Интервью должно было стать событием. Не скандалом — продюсер был слишком опытен для дешевых скандалов. Нет, всё планировалось тоньше. Несколько больших иякобы бесхитростных разговоров. Откровенные беседы. Немного детства. Немного боли. Чуть-чуть резкости. Пара фраз, способных вызвать ярость одних и восторг других. Нужно было расширять аудиторию.

— Творчества сегодня мало, – говорил продюсер, прохаживаясь между холстами. – Люди должны обсуждать тебя между собой. Не картины. Тебя.

Он говорил это почти ласково, как врач, объясняющий необходимость операции.

— Иначе забудут.

Слово «забудут» почему-то задело. Художник смотрел в окно. Снег медленно сползал по стеклу.

— Вам сказать правду или то, что я думаю? – неожиданно спросил он.

Все рассмеялись. Фразу сочли удачной. Только сам он не улыбнулся.

Он начал рассказывать о детстве. О поселке, где зимой ветер был громче людей. Об интернате. О длинных коридорах с тусклым светом. О запахе мокрой одежды. Тихий мальчик. Не забитый. Нет. Просто слишком рано понявший: лишнее слово делает человека заметным, а заметность редко приносит что-то хорошее. Учился средне. Пел плохо. Смеялся редко. В интернате ценились другие качества. Но природа почему-то наградила его крепким телом. И этого оказалось достаточно, чтобы его не трогали слишком часто.

Все мечтали о городе. Город был мифом. Там существовала другая жизнь: освещенные окна, красивые женщины, музыка, друзья, разговоры до ночи, успех. Главное — возможность стать другим человеком.

После девятого класса его вызвали на разговор. Директор долго смотрел бумаги. Потом сказал:

— Рабочие профессии тоже нужны стране.

Ему объяснили всё спокойно и разумно. У него хорошие физические данные. Спокойный характер. Нет лидерских амбиций. Последнее прозвучало почти как медицинский диагноз. Он не спорил. Да и как спорить, если взрослые всегда говорят уверенно? Так он оказался машинистом башенного крана. И впервые в жизни почувствовал странное ощущение счастья.

Высота меняет человека. Особенно ежедневная. Подъем занимал почти двадцать минут. Чем выше он поднимался, тем слабее становились звуки земли. Город словно растворялся в расстоянии. Наверху был другой мир. Там всё земное становилось маленьким. Люди. Машины. Ссоры. Спешка. Даже страхи уменьшались. Кабина была неожиданно просторной. В ней можно было лежать. Читать. Спать. Но главное — там можно было молчать. Никто не лез в душу. Никто не навязывал разговоры. Никто не включал радио с незатейливыми песенками.

И именно там с ним произошла странная вещь. Он начал слушать классику. Сначала случайно. Потом жадно. Бах, Моцарт, Рахманинов, Малер. Музыка на высоте звучала иначе. Словно воздух очищал ее от всего лишнего. Иногда ему казалось: композиторы писали свои вещи именно для такого одиночества. Он парил над городом и снисходительно смотрел вниз.
И постепенно стал замечать закономерности. В одно и то же время люди шли одинаковыми маршрутами. Машины выстраивались в знакомые линии. Толпа текла по каким-то своим, неуловимым законам. Город дышал ритмами. Сверху человеческая жизнь казалась удивительно понятной. Даже красивой в своей повторяемости. Правильной. Он начал предугадывать движение потоков. Почти чувствовал, где через минуту появится толпа, где образуется пустота, где кто-то остановится. Иногда ему казалось, что он смотрит не на людей, а на огромный живой организм.

И постепенно высота стала для него наркотиком. Только там он чувствовал ясность. Только там мир подчинялся логике. Только там всё было правильно.

Птица появилась под вечер. Большая. Темная. Сломанное крыло билось о металлические балки. Он потом не мог объяснить, почему потянулся к ней. Наверное, потому что впервые за все годы наверху увидел не движение, не поток, не часть рисунка — а живое существо, которому страшно. Птица смотрела на него почти с ненавистью. В ее резких движениях читалось древнее недоверие ко всему человеческому. Но боль оказалась сильнее страха. Он осторожно освободил крыло из стального троса. И в этот момент птица резко рванулась. Он потерял равновесие. Падение длилось секунды. Но именно в эти секунды он впервые увидел землю не сверху. Она летела ему навстречу. Спасла площадка. Ногу вывернуло чудовищно. Телефон остался в кабине. Он лежал один среди железных конструкций и слушал, как ветер проходит сквозь кран.

Боль пришла позже. Сначала было другое чувство. Странное. Будто мир, который он считал понятным, внезапно решил показать свое настоящее лицо. Нашли его только через час. Потом были операции. Металл. Спицы. Реабилитация. Хромота осталась навсегда. На высоту он больше не поднимался.

Пожилой врач сказал ему:

— Вам нужен велосипед. Иначе нога не простит.

Так бывший машинист крана стал курьером. И мир рухнул второй раз.

Только теперь — окончательно. Раньше он смотрел сверху вниз. Теперь оказался внутри потока. И оказалось, что люди двигаются совсем не так, как виделось с высоты. Они сворачивали внезапно. Останавливались без причины. Меняли маршрут из-за запаха кофе, телефонного звонка, внезапно обуявшей тревоги, воспоминания или острого осознания одиночества.

На земле не существовало логики. Существовало настроение. Случай. Выбор. Он раздражался почти физически. Сверху мир был правильным, выверенным, логичным. Алгеброй. Снизу — неясной, размытой росписью. Живописью. И именно тогда он начал писать. Сначала бессознательно. Краски словно сами искали выход. Он не придумывал композиции. Не выстраивал концепции. Холсты возникали, как приступы. Будто внутри него долгие годы копилось что-то, чему не хватало языка. Он писал город. Но странным образом. На его картинах люди одновременно казались и крошечными, и бесконечно важными. Словно кто-то смотрел на них сразу с двух точек: с высоты… и изнутри. Критики говорили о новом урбанистическом взгляде. Журналисты искали социальные подтексты. Продюсер довольно повторял слово «уникальность».

А сам художник однажды понял простую вещь. Высота научила его видеть порядок. Но только падение позволило увидеть человека. И, возможно, именно поэтому его картины так пугали некоторых людей. Они вдруг узнавали в этих потоках себя.

Агамали МАМЕДОВ, доктор социологических наук, профессор

Интервью должно было стать событием. Не скандалом — продюсер был слишком опытен для дешевых скандалов. Нет, всё планировалось тоньше. Несколько больших иякобы бесхитростных разговоров. Откровенные беседы. Немного детства. Немного боли. Чуть-чуть резкости. Пара фраз, способных вызвать ярость одних и восторг других. Нужно было расширять аудиторию.

— Творчества сегодня мало, – говорил продюсер, прохаживаясь между холстами. – Люди должны обсуждать тебя между собой. Не картины. Тебя.

Он говорил это почти ласково, как врач, объясняющий необходимость операции.

— Иначе забудут.

Слово «забудут» почему-то задело. Художник смотрел в окно. Снег медленно сползал по стеклу.

— Вам сказать правду или то, что я думаю? – неожиданно спросил он.

Все рассмеялись. Фразу сочли удачной. Только сам он не улыбнулся.

