci mərtəbədə xüsusi kabinələrdə isə ayrı dəmdəsgah olsun. Hətta rayonlarına yeni bir dəb də salmaq istəyirdi. Arvad-uşaqları ilə gələnlərə gözdən uzaq yerdə ayrıca otaqlar düzəldəcəkdi. İçərisini lap ev kimi sahmana salacaqdı. Rəşidin bağı gəzərkən bağın ortasında köhnə bir qəbir tapması ilə hadisələrin nəqli başlanılır. Bu qəbrin baxımsız vəziyyətdə olması ilə yazıçı oxucuya xəyanətkarın sonluğunu göstərir. “Vaxtilə bu qəbrin ətrafına dəmir mühəccər çəkiblərmiş. Sonradan paslanıb çürümüş, yağışın-qarın altında qalıb ovxalanmış, bağ-bəndi qırılıb yerə tökülmüşdü. O da hiss olunurdu ki, qəbrin dörd yanında qızılgül kolları əkilibmiş. İllər keçdikcə baxımsızlıqdan quruyub solmuş, tapdalanmış və yerlə-yeksan edilmişdi. Qəbrin özü də dağılmışdı. Nə sinədaşı vardı, nə də başdaşı. Suvağı tökülmüş, ağ daşları isə ovxalanmışdı. Bir-iki il də keçsəydi, bu sahibsiz qəbir torpağın altında qalıb tamam itəcəkdi”. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin qəbrinə elin-obanın laqeyd münasibətinin təsviri ilə göstərir ki, insanlar əhdinə vəfa etməyənə nə qədər də xidmətləri olsa da dəyər vermirlər. Bağa gəlib-geden insanlar bu qəbrin kimin olduğunu bildiyi üçün bu qəbrə laqeyd yanaşırdılar. Rayon mərkəzlərində, bağda basdırılan vaxtı ilə on doqquz yaşlı, qaşları çatma, gözləri ala, kürəyi enli, yol ilə gedəndə çəpərlərin dibindən boylanan qızların sayı bilinməyən, kəndlərində ad çıxarmış, igid, pəhləvan, yaraşıqlı, cavan bir oğlan idi. Kəndin subay qızları onun gözəlliyinə, yaraşığına aşıq idilər. Kəndin gözəl qızlarından olan yəhərli-yüyənli atla gəzən Şəmistan ağanın qızı Həcərdə gözəlliyini, igidliyini eşidib, gördüyü Cavanşirə aşiq olmuşdu. Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımın Cavanşirdən çox xoşu gəlməsinə baxmayaraq, onunla görüşlərdən imtina edib, el adəti ilə elçi göndərməsini tələb edir. Cavanşir anası ilə danışıb, el dağdan arana enəndə Həcər xanıma elçi göndərib, nişan taxırlar. Cavanşiri dövlət qulluğuna qəbul edə bilmək üçün Qəza Firqə özəyinə çağırırlar və ikiillik firqə məktəbinə oxumağa göndərirlər. Bu iki il Həcər xanım səbirsizliklə və namusla nişanlısının yolunu gözləyir. Lakin Həcər xanımın atası Şəmistan ağanın Cavanşirin boylu-buxunlu, yaraşıqlı bir oğlan olmasından xoşu gəlsə də, - Yəni deyirsən dul arvad oğlundan kişi çıxar? – deyib, tərəddüd keçirirdi. Şəmistan ağanın fikirləri özünü doğrutmuşdu. Belə ki, ikiillik firqə məktəbini oxuyub, geri qayıdandan sonra Cavanşiri tanımaq olmadı. Özü də dəyişmişdi, əyin-başı da. Ayağında uzunboğaz çəkmə, belində aşırmalı enli kəmər vardı. Tünd bənövşəyi rəngli şivyotdan qalife şalvar-köynək geyinmişdi. Kürəyi bir az da enlənmiş, özü bir az da gözəlləşmişdi. Artıq ona nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanım lazım deyildi. O, qarşısına məqsəd qoymuşdu: Qəzada birinci “Kommuna” yaratmaq. Bunun üçün əvvəlcə qolçomaqları, yəni, Şəmistan ağanı əzmək lazım idi. Qolçomaq olduğuna görə Şəmistan ağanın evini taladılar, ev-eşiyi bir-birinə qatdılar, arvad-uşağı çölə tökdülər, yorğan-döşəyi, ələ keçən pal-paltarı bir arabaya doldurub dörd polisin müşayiəti ilə qəza mərkəzinə, arvad-uşaqlarını isə sürgünə yolladılar. Şəmistan ağa özü isə dağlara qaçıb, qaçaq düşməyə məcbur olmuşdu. Nişanlısı qolçomaq Şəmistan ağanın qızı Həcər xanımı sürgünə göndərəndən sonra Cavanşir kəndlərdə əyri-üyrü çəpərləri dağıtdı, köhnə evləri uçurtdu və çay kənarında, gözəl, sulu yerdə cərgə ilə yeni evlər tikdirdi. Dəyirman yerində balaca bir elektrik stansiyası da qurdurdu. Evlərə işıq gəldi. Arvadların canı hisli çıraq şüşəsi təmizləməkdən qurtardı. Hər şey onun gözündə gözəlləşdi. Kommunanın balaca “Fordzon” traktoru, taxıldöyəni, otbiçəni vardı. Klubu hər gecə işləyirdi. Belə bir qayda qoymuşdu: kəndə gələn qonaq qohumunun evinə yox, kommunanın qonaq otağına düşməli idi. Qohumlar burada görüşməli, kommunanın hesabına düzələn yemək-içməyi də bir yerdə yeməliydilər. Artıq Cavanşirin adı dillərə düşmüşdü. Tez-tez mərkəzdən adamlar gəlir, şəklini çəkir, qəzetlərə məqalələr yazırdılar. Onun başı işə o qədər qarışmışdı ki, çox vaxt evə də gəlmirdi. Elə idarədə divana uzanıb yatır, ya da şinelini üstünə salıb dirsəklənirdi. İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin bədəlini ödəyənlərdən ən əsasının onun anasının olduğunu qeyd edir. Belə ki, onun anasının gecəsi-gündüzü yox idi. Arvad səksəkə içində səhərəcən, oğlunun yolunu gözləyirdi. Həftədə bir-iki dəfə ancaq görüşürdülər. Görüşəndə arvad kəlağayısının ucu ilə gözünü silə-silə oğlunu danlayırdı. Ananı narahat edən o idi ki, o yaxşı bilirdi ki, oğlunun qədrini bilən olmayacaq. O, oğlu Cavanşirin nişanlısı Həcərə etdiyi haqsızlıqları bildiyi üçün çox qorxurdu və çox yaxşı bilirdi ki, qaçaq düşmüş Şəmistan ağa bu etdiklərinin qisasını Cavanşirdən alacaq. Ana oğlunu məzəmmət edərək deyirdi. “Səndə də taqsır oldu, oğul, Həcər sənin nişanlın idi, istəsən qoymazdın. Uzun saçlının ahı yerda qalmır, bir az ehtiyatlı ol”.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Cavanşirin səhvlərinin heyfini anasından alan Şəmistan ağaya haqq qazandırır. Bu ana düzgün oğul tərbiyə edə bilmədiyinə görə diri-diri yanıb, ölməyə layiq görülür. Şəmistan ağa Cavanşirlə haqq-hesabı çəkməyi isə qızı Həcər xanıma saxlayır. Cavanşirin evi yanıb külə dönərkən, anasıda alovlar içində yanıb kösövə dönmüşdü. Həcər beş il sürgün həyatı bitəndən sonra Cavanşiri görməyə gəlir. Cavanşir elə bil qırx yaşlı kişi idi. Bığları codlaşmış, sifətinə qırışlar düşmüşdü. Sürgündən sonrakı bu ilk və son görüşdə Həcər xanım Cavanşiri öldürüb, Göyxallı atı da aparır. Nə qədər axtarsalar da, Cavanşiri kimin öldürdüyünü tapa bilmirlər, qolçomaqların öldürdüyünü yəqin edib, hörmətli adam kimi bağda basdırırlar. Hökumətə göstərdiyi o qədər xidmətlərə baxmayaraq, el ona xəyanəti bağışlamır. Məzarı baxımsız qalır, lakin bu illər ərzində onun məzarını ziyarət edib, güllər əkən, yad edən bir adam vardı, o da ki, Həcər xanım idi. Baxmayaraq ki, Cavanşir onu canından artıq istəyən Həcərə rəhm etmədi, lakin Həcər ona ən səmimi duyğularını, hisslərini vermişdi. El-obanın igidləri içində onu seçib-sevmiş, ona könül vermişdi. Məhz bu sevgisinə görə də o, onu qolu bağlı Sibirə sürgünə göndərən Cavanşirin məzarını heç vaxt tək qoymur. Şəmistan ağanın qızı Həcər dul Güləndamın oğlundan qisasını almışdı və el-oba da Cavanşirə bu gədalığına görə rəhm etməmişdi. Bir sözlə uzunsaçlının ahı yerdə qalmamışdı. Cavanşirin anası yandırılaraq öldürülmüş, evi xarabaya çevrilmiş, özü isə güllələnmişdi.