Он начал рассказывать о детстве. О поселке, где зимой ветер был громче людей. Об интернате. О длинных коридорах с тусклым светом. О запахе мокрой одежды. Тихий мальчик. Не забитый. Нет. Просто слишком рано понявший: лишнее слово делает человека заметным, а заметность редко приносит что-то хорошее. Учился средне. Пел плохо. Смеялся редко. В интернате ценились другие качества. Но природа почему-то наградила его крепким телом. И этого оказалось достаточно, чтобы его не трогали слишком часто.

Все мечтали о городе. Город был мифом. Там существовала другая жизнь: освещенные окна, красивые женщины, музыка, друзья, разговоры до ночи, успех. Главное — возможность стать другим человеком.

После девятого класса его вызвали на разговор. Директор долго смотрел бумаги. Потом сказал:

— Рабочие профессии тоже нужны стране.

Ему объяснили всё спокойно и разумно. У него хорошие физические данные. Спокойный характер. Нет лидерских амбиций. Последнее прозвучало почти как медицинский диагноз. Он не спорил. Да и как спорить, если взрослые всегда говорят уверенно? Так он оказался машинистом башенного крана. И впервые в жизни почувствовал странное ощущение счастья.

Высота меняет человека. Особенно ежедневная. Подъем занимал почти двадцать минут. Чем выше он поднимался, тем слабее становились звуки земли. Город словно растворялся в расстоянии. Наверху был другой мир. Там всё земное становилось маленьким. Люди. Машины. Ссоры. Спешка. Даже страхи уменьшались. Кабина была неожиданно просторной. В ней можно было лежать. Читать. Спать. Но главное — там можно было молчать. Никто не лез в душу. Никто не навязывал разговоры. Никто не включал радио с незатейливыми песенками.

И именно там с ним произошла странная вещь. Он начал слушать классику. Сначала случайно. Потом жадно. Бах, Моцарт, Рахманинов, Малер. Музыка на высоте звучала иначе. Словно воздух очищал ее от всего лишнего. Иногда ему казалось: композиторы писали свои вещи именно для такого одиночества. Он парил над городом и снисходительно смотрел вниз.
И постепенно стал замечать закономерности. В одно и то же время люди шли одинаковыми маршрутами. Машины выстраивались в знакомые линии. Толпа текла по каким-то своим, неуловимым законам. Город дышал ритмами. Сверху человеческая жизнь казалась удивительно понятной. Даже красивой в своей повторяемости. Правильной. Он начал предугадывать движение потоков. Почти чувствовал, где через минуту появится толпа, где образуется пустота, где кто-то остановится. Иногда ему казалось, что он смотрит не на людей, а на огромный живой организм.

И постепенно высота стала для него наркотиком. Только там он чувствовал ясность. Только там мир подчинялся логике. Только там всё было правильно.

Птица появилась под вечер. Большая. Темная. Сломанное крыло билось о металлические балки. Он потом не мог объяснить, почему потянулся к ней. Наверное, потому что впервые за все годы наверху увидел не движение, не поток, не часть рисунка — а живое существо, которому страшно. Птица смотрела на него почти с ненавистью. В ее резких движениях читалось древнее недоверие ко всему человеческому. Но боль оказалась сильнее страха. Он осторожно освободил крыло из стального троса. И в этот момент птица резко рванулась. Он потерял равновесие. Падение длилось секунды. Но именно в эти секунды он впервые увидел землю не сверху. Она летела ему навстречу. Спасла площадка. Ногу вывернуло чудовищно. Телефон остался в кабине. Он лежал один среди железных конструкций и слушал, как ветер проходит сквозь кран.

Боль пришла позже. Сначала было другое чувство. Странное. Будто мир, который он считал понятным, внезапно решил показать свое настоящее лицо. Нашли его только через час. Потом были операции. Металл. Спицы. Реабилитация. Хромота осталась навсегда. На высоту он больше не поднимался.

Пожилой врач сказал ему:

— Вам нужен велосипед. Иначе нога не простит.

Так бывший машинист крана стал курьером. И мир рухнул второй раз.

Только теперь — окончательно. Раньше он смотрел сверху вниз. Теперь оказался внутри потока. И оказалось, что люди двигаются совсем не так, как виделось с высоты. Они сворачивали внезапно. Останавливались без причины. Меняли маршрут из-за запаха кофе, телефонного звонка, внезапно обуявшей тревоги, воспоминания или острого осознания одиночества.

На земле не существовало логики. Существовало настроение. Случай. Выбор. Он раздражался почти физически. Сверху мир был правильным, выверенным, логичным. Алгеброй. Снизу — неясной, размытой росписью. Живописью. И именно тогда он начал писать. Сначала бессознательно. Краски словно сами искали выход. Он не придумывал композиции. Не выстраивал концепции. Холсты возникали, как приступы. Будто внутри него долгие годы копилось что-то, чему не хватало языка. Он писал город. Но странным образом. На его картинах люди одновременно казались и крошечными, и бесконечно важными. Словно кто-то смотрел на них сразу с двух точек: с высоты… и изнутри. Критики говорили о новом урбанистическом взгляде. Журналисты искали социальные подтексты. Продюсер довольно повторял слово «уникальность».

А сам художник однажды понял простую вещь. Высота научила его видеть порядок. Но только падение позволило увидеть человека. И, возможно, именно поэтому его картины так пугали некоторых людей. Они вдруг узнавали в этих потоках себя.

Агамали МАМЕДОВ, доктор социологических наук, профессор

Интервью должно было стать событием. Не скандалом — продюсер был слишком опытен для дешевых скандалов. Нет, всё планировалось тоньше. Несколько больших иякобы бесхитростных разговоров. Откровенные беседы. Немного детства. Немного боли. Чуть-чуть резкости. Пара фраз, способных вызвать ярость одних и восторг других. Нужно было расширять аудиторию.

— Творчества сегодня мало, – говорил продюсер, прохаживаясь между холстами. – Люди должны обсуждать тебя между собой. Не картины. Тебя.

Он говорил это почти ласково, как врач, объясняющий необходимость операции.

— Иначе забудут.

Слово «забудут» почему-то задело. Художник смотрел в окно. Снег медленно сползал по стеклу.

— Вам сказать правду или то, что я думаю? – неожиданно спросил он.

Все рассмеялись. Фразу сочли удачной. Только сам он не улыбнулся.

Он начал рассказывать о детстве. О поселке, где зимой ветер был громче людей. Об интернате. О длинных коридорах с тусклым светом. О запахе мокрой одежды. Тихий мальчик. Не забитый. Нет. Просто слишком рано понявший: лишнее слово делает человека заметным, а заметность редко приносит что-то хорошее. Учился средне. Пел плохо. Смеялся редко. В интернате ценились другие качества. Но природа почему-то наградила его крепким телом. И этого оказалось достаточно, чтобы его не трогали слишком часто.

Все мечтали о городе. Город был мифом. Там существовала другая жизнь: освещенные окна, красивые женщины, музыка, друзья, разговоры до ночи, успех. Главное — возможность стать другим человеком.

После девятого класса его вызвали на разговор. Директор долго смотрел бумаги. Потом сказал:

— Рабочие профессии тоже нужны стране.

Ему объяснили всё спокойно и разумно. У него хорошие физические данные. Спокойный характер. Нет лидерских амбиций. Последнее прозвучало почти как медицинский диагноз. Он не спорил. Да и как спорить, если взрослые всегда говорят уверенно? Так он оказался машинистом башенного крана. И впервые в жизни почувствовал странное ощущение счастья.

Высота меняет человека. Особенно ежедневная. Подъем занимал почти двадцать минут. Чем выше он поднимался, тем слабее становились звуки земли. Город словно растворялся в расстоянии. Наверху был другой мир. Там всё земное становилось маленьким. Люди. Машины. Ссоры. Спешка. Даже страхи уменьшались. Кабина была неожиданно просторной. В ней можно было лежать. Читать. Спать. Но главное — там можно было молчать. Никто не лез в душу. Никто не навязывал разговоры. Никто не включал радио с незатейливыми песенками.

И именно там с ним произошла странная вещь. Он начал слушать классику. Сначала случайно. Потом жадно. Бах, Моцарт, Рахманинов, Малер. Музыка на высоте звучала иначе. Словно воздух очищал ее от всего лишнего. Иногда ему казалось: композиторы писали свои вещи именно для такого одиночества. Он парил над городом и снисходительно смотрел вниз.
И постепенно стал замечать закономерности. В одно и то же время люди шли одинаковыми маршрутами. Машины выстраивались в знакомые линии. Толпа текла по каким-то своим, неуловимым законам. Город дышал ритмами. Сверху человеческая жизнь казалась удивительно понятной. Даже красивой в своей повторяемости. Правильной. Он начал предугадывать движение потоков. Почти чувствовал, где через минуту появится толпа, где образуется пустота, где кто-то остановится. Иногда ему казалось, что он смотрит не на людей, а на огромный живой организм.

И постепенно высота стала для него наркотиком. Только там он чувствовал ясность. Только там мир подчинялся логике. Только там всё было правильно.

Птица появилась под вечер. Большая. Темная. Сломанное крыло билось о металлические балки. Он потом не мог объяснить, почему потянулся к ней. Наверное, потому что впервые за все годы наверху увидел не движение, не поток, не часть рисунка — а живое существо, которому страшно. Птица смотрела на него почти с ненавистью. В ее резких движениях читалось древнее недоверие ко всему человеческому. Но боль оказалась сильнее страха. Он осторожно освободил крыло из стального троса. И в этот момент птица резко рванулась. Он потерял равновесие. Падение длилось секунды. Но именно в эти секунды он впервые увидел землю не сверху. Она летела ему навстречу. Спасла площадка. Ногу вывернуло чудовищно. Телефон остался в кабине. Он лежал один среди железных конструкций и слушал, как ветер проходит сквозь кран.

Боль пришла позже. Сначала было другое чувство. Странное. Будто мир, который он считал понятным, внезапно решил показать свое настоящее лицо. Нашли его только через час. Потом были операции. Металл. Спицы. Реабилитация. Хромота осталась навсегда. На высоту он больше не поднимался.

Пожилой врач сказал ему:

— Вам нужен велосипед. Иначе нога не простит.

Так бывший машинист крана стал курьером. И мир рухнул второй раз.

Только теперь — окончательно. Раньше он смотрел сверху вниз. Теперь оказался внутри потока. И оказалось, что люди двигаются совсем не так, как виделось с высоты. Они сворачивали внезапно. Останавливались без причины. Меняли маршрут из-за запаха кофе, телефонного звонка, внезапно обуявшей тревоги, воспоминания или острого осознания одиночества.

На земле не существовало логики. Существовало настроение. Случай. Выбор. Он раздражался почти физически. Сверху мир был правильным, выверенным, логичным. Алгеброй. Снизу — неясной, размытой росписью. Живописью. И именно тогда он начал писать. Сначала бессознательно. Краски словно сами искали выход. Он не придумывал композиции. Не выстраивал концепции. Холсты возникали, как приступы. Будто внутри него долгие годы копилось что-то, чему не хватало языка. Он писал город. Но странным образом. На его картинах люди одновременно казались и крошечными, и бесконечно важными. Словно кто-то смотрел на них сразу с двух точек: с высоты… и изнутри. Критики говорили о новом урбанистическом взгляде. Журналисты искали социальные подтексты. Продюсер довольно повторял слово «уникальность».

А сам художник однажды понял простую вещь. Высота научила его видеть порядок. Но только падение позволило увидеть человека. И, возможно, именно поэтому его картины так пугали некоторых людей. Они вдруг узнавали в этих потоках себя.

Агамали МАМЕДОВ, доктор социологических наук, профессор

Biz ailədə yeddi uşaq idik. Böyük qardaşlarımdan ikisi körpə yaşlarından şəhərdə yaşayır və oxuyurdular. Qalan beşimiz isə kənd həyatının içində böyüyürdük. Həyatımız sadə idi, amma o sadəliyin içində bizim üçün ən böyük həqiqət atamın sözü idi. Atam nə desə, nəyə söz versə ona inanırdıq. Elə bilirdik ki, o heç vaxt yalan danışmaz.

Bu günə qədər yaddaşımdan silinməyən bir xatirə də onunla bağlıdır.
Söhbət ötən əsrin yetmişinci illərinin sonlarından, səksəninci illərin əvvəllərindən gedir. O zamanlar indiki kimi mobil telefonlar, rəqəmsal kameralar yox idi. Şəkil çəkdirmək adi bir iş sayılmırdı. Bunun üçün kəndimizdən xeyli uzaqda yerləşən Böyük Mərcanlı və ya Horadiz stansiyasına getmək lazım gəlirdi. Fotoqraf qarşısında dayanıb şəkil çəkdirmək bizim üçün əsl hadisə idi.
Mən isə şəkil çəkdirməyi çox sevirdim. Bəlkə də ona görə ki, fotolar anıları yaşadır, yaşananları lentə köçürür. Uşaq ağlımla elə düşünürdüm ki, fotoşəkildə zaman dayanır.

Atam bir gün dedi ki, sizi aparacağam şəkil çəkdirməyə.
Bu söz mənim üçün böyük bir müjdə idi. Günlər keçdikcə səbirsizlənir, hərdən soruşurdum:
— Ata, bizi nə vaxt aparacaqsan?
O isə hər dəfə "sonra", "bir az da gözləyin" kimi cavablar verirdi. Bacı-qardaşlarım bu məsələyə o qədər də əhəmiyyət vermirdilər. Amma mənim üçün bu, böyük bir arzu idi.
Bir gün yenə eyni sualı verəndə atam, görünür, israrımdan yorulmuşdu. Gülümsəyərək dedi:
— Sizi nar çiçəkləyəndə aparacağam şəkil çəkdirməyə.

O vaxtdan mənim gözüm həyətdəki nar ağacında qaldı.
Hər gün ona baxırdım. Budaqlarında qönçələr görünəndə sevincimdən yerə-göyə sığmırdım. Nəhayət, bir səhər nar ağacının budaqlarında al-qırmızı çiçəklər açdı. Mənim üçün dünyanın ən gözəl mənzərəsi idi.
İndi artıq əmin idim ki, atam deyəcək:

— Hazırlaşın, gedirik şəkil çəkdirməyə.
Amma gün keçdi, heç nə olmadı.
Bir həftə keçdi, yenə olmadı.
Nar çiçəkləri açıb-soldu, amma o səfər baş tutmadı.