İsmayıl Şıxlı “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində bitkin insan xarakterləri ilə yanaşı xarakteri formalaşmış heyvan obrazıda vardır. Bu obraz Şəmistan ağanın Göyxallı atıdır. Cavanşir Şəmistan ağanı öldürdükdən sonra Göyxallı atı özünə götürmüşdü. Göyxallı at isə onu yaxına buraxmır, Cavanşiri görəndə yüyəni çeynəyib şahə qalxıb, onu tapda­la­yıb, öldürmək istəyirdi. Çünki at hiss edirdi ki, Həcərin sürgün olmasına, Şəmistan ağanın ölümünə Cavanşir günahkardır. Dilsiz-ağızsız heyvanın hərəkəti ilə yazıçı Cavanşirə olan nifrətini ifadə edir. Əsərdə heyvanlar insanlardan etibarlı və sədaqətli təsvir olunmuşdur. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsərində Şəmistan ağanın atı olan Göyxallı, müəllifin “Dəli Kür” əsərindəki Cahandar ağanın atı olan Qəmərin taleyini yaşayır. Ümumiyyətlə, at obrazlarının xarakterinin yaradılması İsmayıl Şıxlı yaradıcılığında yayğın idi. İsmayıl Şıxlının “Ölüləri qəbristanda basdırın” əsəri Həcər xanımın Cavanşirin qəbrini tapmayaraq və ondan ümidini tamamilə kəsərək, o bağdan birdəfəlik getməsi ilə bitir. Restoranda isə müğənni oxuyur: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin”.

Həcər Atakişiyeva.

Azərbaycan antisemitizmə və islamofobiyaya qarşı inadla mübarizə aparan ölkələrdən biridir

İsrailin ölkəmizdəki səfiri Corc Dik Holokost faciəsi, Azərbaycanın multikultural dəyərləri, İsrail-Fələstin münaqişəsi, bəzi beynəlxalq təşkilatların və ölkələrin Azərbaycana qarşı təzyiqi ilə bağlı AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik.