Uşaq idim. Başa düşə bilmirdim ki, atam doğrudan da unutmuşdu, yoxsa sadəcə məni sakitləşdirmək üçün belə demişdi. Bircə onu hiss edirdim ki, içimdə qəribə bir məyusluq var. İlk dəfə idi ki, gözlədiyim bir söz həyata keçmirdi.

İllər keçdi. Həyat məni müxtəlif yollarla apardı. Çox şey dəyişdi. İndi hər kəsin cibində kamera var, bir düyməyə toxunmaqla yüzlərlə şəkil çəkmək mümkündür. Amma hər dəfə nar ağacları çiçək açanda yaddaşım məni yenə o uzaq illərə qaytarır.

Yenə həyətdə dayanmış o kənd uşağını görürəm. Gözləri nar çiçəklərinə dikilib. Ürəyində isə bircə arzu var: atası verdiyi sözü xatırlasın.
Bəlkə də bu xatirənin mənə öyrətdiyi ən böyük dərs elə budur. Uşaqlar böyüklərin düşündüyündən daha çox inanırlar. Onlar verilən vədləri sadəcə söz kimi qəbul etmirlər; o vədlərin içində öz xəyallarını, ümidlərini qururlar.

Ona görə də mən özümə çoxdan söz vermişəm: övladlarıma yalnız yerinə yetirə biləcəyim vədləri verəcəyəm. Çünki bəzən bir uşağın qəlbində ən uzunömürlü iz nə yoxsulluqdan, nə çətinlikdən, nə də çatışmazlıqdan qalır. O iz bəzən sadəcə açıb-solan bir nar çiçəyinin yaddaşından qalır.
İllər sonra həmin arzu yenə də həyata keçdi. Amma atamın dediyi kimi nə Mərcanlı stansiyasında, nə də Horadizdə.
Bir gün şəhərdə oxuyan qardaşım kəndə fotoaparat gətirmişdi. O vaxtlar fotoaparat özü də böyük nemət sayılırdı. Həyətdə hamımızı bir yerə yığdı. Əvvəl ailəlikcə şəkil çəkdirdi, sonra ayrı-ayrılıqda. Mənim üçün bu, əsl bayram idi.

Nəhayət, çoxdan arzuladığım şəkillər çəkildi.

Ancaq qəribədir ki, o şəkillərin sevincindən daha çox, onları gözlədiyim günlər yaddaşıma həkk olundu. İndi o köhnə fotolara baxanda təkcə uşaqlıq simamı görmürəm. Həm də nar ağacının altında dayanıb çiçəklərə baxan, atasının sözünü səbirsizliklə gözləyən bir uşağı görürəm.
Bəlkə də həyatın qəribəliyi bundadır. Bəzən arzu gec də olsa gerçəkləşir. Amma insanın yaddaşında arzunun özü deyil, onu gözlədiyi günlər qalır.
Atamın "nar çiçəkləyəndə" dediyi vaxt çoxdan ötüb keçib. Atam da artıq xatirələrimdə yaşayır. Lakin hər il nar ağacları al-qırmızı çiçəklərə bürünəndə sanki o illərə qayıdıram. Həyətimiz, uşaqlığımız, atamın səsi yenidən canlanır.

Və mən yenə düşünürəm ki, uşaqlar böyüklərin dediyi hər sözə inanırlar. Onların dünyasında vəd sadəcə bir cümlə deyil, gələcəyə açılan bir qapıdır.
Bəlkə də buna görə nar çiçəyi mənim üçün təkcə baharın müjdəsi deyil. O, həm də sözün məsuliyyətinin, uşaqlıq ümidlərinin və yaddaşın solmayan rənginin simvoludur.

P.S. Bu, artıq sadəcə uşaqlıq xatirəsi deyil, kiçik bir həyat dərsidir.

Səadət Hakıyeva

Biz ailədə yeddi uşaq idik. Böyük qardaşlarımdan ikisi körpə yaşlarından şəhərdə yaşayır və oxuyurdular. Qalan beşimiz isə kənd həyatının içində böyüyürdük. Həyatımız sadə idi, amma o sadəliyin içində bizim üçün ən böyük həqiqət atamın sözü idi. Atam nə desə, nəyə söz versə ona inanırdıq. Elə bilirdik ki, o heç vaxt yalan danışmaz.

Bu günə qədər yaddaşımdan silinməyən bir xatirə də onunla bağlıdır.
Söhbət ötən əsrin yetmişinci illərinin sonlarından, səksəninci illərin əvvəllərindən gedir. O zamanlar indiki kimi mobil telefonlar, rəqəmsal kameralar yox idi. Şəkil çəkdirmək adi bir iş sayılmırdı. Bunun üçün kəndimizdən xeyli uzaqda yerləşən Böyük Mərcanlı və ya Horadiz stansiyasına getmək lazım gəlirdi. Fotoqraf qarşısında dayanıb şəkil çəkdirmək bizim üçün əsl hadisə idi.
Mən isə şəkil çəkdirməyi çox sevirdim. Bəlkə də ona görə ki, fotolar anıları yaşadır, yaşananları lentə köçürür. Uşaq ağlımla elə düşünürdüm ki, fotoşəkildə zaman dayanır.

Atam bir gün dedi ki, sizi aparacağam şəkil çəkdirməyə.
Bu söz mənim üçün böyük bir müjdə idi. Günlər keçdikcə səbirsizlənir, hərdən soruşurdum:
— Ata, bizi nə vaxt aparacaqsan?
O isə hər dəfə "sonra", "bir az da gözləyin" kimi cavablar verirdi. Bacı-qardaşlarım bu məsələyə o qədər də əhəmiyyət vermirdilər. Amma mənim üçün bu, böyük bir arzu idi.
Bir gün yenə eyni sualı verəndə atam, görünür, israrımdan yorulmuşdu. Gülümsəyərək dedi:
— Sizi nar çiçəkləyəndə aparacağam şəkil çəkdirməyə.

O vaxtdan mənim gözüm həyətdəki nar ağacında qaldı.
Hər gün ona baxırdım. Budaqlarında qönçələr görünəndə sevincimdən yerə-göyə sığmırdım. Nəhayət, bir səhər nar ağacının budaqlarında al-qırmızı çiçəklər açdı. Mənim üçün dünyanın ən gözəl mənzərəsi idi.
İndi artıq əmin idim ki, atam deyəcək:

— Hazırlaşın, gedirik şəkil çəkdirməyə.
Amma gün keçdi, heç nə olmadı.
Bir həftə keçdi, yenə olmadı.
Nar çiçəkləri açıb-soldu, amma o səfər baş tutmadı.

Uşaq idim. Başa düşə bilmirdim ki, atam doğrudan da unutmuşdu, yoxsa sadəcə məni sakitləşdirmək üçün belə demişdi. Bircə onu hiss edirdim ki, içimdə qəribə bir məyusluq var. İlk dəfə idi ki, gözlədiyim bir söz həyata keçmirdi.

İllər keçdi. Həyat məni müxtəlif yollarla apardı. Çox şey dəyişdi. İndi hər kəsin cibində kamera var, bir düyməyə toxunmaqla yüzlərlə şəkil çəkmək mümkündür. Amma hər dəfə nar ağacları çiçək açanda yaddaşım məni yenə o uzaq illərə qaytarır.

Yenə həyətdə dayanmış o kənd uşağını görürəm. Gözləri nar çiçəklərinə dikilib. Ürəyində isə bircə arzu var: atası verdiyi sözü xatırlasın.
Bəlkə də bu xatirənin mənə öyrətdiyi ən böyük dərs elə budur. Uşaqlar böyüklərin düşündüyündən daha çox inanırlar. Onlar verilən vədləri sadəcə söz kimi qəbul etmirlər; o vədlərin içində öz xəyallarını, ümidlərini qururlar.

Ona görə də mən özümə çoxdan söz vermişəm: övladlarıma yalnız yerinə yetirə biləcəyim vədləri verəcəyəm. Çünki bəzən bir uşağın qəlbində ən uzunömürlü iz nə yoxsulluqdan, nə çətinlikdən, nə də çatışmazlıqdan qalır. O iz bəzən sadəcə açıb-solan bir nar çiçəyinin yaddaşından qalır.
İllər sonra həmin arzu yenə də həyata keçdi. Amma atamın dediyi kimi nə Mərcanlı stansiyasında, nə də Horadizdə.
Bir gün şəhərdə oxuyan qardaşım kəndə fotoaparat gətirmişdi. O vaxtlar fotoaparat özü də böyük nemət sayılırdı. Həyətdə hamımızı bir yerə yığdı. Əvvəl ailəlikcə şəkil çəkdirdi, sonra ayrı-ayrılıqda. Mənim üçün bu, əsl bayram idi.

Nəhayət, çoxdan arzuladığım şəkillər çəkildi.

Ancaq qəribədir ki, o şəkillərin sevincindən daha çox, onları gözlədiyim günlər yaddaşıma həkk olundu. İndi o köhnə fotolara baxanda təkcə uşaqlıq simamı görmürəm. Həm də nar ağacının altında dayanıb çiçəklərə baxan, atasının sözünü səbirsizliklə gözləyən bir uşağı görürəm.
Bəlkə də həyatın qəribəliyi bundadır. Bəzən arzu gec də olsa gerçəkləşir. Amma insanın yaddaşında arzunun özü deyil, onu gözlədiyi günlər qalır.
Atamın "nar çiçəkləyəndə" dediyi vaxt çoxdan ötüb keçib. Atam da artıq xatirələrimdə yaşayır. Lakin hər il nar ağacları al-qırmızı çiçəklərə bürünəndə sanki o illərə qayıdıram. Həyətimiz, uşaqlığımız, atamın səsi yenidən canlanır.

Və mən yenə düşünürəm ki, uşaqlar böyüklərin dediyi hər sözə inanırlar. Onların dünyasında vəd sadəcə bir cümlə deyil, gələcəyə açılan bir qapıdır.
Bəlkə də buna görə nar çiçəyi mənim üçün təkcə baharın müjdəsi deyil. O, həm də sözün məsuliyyətinin, uşaqlıq ümidlərinin və yaddaşın solmayan rənginin simvoludur.

P.S. Bu, artıq sadəcə uşaqlıq xatirəsi deyil, kiçik bir həyat dərsidir.

Səadət Hakıyeva

Biz ailədə yeddi uşaq idik. Böyük qardaşlarımdan ikisi körpə yaşlarından şəhərdə yaşayır və oxuyurdular. Qalan beşimiz isə kənd həyatının içində böyüyürdük. Həyatımız sadə idi, amma o sadəliyin içində bizim üçün ən böyük həqiqət atamın sözü idi. Atam nə desə, nəyə söz versə ona inanırdıq. Elə bilirdik ki, o heç vaxt yalan danışmaz.

Bu günə qədər yaddaşımdan silinməyən bir xatirə də onunla bağlıdır.
Söhbət ötən əsrin yetmişinci illərinin sonlarından, səksəninci illərin əvvəllərindən gedir. O zamanlar indiki kimi mobil telefonlar, rəqəmsal kameralar yox idi. Şəkil çəkdirmək adi bir iş sayılmırdı. Bunun üçün kəndimizdən xeyli uzaqda yerləşən Böyük Mərcanlı və ya Horadiz stansiyasına getmək lazım gəlirdi. Fotoqraf qarşısında dayanıb şəkil çəkdirmək bizim üçün əsl hadisə idi.
Mən isə şəkil çəkdirməyi çox sevirdim. Bəlkə də ona görə ki, fotolar anıları yaşadır, yaşananları lentə köçürür. Uşaq ağlımla elə düşünürdüm ki, fotoşəkildə zaman dayanır.

Atam bir gün dedi ki, sizi aparacağam şəkil çəkdirməyə.
Bu söz mənim üçün böyük bir müjdə idi. Günlər keçdikcə səbirsizlənir, hərdən soruşurdum:
— Ata, bizi nə vaxt aparacaqsan?
O isə hər dəfə "sonra", "bir az da gözləyin" kimi cavablar verirdi. Bacı-qardaşlarım bu məsələyə o qədər də əhəmiyyət vermirdilər. Amma mənim üçün bu, böyük bir arzu idi.
Bir gün yenə eyni sualı verəndə atam, görünür, israrımdan yorulmuşdu. Gülümsəyərək dedi:
— Sizi nar çiçəkləyəndə aparacağam şəkil çəkdirməyə.

O vaxtdan mənim gözüm həyətdəki nar ağacında qaldı.
Hər gün ona baxırdım. Budaqlarında qönçələr görünəndə sevincimdən yerə-göyə sığmırdım. Nəhayət, bir səhər nar ağacının budaqlarında al-qırmızı çiçəklər açdı. Mənim üçün dünyanın ən gözəl mənzərəsi idi.
İndi artıq əmin idim ki, atam deyəcək:

— Hazırlaşın, gedirik şəkil çəkdirməyə.
Amma gün keçdi, heç nə olmadı.
Bir həftə keçdi, yenə olmadı.
Nar çiçəkləri açıb-soldu, amma o səfər baş tutmadı.

Uşaq idim. Başa düşə bilmirdim ki, atam doğrudan da unutmuşdu, yoxsa sadəcə məni sakitləşdirmək üçün belə demişdi. Bircə onu hiss edirdim ki, içimdə qəribə bir məyusluq var. İlk dəfə idi ki, gözlədiyim bir söz həyata keçmirdi.

İllər keçdi. Həyat məni müxtəlif yollarla apardı. Çox şey dəyişdi. İndi hər kəsin cibində kamera var, bir düyməyə toxunmaqla yüzlərlə şəkil çəkmək mümkündür. Amma hər dəfə nar ağacları çiçək açanda yaddaşım məni yenə o uzaq illərə qaytarır.

Yenə həyətdə dayanmış o kənd uşağını görürəm. Gözləri nar çiçəklərinə dikilib. Ürəyində isə bircə arzu var: atası verdiyi sözü xatırlasın.
Bəlkə də bu xatirənin mənə öyrətdiyi ən böyük dərs elə budur. Uşaqlar böyüklərin düşündüyündən daha çox inanırlar. Onlar verilən vədləri sadəcə söz kimi qəbul etmirlər; o vədlərin içində öz xəyallarını, ümidlərini qururlar.