- Cənab səfir, Holokost həm dünya, həm də yəhudi xalqının tarixində dəhşətli faciələrdən və ağır yaralardan biri kimi qalmaqdadır. Eyni zamanda, hazırda dünyada antisemitizm, islamofobiya amilləri çoxalıb. Bununla bağlı nə deyə bilərsiniz?

- Hər il dünyada yanvarın 27-də Holokost qurbanlarının xatirəsi anılır. Azərbaycan antisemitizmin və islamofobiyanın qarşısının alınması istiqamətində inadla mübarizə aparır. Azərbaycan nadir ölkələrdən biridir ki, burada antisemitizmdən söhbət gedə bilməz. Multikulturalizmin hakim olduğu bu ölkə dünyanın digər dövlətləri üçün gözəl bir nümunədir. Burada Holokost qurbanlarının xatirəsi hər zaman ehtiramla yad olunur. Yəhudilər Azərbaycanda öz milli geyimlərində sərbəst gəzmək imkanına malikdirlər. Halbuki bir çox Avropa ölkəsi Holokost faciəsini rəsmi qaydada qeyd etməkdən çəkinir. Azərbaycan nadir ölkələrdəndir ki, hər zaman İsrailə xoş münasibət göstərir, Holokost faciəsini hər il qeyd edir.

Təəssüf ki, dünyada hələ də yəhudi xalqına qarşı kin və nifrət hissləri bəslənilir. Bunu Fransa və digər ölkələrdə baş verən hadisələr də təsdiqləyir. Yəhudilərin yaşadıqları evlərin işarələnməsi heç bir məntiqə sığmır. Sanki keçmişə qayıdırıq.

- Son vaxtlar bəzi beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən Azərbaycana qarşı təzyiqlər gücləndirilir. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının qış sessiyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsinin qəbul edilməməsi, səsinin dondurulması ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

-Son dövrlərdə baş verən hadisələri yaxından izləyirəm. Beynəlxalq təşkilatların, bəzi ölkələrin Azərbaycana təzyiqinin şahidi oluruq. Biz bunu qəti şəkildə qınayır və pisləyirik. Məsələ burasındadır ki, İsrail də mütəmadi olaraq təzyiqlərə məruz qalır. Çox təəssüf ki, iki ölkə olaraq eyni taleyi yaşayırıq.

Ümid edirik ki, təzyiqlərdən müdafiə olunmağın mexanizmlərini, yollarını müəyyənləşdirib birgə irəli addımlaya biləcəyik.

- Cənab səfir, müharibə və münaqişə ağır prosesdir. Bəzən istəməsək də, bu prosesə qoşulmalı oluruq. Necə düşünürsünüz, Yaxın Şərqdə baş verən münaqişənin həlli imkanları varmı və müharibəyə nə vaxt son qoyula bilər?

- İsrail hökuməti Fələstin xalqı ilə deyil, HƏMAS terror təşkilatı ilə müharibə aparır və xatırladım ki, ilk hücumu onlar başlayıblar. Onlar xəbərdarlıq etmədən İsrailin dövlət sərhədini pozublar, qadınlara təcavüz edilib, uşaqlar öldürülüb.

Biz sivil ölkənin vətəndaşları kimi təbii ki, müharibənin dayandırılmasını, sülh olmasını istəyirik. Amma bunun üçün vətəndaşlarımızın təhlükəsizlik şəraitində yaşamalarına təminat olmalıdır. Hər bir İsrail vətəndaşı - kişisi, qadını, uşağı evində rahat otura bilənədək mübarizəmizi davam etdirəcəyik.

Sivil insanlar bəşəriyyətə qarşı olan hərəkətlərin, müharibələrin, qətliamların əleyhinədir. Amma nə edəsən ki, bunu istəyən, çaxnaşma yaratmaqdan həzz alan qüvvələr var.

-Müsahibə üçün təşəkkür edirik.

Azərbaycan antisemitizmə və islamofobiyaya qarşı inadla mübarizə aparan ölkələrdən biridir

İsrailin ölkəmizdəki səfiri Corc Dik Holokost faciəsi, Azərbaycanın multikultural dəyərləri, İsrail-Fələstin münaqişəsi, bəzi beynəlxalq təşkilatların və ölkələrin Azərbaycana qarşı təzyiqi ilə bağlı AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik.

- Cənab səfir, Holokost həm dünya, həm də yəhudi xalqının tarixində dəhşətli faciələrdən və ağır yaralardan biri kimi qalmaqdadır. Eyni zamanda, hazırda dünyada antisemitizm, islamofobiya amilləri çoxalıb. Bununla bağlı nə deyə bilərsiniz?

- Hər il dünyada yanvarın 27-də Holokost qurbanlarının xatirəsi anılır. Azərbaycan antisemitizmin və islamofobiyanın qarşısının alınması istiqamətində inadla mübarizə aparır. Azərbaycan nadir ölkələrdən biridir ki, burada antisemitizmdən söhbət gedə bilməz. Multikulturalizmin hakim olduğu bu ölkə dünyanın digər dövlətləri üçün gözəl bir nümunədir. Burada Holokost qurbanlarının xatirəsi hər zaman ehtiramla yad olunur. Yəhudilər Azərbaycanda öz milli geyimlərində sərbəst gəzmək imkanına malikdirlər. Halbuki bir çox Avropa ölkəsi Holokost faciəsini rəsmi qaydada qeyd etməkdən çəkinir. Azərbaycan nadir ölkələrdəndir ki, hər zaman İsrailə xoş münasibət göstərir, Holokost faciəsini hər il qeyd edir.

Təəssüf ki, dünyada hələ də yəhudi xalqına qarşı kin və nifrət hissləri bəslənilir. Bunu Fransa və digər ölkələrdə baş verən hadisələr də təsdiqləyir. Yəhudilərin yaşadıqları evlərin işarələnməsi heç bir məntiqə sığmır. Sanki keçmişə qayıdırıq.

- Son vaxtlar bəzi beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən Azərbaycana qarşı təzyiqlər gücləndirilir. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının qış sessiyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsinin qəbul edilməməsi, səsinin dondurulması ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

-Son dövrlərdə baş verən hadisələri yaxından izləyirəm. Beynəlxalq təşkilatların, bəzi ölkələrin Azərbaycana təzyiqinin şahidi oluruq. Biz bunu qəti şəkildə qınayır və pisləyirik. Məsələ burasındadır ki, İsrail də mütəmadi olaraq təzyiqlərə məruz qalır. Çox təəssüf ki, iki ölkə olaraq eyni taleyi yaşayırıq.

Ümid edirik ki, təzyiqlərdən müdafiə olunmağın mexanizmlərini, yollarını müəyyənləşdirib birgə irəli addımlaya biləcəyik.

- Cənab səfir, müharibə və münaqişə ağır prosesdir. Bəzən istəməsək də, bu prosesə qoşulmalı oluruq. Necə düşünürsünüz, Yaxın Şərqdə baş verən münaqişənin həlli imkanları varmı və müharibəyə nə vaxt son qoyula bilər?

- İsrail hökuməti Fələstin xalqı ilə deyil, HƏMAS terror təşkilatı ilə müharibə aparır və xatırladım ki, ilk hücumu onlar başlayıblar. Onlar xəbərdarlıq etmədən İsrailin dövlət sərhədini pozublar, qadınlara təcavüz edilib, uşaqlar öldürülüb.

Biz sivil ölkənin vətəndaşları kimi təbii ki, müharibənin dayandırılmasını, sülh olmasını istəyirik. Amma bunun üçün vətəndaşlarımızın təhlükəsizlik şəraitində yaşamalarına təminat olmalıdır. Hər bir İsrail vətəndaşı - kişisi, qadını, uşağı evində rahat otura bilənədək mübarizəmizi davam etdirəcəyik.

Sivil insanlar bəşəriyyətə qarşı olan hərəkətlərin, müharibələrin, qətliamların əleyhinədir. Amma nə edəsən ki, bunu istəyən, çaxnaşma yaratmaqdan həzz alan qüvvələr var.

-Müsahibə üçün təşəkkür edirik.

Azərbaycan antisemitizmə və islamofobiyaya qarşı inadla mübarizə aparan ölkələrdən biridir

İsrailin ölkəmizdəki səfiri Corc Dik Holokost faciəsi, Azərbaycanın multikultural dəyərləri, İsrail-Fələstin münaqişəsi, bəzi beynəlxalq təşkilatların və ölkələrin Azərbaycana qarşı təzyiqi ilə bağlı AZƏRTAC-a eksklüziv müsahibə verib. Müsahibəni təqdim edirik.

- Cənab səfir, Holokost həm dünya, həm də yəhudi xalqının tarixində dəhşətli faciələrdən və ağır yaralardan biri kimi qalmaqdadır. Eyni zamanda, hazırda dünyada antisemitizm, islamofobiya amilləri çoxalıb. Bununla bağlı nə deyə bilərsiniz?

- Hər il dünyada yanvarın 27-də Holokost qurbanlarının xatirəsi anılır. Azərbaycan antisemitizmin və islamofobiyanın qarşısının alınması istiqamətində inadla mübarizə aparır. Azərbaycan nadir ölkələrdən biridir ki, burada antisemitizmdən söhbət gedə bilməz. Multikulturalizmin hakim olduğu bu ölkə dünyanın digər dövlətləri üçün gözəl bir nümunədir. Burada Holokost qurbanlarının xatirəsi hər zaman ehtiramla yad olunur. Yəhudilər Azərbaycanda öz milli geyimlərində sərbəst gəzmək imkanına malikdirlər. Halbuki bir çox Avropa ölkəsi Holokost faciəsini rəsmi qaydada qeyd etməkdən çəkinir. Azərbaycan nadir ölkələrdəndir ki, hər zaman İsrailə xoş münasibət göstərir, Holokost faciəsini hər il qeyd edir.

Təəssüf ki, dünyada hələ də yəhudi xalqına qarşı kin və nifrət hissləri bəslənilir. Bunu Fransa və digər ölkələrdə baş verən hadisələr də təsdiqləyir. Yəhudilərin yaşadıqları evlərin işarələnməsi heç bir məntiqə sığmır. Sanki keçmişə qayıdırıq.

- Son vaxtlar bəzi beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən Azərbaycana qarşı təzyiqlər gücləndirilir. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının qış sessiyasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin etimadnaməsinin qəbul edilməməsi, səsinin dondurulması ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?

-Son dövrlərdə baş verən hadisələri yaxından izləyirəm. Beynəlxalq təşkilatların, bəzi ölkələrin Azərbaycana təzyiqinin şahidi oluruq. Biz bunu qəti şəkildə qınayır və pisləyirik. Məsələ burasındadır ki, İsrail də mütəmadi olaraq təzyiqlərə məruz qalır. Çox təəssüf ki, iki ölkə olaraq eyni taleyi yaşayırıq.