Ona görə də mən özümə çoxdan söz vermişəm: övladlarıma yalnız yerinə yetirə biləcəyim vədləri verəcəyəm. Çünki bəzən bir uşağın qəlbində ən uzunömürlü iz nə yoxsulluqdan, nə çətinlikdən, nə də çatışmazlıqdan qalır. O iz bəzən sadəcə açıb-solan bir nar çiçəyinin yaddaşından qalır.
İllər sonra həmin arzu yenə də həyata keçdi. Amma atamın dediyi kimi nə Mərcanlı stansiyasında, nə də Horadizdə.
Bir gün şəhərdə oxuyan qardaşım kəndə fotoaparat gətirmişdi. O vaxtlar fotoaparat özü də böyük nemət sayılırdı. Həyətdə hamımızı bir yerə yığdı. Əvvəl ailəlikcə şəkil çəkdirdi, sonra ayrı-ayrılıqda. Mənim üçün bu, əsl bayram idi.

Nəhayət, çoxdan arzuladığım şəkillər çəkildi.

Ancaq qəribədir ki, o şəkillərin sevincindən daha çox, onları gözlədiyim günlər yaddaşıma həkk olundu. İndi o köhnə fotolara baxanda təkcə uşaqlıq simamı görmürəm. Həm də nar ağacının altında dayanıb çiçəklərə baxan, atasının sözünü səbirsizliklə gözləyən bir uşağı görürəm.
Bəlkə də həyatın qəribəliyi bundadır. Bəzən arzu gec də olsa gerçəkləşir. Amma insanın yaddaşında arzunun özü deyil, onu gözlədiyi günlər qalır.
Atamın "nar çiçəkləyəndə" dediyi vaxt çoxdan ötüb keçib. Atam da artıq xatirələrimdə yaşayır. Lakin hər il nar ağacları al-qırmızı çiçəklərə bürünəndə sanki o illərə qayıdıram. Həyətimiz, uşaqlığımız, atamın səsi yenidən canlanır.

Və mən yenə düşünürəm ki, uşaqlar böyüklərin dediyi hər sözə inanırlar. Onların dünyasında vəd sadəcə bir cümlə deyil, gələcəyə açılan bir qapıdır.
Bəlkə də buna görə nar çiçəyi mənim üçün təkcə baharın müjdəsi deyil. O, həm də sözün məsuliyyətinin, uşaqlıq ümidlərinin və yaddaşın solmayan rənginin simvoludur.

P.S. Bu, artıq sadəcə uşaqlıq xatirəsi deyil, kiçik bir həyat dərsidir.

Səadət Hakıyeva

По ночам тоннели начинали жить собственной жизнью. Днем здесь еще сохранялась иллюзия порядка: носилки двигались по размеченным коридорам, врачи обменивались короткими профессиональными фразами, генераторы работали почти без перебоев, а представители международных организаций пытались создавать впечатление, будто война способна подчиняться каким-то процедурам.

Ночью все менялось. Свет становился слабее. Звуки — ближе. Стены словно сдвигались. Тоннели начинали дышать.
Иногда Мише Нифталиеву казалось, что под землей исчезает само время. Оставались только сырость, тяжелый запах медикаментов и странное ощущение, будто все происходящее уже когда-то было.
Или, возможно, никогда не заканчивалось.

В ту ночь обмен тяжелоранеными шел особенно нервно. Международные посредники торопили обе стороны: перемирие могло оборваться в любую минуту. Санитары бегали с носилками, кто-то ругался из-за документов, врачи принимали и передавали пациентов почти автоматически.
Все слишком устали, чтобы ненавидеть открыто.

Ненависть давно перешла в другое состояние. Как радиация. Ее уже не замечали, но она присутствовала в каждом движении.
Миша наклонился над мальчиком лет двенадцати. Осколок вошел под ребро. Руки работали быстро и спокойно.

— Катетер.
— Давление падает.
— Свет держите нормально.
Генератор снова мигнул.
На секунду темнота поглотила коридор.
И именно тогда он услышал голос:
— Нифталиев?
Миша не сразу поднял голову.
За годы войны ему много раз казалось, что прошлое зовет его по имени.
Но голос повторил:
— Нефть-Али?

Только один человек в мире называл его так.
Миша медленно обернулся.
Ливанский врач в серой куртке смотрел на него так, словно увидел не человека, а призрак собственной молодости.

— Анвар? — тихо произнес Миша.
Они несколько секунд молчали.
Вокруг продолжалась суета. Кто-то кричал. Кого-то везли на каталке. Где-то наверху глухо ударило.

Но все это вдруг отдалилось.
Будто тоннели на мгновение решили оставить их наедине с памятью.
— Господи… — Анвар нервно улыбнулся. — Столько лет.
— И где встретились, — ответил Миша. — Не в Баку. Не на берегу Каспия. В подземелье.
— Символично.
— Скорее издевательски.
Анвар хотел что-то сказать, но его позвали.
— После смены? — быстро спросил он.
— После смены.

Они встретились поздно ночью в техническом проходе между двумя секторами.
Там стояли пластиковые ящики с медикаментами, старый термос и несколько складных стульев.

Свет был тусклым и желтым.
Анвар принес кофе и пахлаву.
— Ты не изменился, — сказал Миша. — Все еще таскаешь еду.
— А ты все еще делаешь вид, что тебе ничего не нужно.

Миша усмехнулся.
Некоторое время они говорили почти жадно, перебивая друг друга. Баку. Мединститут. Общежитие. Старый трамвай. Анатомичка.
— Помнишь, как Сафаров уронил скелет прямо во время зачета? — рассмеялся Анвар.
Миша неожиданно тоже засмеялся.

Смех прозвучал странно. Слишком живо для этого места.
— А помнишь, — сказал Анвар, — как мы сидели после практики в анатомичке?
Миша кивнул.

Он помнил все. Ночь. Открытое окно. Запах формалина и сигарет. Тела под белыми простынями. И тогда один из студентов сказал: «Человек внутри одинаковый». Они тогда долго спорили. Молодые. Глупые. Уверенные, что мир устроен рационально. Теперь эта фраза вдруг всплыла здесь, под землей.

И Миша тихо произнес:
— Внутри люди одинаковые. Но убивают друг друга почему-то по-разному.

Анвар не ответил. Только медленно отвел взгляд.
После третьей встречи они начали теряться в тоннелях.
Сначала буквально.

Коридоры были похожи друг на друга. Сырым бетоном. Тусклым светом. Бесконечными ответвлениями. Один раз генератор отключился полностью, и они несколько минут шли почти на ощупь.

— Стой, — сказал Анвар. — Мы уже здесь проходили.
— Нет.
— Проходили.
— Здесь все одинаковое.
Анвар провел рукой по стене.

— Нет, Миша. Не одинаковое. Просто под землей человек теряет направление быстрее, чем наверху.

Эта фраза почему-то запомнилась.
Позже Миша поймал себя на странной мысли: тоннели начали напоминать ему память. Такие же темные. Разветвленные. Без карты. Без выхода.

Чем дальше идешь, тем меньше понимаешь, где находишься.
Иногда ему казалось, что один из коридоров обязательно должен вывести к бакинской набережной.

Сырость вдруг начинала пахнуть Каспием.
Шум генератора превращался в старый трамвай. А капающая вода напоминала аудиторию анатомички, где протекал потолок.

Под землей прошлое становилось ближе настоящего.
О войне они заговорили только на пятую ночь. До этого оба избегали главного. Слишком хорошо понимали: некоторые темы уничтожают даже воспоминания.

Началось спокойно. С цифр. С потерь. С разрушенных домов.
А потом вдруг прорвалось.
Каждый заговорил о своих мертвых.
Голос Анвара стал жестче:

— Вы всегда приходили как хозяева.
Миша устало посмотрел на него.
— А вы всегда хотели, чтобы нас не было вовсе.
— Потому что вы не понимаете…;>
— Нет, Анвар. Это вы не понимаете.
Тишина.
Где-то далеко закричал раненый.
Миша медленно произнес:
— Знаешь, что самое страшное?
— Что?
— Я больше не уверен, где заканчивается моя память и начинается чужая ненависть.

Анвар долго молчал. Потом сказал:
— А я иногда не понимаю, мои ли это мысли вообще. Или я просто много лет повторяю слова мертвых.

Свет снова мигнул. Тоннель дрогнул.
И вдруг Миша понял: они оба смертельно устали не от войны. От истории.
После этого они начали иногда переходить на русский. Неосознанно. Русский вдруг оказался языком, на котором легче вспоминать молодость. Но почти невозможно говорить о войне.

Когда разговор касался настоящего, оба снова переходили на свои языки — резче, холоднее, суше.
И однажды Анвар тихо сказал:
— Странно.
— Что?
— Мы учились на одном языке. Шутили на одном языке. Пили на одном языке.
— И что?
— А ненавидеть друг друга пришлось уже на разных.

Миша ничего не ответил. Потому что это было правдой.
Последняя встреча произошла перед окончанием обмена. Тоннели постепенно пустели. Кто-то сворачивал оборудование. Кто-то спал прямо у стен. Кто-то курил у выхода. Война готовилась продолжаться.
Они долго молчали. Потом Анвар спросил:

— Ты когда-нибудь думал уехать?
Миша усмехнулся.
— А память тоже можно вывезти через границу?
Анвар опустил глаза.
— Нет.
— Вот именно.
Снаружи снова глухо ударило. Пыль посыпалась с потолка.
Миша вдруг сказал:
— Знаешь, что я понял?
— Что?
— Война роет тоннели не только в земле.
Анвар медленно кивнул.

Они стояли друг напротив друга — два стареющих врача, случайно встретившихся среди подземной войны. Два человека, которые когда-то жили в одном городе и верили в один мир. Теперь между ними лежала история. И память. Самая прочная из всех границ.

Где-то погас свет. На секунду тоннель полностью исчез. И из темноты вдруг прозвучал голос Анвара:
— Нефть-Али…
Как тогда. В молодости.

Миша хотел ответить. Но вдруг понял, что уже не знает, кому именно должен отвечать: Анвару, прошлому или самому себе двадцатилетнему. И промолчал.

Потом повернулся и медленно пошел в темноту тоннеля.
Каждый уносил с собой свою территорию памяти.

Ночью все менялось. Свет становился слабее. Звуки — ближе. Стены словно сдвигались. Тоннели начинали дышать.
Иногда Мише Нифталиеву казалось, что под землей исчезает само время. Оставались только сырость, тяжелый запах медикаментов и странное ощущение, будто все происходящее уже когда-то было.
Или, возможно, никогда не заканчивалось.

В ту ночь обмен тяжелоранеными шел особенно нервно. Международные посредники торопили обе стороны: перемирие могло оборваться в любую минуту. Санитары бегали с носилками, кто-то ругался из-за документов, врачи принимали и передавали пациентов почти автоматически.
Все слишком устали, чтобы ненавидеть открыто.

Ненависть давно перешла в другое состояние. Как радиация. Ее уже не замечали, но она присутствовала в каждом движении.
Миша наклонился над мальчиком лет двенадцати. Осколок вошел под ребро. Руки работали быстро и спокойно.

— Катетер.
— Давление падает.
— Свет держите нормально.
Генератор снова мигнул.
На секунду темнота поглотила коридор.
И именно тогда он услышал голос:
— Нифталиев?
Миша не сразу поднял голову.
За годы войны ему много раз казалось, что прошлое зовет его по имени.
Но голос повторил:
— Нефть-Али?

Только один человек в мире называл его так.
Миша медленно обернулся.
Ливанский врач в серой куртке смотрел на него так, словно увидел не человека, а призрак собственной молодости.

— Анвар? — тихо произнес Миша.
Они несколько секунд молчали.
Вокруг продолжалась суета. Кто-то кричал. Кого-то везли на каталке. Где-то наверху глухо ударило.

Но все это вдруг отдалилось.
Будто тоннели на мгновение решили оставить их наедине с памятью.
— Господи… — Анвар нервно улыбнулся. — Столько лет.
— И где встретились, — ответил Миша. — Не в Баку. Не на берегу Каспия. В подземелье.
— Символично.
— Скорее издевательски.
Анвар хотел что-то сказать, но его позвали.
— После смены? — быстро спросил он.
— После смены.

Они встретились поздно ночью в техническом проходе между двумя секторами.
Там стояли пластиковые ящики с медикаментами, старый термос и несколько складных стульев.

Свет был тусклым и желтым.
Анвар принес кофе и пахлаву.
— Ты не изменился, — сказал Миша. — Все еще таскаешь еду.
— А ты все еще делаешь вид, что тебе ничего не нужно.

Миша усмехнулся.
Некоторое время они говорили почти жадно, перебивая друг друга. Баку. Мединститут. Общежитие. Старый трамвай. Анатомичка.
— Помнишь, как Сафаров уронил скелет прямо во время зачета? — рассмеялся Анвар.
Миша неожиданно тоже засмеялся.

Смех прозвучал странно. Слишком живо для этого места.
— А помнишь, — сказал Анвар, — как мы сидели после практики в анатомичке?
Миша кивнул.

Он помнил все. Ночь. Открытое окно. Запах формалина и сигарет. Тела под белыми простынями. И тогда один из студентов сказал: «Человек внутри одинаковый». Они тогда долго спорили. Молодые. Глупые. Уверенные, что мир устроен рационально. Теперь эта фраза вдруг всплыла здесь, под землей.

И Миша тихо произнес:
— Внутри люди одинаковые. Но убивают друг друга почему-то по-разному.

Анвар не ответил. Только медленно отвел взгляд.
После третьей встречи они начали теряться в тоннелях.
Сначала буквально.

Коридоры были похожи друг на друга. Сырым бетоном. Тусклым светом. Бесконечными ответвлениями. Один раз генератор отключился полностью, и они несколько минут шли почти на ощупь.

— Стой, — сказал Анвар. — Мы уже здесь проходили.
— Нет.
— Проходили.
— Здесь все одинаковое.
Анвар провел рукой по стене.

— Нет, Миша. Не одинаковое. Просто под землей человек теряет направление быстрее, чем наверху.

Эта фраза почему-то запомнилась.
Позже Миша поймал себя на странной мысли: тоннели начали напоминать ему память. Такие же темные. Разветвленные. Без карты. Без выхода.

Чем дальше идешь, тем меньше понимаешь, где находишься.
Иногда ему казалось, что один из коридоров обязательно должен вывести к бакинской набережной.

Сырость вдруг начинала пахнуть Каспием.
Шум генератора превращался в старый трамвай. А капающая вода напоминала аудиторию анатомички, где протекал потолок.

Под землей прошлое становилось ближе настоящего.
О войне они заговорили только на пятую ночь. До этого оба избегали главного. Слишком хорошо понимали: некоторые темы уничтожают даже воспоминания.