Ümid edirik ki, təzyiqlərdən müdafiə olunmağın mexanizmlərini, yollarını müəyyənləşdirib birgə irəli addımlaya biləcəyik.

- Cənab səfir, müharibə və münaqişə ağır prosesdir. Bəzən istəməsək də, bu prosesə qoşulmalı oluruq. Necə düşünürsünüz, Yaxın Şərqdə baş verən münaqişənin həlli imkanları varmı və müharibəyə nə vaxt son qoyula bilər?

- İsrail hökuməti Fələstin xalqı ilə deyil, HƏMAS terror təşkilatı ilə müharibə aparır və xatırladım ki, ilk hücumu onlar başlayıblar. Onlar xəbərdarlıq etmədən İsrailin dövlət sərhədini pozublar, qadınlara təcavüz edilib, uşaqlar öldürülüb.

Biz sivil ölkənin vətəndaşları kimi təbii ki, müharibənin dayandırılmasını, sülh olmasını istəyirik. Amma bunun üçün vətəndaşlarımızın təhlükəsizlik şəraitində yaşamalarına təminat olmalıdır. Hər bir İsrail vətəndaşı - kişisi, qadını, uşağı evində rahat otura bilənədək mübarizəmizi davam etdirəcəyik.

Sivil insanlar bəşəriyyətə qarşı olan hərəkətlərin, müharibələrin, qətliamların əleyhinədir. Amma nə edəsən ki, bunu istəyən, çaxnaşma yaratmaqdan həzz alan qüvvələr var.

-Müsahibə üçün təşəkkür edirik.

Bəşəriyyətin əsrlərdir ən ağır bəlalardan biri kimi qəbul etdiyi cüzam xəstəliyi barədə məlumata hələ eramızdan əvvələ aid yazılı abidələrdə rast gəlinir. Bəs ölkəmizdə adıçəkilən xəstəliklə bağlı vəziyyət necədir? Xəstələr hansı şəraitdə müalicə olunur?

AZƏRTAC Azərbaycan Tibb Universitetinə istinadla bildirir ki, universitetin Epidemiologiya və biostatistika kafedrasının müdiri, tibb elmləri doktoru, professor İbadulla Ağayev Respublika Cüzam Xəstəxanasında xəstələrlə çay içdiyini və yoluxmadığını deyib.

Professorun sözlərinə görə, bu gün cüzam xəstəliyinə dünyanın bir sıra ölkələrində rast gəlinir: “Cüzamın yoluxucu xəstəliklərə məxsus xüsusiyyətlərə malik olması barədə alimlər arasında müxtəlif fikirlər səslənib. Bəziləri cüzamın insandan insana keçməsini mümkün, digərləri isə qeyri-mümkün hesab edir. Ancaq bu xəstəliyin etiologiyası bu günədək tibb elminə bəlli olmadığı üçün yoluxucu hesab edilmir. Cüzamın törədicisini ilk dəfə 1873-cü ildə norveçli həkim Herhard Hanzen tapıb. Diqqətinizə çatdırım ki, xəstəlik nəticəsində ən çox dəri, yuxarı tənəffüs yolları və periferik sinirlər zədələnir. Həmin toxumalarda xarakterik iltihab ocaqları əmələ gəlir. Cüzama bəzən “leproz”, “prokaza” və ya “Hanzen xəstəliyi” də deyilir”.

Hər il Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının xətti ilə müxtəlif simpoziumların keçirildiyini bildirən kafedra müdiri, həmin tədbirlərdə xəstəliklə bağlı müxtəlif baxışlar ortaya qoyulduğunu qeyd edib: “Bəzi alimlərin bildirdiyinə görə, xəstəliyə uşaq yaşlarında, adətən oğlan uşaqlarında rast gəlmək olur. Amma son illər aparılan müşahidələr zamanı bəlli oldu ki, xəstəlik qız uşaqlarında da aşkar edilir. Ölkəmizdə, o cümlədən dünyanın bir sıra ölkələrində səhiyyə sistemi cüzamla ciddi mübarizə aparır. Xəstəlik dövlət tərəfindən xüsusi nəzarətdə olduğu üçün hələ sovetlər dönəmində Umbakı qəsəbəsi ərazisində Respublika Cüzam Xəstəxanası tikilib”.

Professorun sözlərinə görə, ilk dəfə xəstəxanada 1976-cı ildə olub: “O vaxtdan 48 il keçib. Hələ ki özümü normal hiss edirəm. Əgər bəzi alimlərin dediyi kimi, cüzam yoluxucu olsaydı, mən və ora apardığım tələbələr çoxdan yoluxardıq. Belə bir fakt indiyədək qeydə alınmayıb”.

İ.Ağayev hazırda respublika üzrə 37 nəfərin qeydiyyatda olduğunu bildirib. Onlardan 13 nəfər Respublika Cüzam Xəstəxanasında, qalanları isə ambulator qaydada müalicə olunur: “Həmin şəxslərin bəziləri yüngül işlərlə təmin olunub, işləyirlər. Bəzən onlarla küçədə rastlaşır, hal-əhval tuturam. Bəzilərinin harada işlədiklərini bildiyim üçün arada onlara baş çəkir, tənha buraxmıram. Onların adi xoş sözə, isti münasibətə ehtiyacları var. Görüşəndə çalışıram ki, həyatda özlərini kimsəsiz, tənha hiss etməsinlər”.

Bəşəriyyətin əsrlərdir ən ağır bəlalardan biri kimi qəbul etdiyi cüzam xəstəliyi barədə məlumata hələ eramızdan əvvələ aid yazılı abidələrdə rast gəlinir. Bəs ölkəmizdə adıçəkilən xəstəliklə bağlı vəziyyət necədir? Xəstələr hansı şəraitdə müalicə olunur?

AZƏRTAC Azərbaycan Tibb Universitetinə istinadla bildirir ki, universitetin Epidemiologiya və biostatistika kafedrasının müdiri, tibb elmləri doktoru, professor İbadulla Ağayev Respublika Cüzam Xəstəxanasında xəstələrlə çay içdiyini və yoluxmadığını deyib.

Professorun sözlərinə görə, bu gün cüzam xəstəliyinə dünyanın bir sıra ölkələrində rast gəlinir: “Cüzamın yoluxucu xəstəliklərə məxsus xüsusiyyətlərə malik olması barədə alimlər arasında müxtəlif fikirlər səslənib. Bəziləri cüzamın insandan insana keçməsini mümkün, digərləri isə qeyri-mümkün hesab edir. Ancaq bu xəstəliyin etiologiyası bu günədək tibb elminə bəlli olmadığı üçün yoluxucu hesab edilmir. Cüzamın törədicisini ilk dəfə 1873-cü ildə norveçli həkim Herhard Hanzen tapıb. Diqqətinizə çatdırım ki, xəstəlik nəticəsində ən çox dəri, yuxarı tənəffüs yolları və periferik sinirlər zədələnir. Həmin toxumalarda xarakterik iltihab ocaqları əmələ gəlir. Cüzama bəzən “leproz”, “prokaza” və ya “Hanzen xəstəliyi” də deyilir”.

Hər il Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının xətti ilə müxtəlif simpoziumların keçirildiyini bildirən kafedra müdiri, həmin tədbirlərdə xəstəliklə bağlı müxtəlif baxışlar ortaya qoyulduğunu qeyd edib: “Bəzi alimlərin bildirdiyinə görə, xəstəliyə uşaq yaşlarında, adətən oğlan uşaqlarında rast gəlmək olur. Amma son illər aparılan müşahidələr zamanı bəlli oldu ki, xəstəlik qız uşaqlarında da aşkar edilir. Ölkəmizdə, o cümlədən dünyanın bir sıra ölkələrində səhiyyə sistemi cüzamla ciddi mübarizə aparır. Xəstəlik dövlət tərəfindən xüsusi nəzarətdə olduğu üçün hələ sovetlər dönəmində Umbakı qəsəbəsi ərazisində Respublika Cüzam Xəstəxanası tikilib”.

Professorun sözlərinə görə, ilk dəfə xəstəxanada 1976-cı ildə olub: “O vaxtdan 48 il keçib. Hələ ki özümü normal hiss edirəm. Əgər bəzi alimlərin dediyi kimi, cüzam yoluxucu olsaydı, mən və ora apardığım tələbələr çoxdan yoluxardıq. Belə bir fakt indiyədək qeydə alınmayıb”.

İ.Ağayev hazırda respublika üzrə 37 nəfərin qeydiyyatda olduğunu bildirib. Onlardan 13 nəfər Respublika Cüzam Xəstəxanasında, qalanları isə ambulator qaydada müalicə olunur: “Həmin şəxslərin bəziləri yüngül işlərlə təmin olunub, işləyirlər. Bəzən onlarla küçədə rastlaşır, hal-əhval tuturam. Bəzilərinin harada işlədiklərini bildiyim üçün arada onlara baş çəkir, tənha buraxmıram. Onların adi xoş sözə, isti münasibətə ehtiyacları var. Görüşəndə çalışıram ki, həyatda özlərini kimsəsiz, tənha hiss etməsinlər”.

Bəşəriyyətin əsrlərdir ən ağır bəlalardan biri kimi qəbul etdiyi cüzam xəstəliyi barədə məlumata hələ eramızdan əvvələ aid yazılı abidələrdə rast gəlinir. Bəs ölkəmizdə adıçəkilən xəstəliklə bağlı vəziyyət necədir? Xəstələr hansı şəraitdə müalicə olunur?

AZƏRTAC Azərbaycan Tibb Universitetinə istinadla bildirir ki, universitetin Epidemiologiya və biostatistika kafedrasının müdiri, tibb elmləri doktoru, professor İbadulla Ağayev Respublika Cüzam Xəstəxanasında xəstələrlə çay içdiyini və yoluxmadığını deyib.

Professorun sözlərinə görə, bu gün cüzam xəstəliyinə dünyanın bir sıra ölkələrində rast gəlinir: “Cüzamın yoluxucu xəstəliklərə məxsus xüsusiyyətlərə malik olması barədə alimlər arasında müxtəlif fikirlər səslənib. Bəziləri cüzamın insandan insana keçməsini mümkün, digərləri isə qeyri-mümkün hesab edir. Ancaq bu xəstəliyin etiologiyası bu günədək tibb elminə bəlli olmadığı üçün yoluxucu hesab edilmir. Cüzamın törədicisini ilk dəfə 1873-cü ildə norveçli həkim Herhard Hanzen tapıb. Diqqətinizə çatdırım ki, xəstəlik nəticəsində ən çox dəri, yuxarı tənəffüs yolları və periferik sinirlər zədələnir. Həmin toxumalarda xarakterik iltihab ocaqları əmələ gəlir. Cüzama bəzən “leproz”, “prokaza” və ya “Hanzen xəstəliyi” də deyilir”.

Hər il Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının xətti ilə müxtəlif simpoziumların keçirildiyini bildirən kafedra müdiri, həmin tədbirlərdə xəstəliklə bağlı müxtəlif baxışlar ortaya qoyulduğunu qeyd edib: “Bəzi alimlərin bildirdiyinə görə, xəstəliyə uşaq yaşlarında, adətən oğlan uşaqlarında rast gəlmək olur. Amma son illər aparılan müşahidələr zamanı bəlli oldu ki, xəstəlik qız uşaqlarında da aşkar edilir. Ölkəmizdə, o cümlədən dünyanın bir sıra ölkələrində səhiyyə sistemi cüzamla ciddi mübarizə aparır. Xəstəlik dövlət tərəfindən xüsusi nəzarətdə olduğu üçün hələ sovetlər dönəmində Umbakı qəsəbəsi ərazisində Respublika Cüzam Xəstəxanası tikilib”.

Professorun sözlərinə görə, ilk dəfə xəstəxanada 1976-cı ildə olub: “O vaxtdan 48 il keçib. Hələ ki özümü normal hiss edirəm. Əgər bəzi alimlərin dediyi kimi, cüzam yoluxucu olsaydı, mən və ora apardığım tələbələr çoxdan yoluxardıq. Belə bir fakt indiyədək qeydə alınmayıb”.

İ.Ağayev hazırda respublika üzrə 37 nəfərin qeydiyyatda olduğunu bildirib. Onlardan 13 nəfər Respublika Cüzam Xəstəxanasında, qalanları isə ambulator qaydada müalicə olunur: “Həmin şəxslərin bəziləri yüngül işlərlə təmin olunub, işləyirlər. Bəzən onlarla küçədə rastlaşır, hal-əhval tuturam. Bəzilərinin harada işlədiklərini bildiyim üçün arada onlara baş çəkir, tənha buraxmıram. Onların adi xoş sözə, isti münasibətə ehtiyacları var. Görüşəndə çalışıram ki, həyatda özlərini kimsəsiz, tənha hiss etməsinlər”.

Yanvarın 29-da “Baku Decides” Gənclərin I İqlim Danışıqları” adlı beynəlxalq konfransın açılış mərasimi keçirilir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, konfrans Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 25 dekabr tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycanda 2024-cü ilin “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” elan edilməsindən irəli gələn vəzifələrin həlli məqsədilə yanvarın 29-dan fevralın 1-dək baş tutacaq.

Konfransda ətraf mühit, ekologiya, kənd təsərrüfatı, enerji və iqlim dəyişiklikləri sahələrində fəaliyyət göstərən 70-dən çox yerli, xarici dövlət qurumları və qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri iştirak edirlər. BMT-nin Gənclər Ofisindən İqlim üzrə Məşvərət Şurasının rəsmisinin də qatıldığı tədbir “Baku Decides” Gənclər Bəyənatının qəbulu ilə yekunlaşacaq.

Yanvarın 29-da “Baku Decides” Gənclərin I İqlim Danışıqları” adlı beynəlxalq konfransın açılış mərasimi keçirilir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, konfrans Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 25 dekabr tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycanda 2024-cü ilin “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” elan edilməsindən irəli gələn vəzifələrin həlli məqsədilə yanvarın 29-dan fevralın 1-dək baş tutacaq.

Konfransda ətraf mühit, ekologiya, kənd təsərrüfatı, enerji və iqlim dəyişiklikləri sahələrində fəaliyyət göstərən 70-dən çox yerli, xarici dövlət qurumları və qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri iştirak edirlər. BMT-nin Gənclər Ofisindən İqlim üzrə Məşvərət Şurasının rəsmisinin də qatıldığı tədbir “Baku Decides” Gənclər Bəyənatının qəbulu ilə yekunlaşacaq.

Yanvarın 29-da “Baku Decides” Gənclərin I İqlim Danışıqları” adlı beynəlxalq konfransın açılış mərasimi keçirilir.

AZƏRTAC xəbər verir ki, konfrans Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 25 dekabr tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycanda 2024-cü ilin “Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili” elan edilməsindən irəli gələn vəzifələrin həlli məqsədilə yanvarın 29-dan fevralın 1-dək baş tutacaq.

Konfransda ətraf mühit, ekologiya, kənd təsərrüfatı, enerji və iqlim dəyişiklikləri sahələrində fəaliyyət göstərən 70-dən çox yerli, xarici dövlət qurumları və qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri iştirak edirlər. BMT-nin Gənclər Ofisindən İqlim üzrə Məşvərət Şurasının rəsmisinin də qatıldığı tədbir “Baku Decides” Gənclər Bəyənatının qəbulu ilə yekunlaşacaq.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin yanvarın 27-si saat 21:00-a olan məlumatına əsasən, əvvəlcədən xəbər verildiyi kimi, qərb rayonlarından başlayaraq ölkə ərazisində yağıntılı hava şəraiti müşahidə olunur, bəzi yerlərdə sulu qar, qar yağır.

Xidmətdən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, Gəncə, Şəmkir, Tovuz, Ceyrançöl, Goranboy, Gədəbəy, Göygöl, Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın, Naxçıvan, Şahbuz, Zaqatala, Şəki, Qax, Zaqatala, Şahdağ, Xaltan, Quba, Biləsuvarda qar yağır.

Naftalan, Bərdə, Ağdam, Tərtər, Ağsu, İmişli, Kürdəmir, Yevlax, Sabirabad, Mingəçevir, Balakən, Şamaxı, İsmayıllı, Oğuz, Qəbələ, Qobustan, Neftçala, Zərdab, Göyçay, Quba, Xaçmaz, Şabranda, Bakıda və Abşeron yarımadasında isə yağış yağır.

Havanın temperaturu Bakıda və Abşeron yarımadasında 7 dərəcəyədək isti, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 2-9 dərəcə şaxta, Aran rayonlarında 3 dərəcəyədək isti, dağlıq rayonlarda 5 dərəcəyədək şaxtadır.

Ölkə ərazisində müşahidə olunan yağıntılı hava şəraiti yanvarın 30-u gündüzədək davam edəcək.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin yanvarın 27-si saat 21:00-a olan məlumatına əsasən, əvvəlcədən xəbər verildiyi kimi, qərb rayonlarından başlayaraq ölkə ərazisində yağıntılı hava şəraiti müşahidə olunur, bəzi yerlərdə sulu qar, qar yağır.

Xidmətdən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, Gəncə, Şəmkir, Tovuz, Ceyrançöl, Goranboy, Gədəbəy, Göygöl, Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın, Naxçıvan, Şahbuz, Zaqatala, Şəki, Qax, Zaqatala, Şahdağ, Xaltan, Quba, Biləsuvarda qar yağır.

Naftalan, Bərdə, Ağdam, Tərtər, Ağsu, İmişli, Kürdəmir, Yevlax, Sabirabad, Mingəçevir, Balakən, Şamaxı, İsmayıllı, Oğuz, Qəbələ, Qobustan, Neftçala, Zərdab, Göyçay, Quba, Xaçmaz, Şabranda, Bakıda və Abşeron yarımadasında isə yağış yağır.

Havanın temperaturu Bakıda və Abşeron yarımadasında 7 dərəcəyədək isti, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 2-9 dərəcə şaxta, Aran rayonlarında 3 dərəcəyədək isti, dağlıq rayonlarda 5 dərəcəyədək şaxtadır.

Ölkə ərazisində müşahidə olunan yağıntılı hava şəraiti yanvarın 30-u gündüzədək davam edəcək.

Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin yanvarın 27-si saat 21:00-a olan məlumatına əsasən, əvvəlcədən xəbər verildiyi kimi, qərb rayonlarından başlayaraq ölkə ərazisində yağıntılı hava şəraiti müşahidə olunur, bəzi yerlərdə sulu qar, qar yağır.

Xidmətdən AZƏRTAC-a verilən məlumata görə, Gəncə, Şəmkir, Tovuz, Ceyrançöl, Goranboy, Gədəbəy, Göygöl, Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın, Naxçıvan, Şahbuz, Zaqatala, Şəki, Qax, Zaqatala, Şahdağ, Xaltan, Quba, Biləsuvarda qar yağır.

Naftalan, Bərdə, Ağdam, Tərtər, Ağsu, İmişli, Kürdəmir, Yevlax, Sabirabad, Mingəçevir, Balakən, Şamaxı, İsmayıllı, Oğuz, Qəbələ, Qobustan, Neftçala, Zərdab, Göyçay, Quba, Xaçmaz, Şabranda, Bakıda və Abşeron yarımadasında isə yağış yağır.

Havanın temperaturu Bakıda və Abşeron yarımadasında 7 dərəcəyədək isti, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 2-9 dərəcə şaxta, Aran rayonlarında 3 dərəcəyədək isti, dağlıq rayonlarda 5 dərəcəyədək şaxtadır.

Ölkə ərazisində müşahidə olunan yağıntılı hava şəraiti yanvarın 30-u gündüzədək davam edəcək.

Britaniyanın neft-qaz şirkəti “Shell” Qırmızı dəniz vasitəsilə bütün daşımaları qeyri-müəyyən müddətə dayandırmaq qərarına gəlib.

Məlumata görə, keçən ay “Shell” şirkətinə məxsus tanker pilotsuz uçuş aparatının hücumuna məruz qalıb və Qırmızı dənizdə husilər tərəfindən təqib edilib.

Odur ki, şirkət gələcək hücumların bölgədə böyük neft sızmasına səbəb ola biləcəyi və gəmi ekipajlarının təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyi ilə bağlı bütün tranzit daşımaları dayandırmaq qərarına gəlib.

Mənbə: TASS

Britaniyanın neft-qaz şirkəti “Shell” Qırmızı dəniz vasitəsilə bütün daşımaları qeyri-müəyyən müddətə dayandırmaq qərarına gəlib.

Məlumata görə, keçən ay “Shell” şirkətinə məxsus tanker pilotsuz uçuş aparatının hücumuna məruz qalıb və Qırmızı dənizdə husilər tərəfindən təqib edilib.

Odur ki, şirkət gələcək hücumların bölgədə böyük neft sızmasına səbəb ola biləcəyi və gəmi ekipajlarının təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyi ilə bağlı bütün tranzit daşımaları dayandırmaq qərarına gəlib.

Mənbə: TASS

Britaniyanın neft-qaz şirkəti “Shell” Qırmızı dəniz vasitəsilə bütün daşımaları qeyri-müəyyən müddətə dayandırmaq qərarına gəlib.

Məlumata görə, keçən ay “Shell” şirkətinə məxsus tanker pilotsuz uçuş aparatının hücumuna məruz qalıb və Qırmızı dənizdə husilər tərəfindən təqib edilib.

Odur ki, şirkət gələcək hücumların bölgədə böyük neft sızmasına səbəb ola biləcəyi və gəmi ekipajlarının təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyi ilə bağlı bütün tranzit daşımaları dayandırmaq qərarına gəlib.

Mənbə: TASS