Началось спокойно. С цифр. С потерь. С разрушенных домов.
А потом вдруг прорвалось.
Каждый заговорил о своих мертвых.
Голос Анвара стал жестче:

— Вы всегда приходили как хозяева.
Миша устало посмотрел на него.
— А вы всегда хотели, чтобы нас не было вовсе.
— Потому что вы не понимаете…;>
— Нет, Анвар. Это вы не понимаете.
Тишина.
Где-то далеко закричал раненый.
Миша медленно произнес:
— Знаешь, что самое страшное?
— Что?
— Я больше не уверен, где заканчивается моя память и начинается чужая ненависть.

Анвар долго молчал. Потом сказал:
— А я иногда не понимаю, мои ли это мысли вообще. Или я просто много лет повторяю слова мертвых.

Свет снова мигнул. Тоннель дрогнул.
И вдруг Миша понял: они оба смертельно устали не от войны. От истории.
После этого они начали иногда переходить на русский. Неосознанно. Русский вдруг оказался языком, на котором легче вспоминать молодость. Но почти невозможно говорить о войне.

Когда разговор касался настоящего, оба снова переходили на свои языки — резче, холоднее, суше.
И однажды Анвар тихо сказал:
— Странно.
— Что?
— Мы учились на одном языке. Шутили на одном языке. Пили на одном языке.
— И что?
— А ненавидеть друг друга пришлось уже на разных.

Миша ничего не ответил. Потому что это было правдой.
Последняя встреча произошла перед окончанием обмена. Тоннели постепенно пустели. Кто-то сворачивал оборудование. Кто-то спал прямо у стен. Кто-то курил у выхода. Война готовилась продолжаться.
Они долго молчали. Потом Анвар спросил:

— Ты когда-нибудь думал уехать?
Миша усмехнулся.
— А память тоже можно вывезти через границу?
Анвар опустил глаза.
— Нет.
— Вот именно.
Снаружи снова глухо ударило. Пыль посыпалась с потолка.
Миша вдруг сказал:
— Знаешь, что я понял?
— Что?
— Война роет тоннели не только в земле.
Анвар медленно кивнул.

Они стояли друг напротив друга — два стареющих врача, случайно встретившихся среди подземной войны. Два человека, которые когда-то жили в одном городе и верили в один мир. Теперь между ними лежала история. И память. Самая прочная из всех границ.

Где-то погас свет. На секунду тоннель полностью исчез. И из темноты вдруг прозвучал голос Анвара:
— Нефть-Али…
Как тогда. В молодости.

Миша хотел ответить. Но вдруг понял, что уже не знает, кому именно должен отвечать: Анвару, прошлому или самому себе двадцатилетнему. И промолчал.

Потом повернулся и медленно пошел в темноту тоннеля.
Каждый уносил с собой свою территорию памяти.

По ночам тоннели начинали жить собственной жизнью. Днем здесь еще сохранялась иллюзия порядка: носилки двигались по размеченным коридорам, врачи обменивались короткими профессиональными фразами, генераторы работали почти без перебоев, а представители международных организаций пытались создавать впечатление, будто война способна подчиняться каким-то процедурам.

Ночью все менялось. Свет становился слабее. Звуки — ближе. Стены словно сдвигались. Тоннели начинали дышать.
Иногда Мише Нифталиеву казалось, что под землей исчезает само время. Оставались только сырость, тяжелый запах медикаментов и странное ощущение, будто все происходящее уже когда-то было.
Или, возможно, никогда не заканчивалось.

В ту ночь обмен тяжелоранеными шел особенно нервно. Международные посредники торопили обе стороны: перемирие могло оборваться в любую минуту. Санитары бегали с носилками, кто-то ругался из-за документов, врачи принимали и передавали пациентов почти автоматически.
Все слишком устали, чтобы ненавидеть открыто.

Ненависть давно перешла в другое состояние. Как радиация. Ее уже не замечали, но она присутствовала в каждом движении.
Миша наклонился над мальчиком лет двенадцати. Осколок вошел под ребро. Руки работали быстро и спокойно.

— Катетер.
— Давление падает.
— Свет держите нормально.
Генератор снова мигнул.
На секунду темнота поглотила коридор.
И именно тогда он услышал голос:
— Нифталиев?
Миша не сразу поднял голову.
За годы войны ему много раз казалось, что прошлое зовет его по имени.
Но голос повторил:
— Нефть-Али?

Только один человек в мире называл его так.
Миша медленно обернулся.
Ливанский врач в серой куртке смотрел на него так, словно увидел не человека, а призрак собственной молодости.

— Анвар? — тихо произнес Миша.
Они несколько секунд молчали.
Вокруг продолжалась суета. Кто-то кричал. Кого-то везли на каталке. Где-то наверху глухо ударило.

Но все это вдруг отдалилось.
Будто тоннели на мгновение решили оставить их наедине с памятью.
— Господи… — Анвар нервно улыбнулся. — Столько лет.
— И где встретились, — ответил Миша. — Не в Баку. Не на берегу Каспия. В подземелье.
— Символично.
— Скорее издевательски.
Анвар хотел что-то сказать, но его позвали.
— После смены? — быстро спросил он.
— После смены.

Они встретились поздно ночью в техническом проходе между двумя секторами.
Там стояли пластиковые ящики с медикаментами, старый термос и несколько складных стульев.

Свет был тусклым и желтым.
Анвар принес кофе и пахлаву.
— Ты не изменился, — сказал Миша. — Все еще таскаешь еду.
— А ты все еще делаешь вид, что тебе ничего не нужно.

Миша усмехнулся.
Некоторое время они говорили почти жадно, перебивая друг друга. Баку. Мединститут. Общежитие. Старый трамвай. Анатомичка.
— Помнишь, как Сафаров уронил скелет прямо во время зачета? — рассмеялся Анвар.
Миша неожиданно тоже засмеялся.

Смех прозвучал странно. Слишком живо для этого места.
— А помнишь, — сказал Анвар, — как мы сидели после практики в анатомичке?
Миша кивнул.

Он помнил все. Ночь. Открытое окно. Запах формалина и сигарет. Тела под белыми простынями. И тогда один из студентов сказал: «Человек внутри одинаковый». Они тогда долго спорили. Молодые. Глупые. Уверенные, что мир устроен рационально. Теперь эта фраза вдруг всплыла здесь, под землей.

И Миша тихо произнес:
— Внутри люди одинаковые. Но убивают друг друга почему-то по-разному.

Анвар не ответил. Только медленно отвел взгляд.
После третьей встречи они начали теряться в тоннелях.
Сначала буквально.

Коридоры были похожи друг на друга. Сырым бетоном. Тусклым светом. Бесконечными ответвлениями. Один раз генератор отключился полностью, и они несколько минут шли почти на ощупь.

— Стой, — сказал Анвар. — Мы уже здесь проходили.
— Нет.
— Проходили.
— Здесь все одинаковое.
Анвар провел рукой по стене.

— Нет, Миша. Не одинаковое. Просто под землей человек теряет направление быстрее, чем наверху.

Эта фраза почему-то запомнилась.
Позже Миша поймал себя на странной мысли: тоннели начали напоминать ему память. Такие же темные. Разветвленные. Без карты. Без выхода.

Чем дальше идешь, тем меньше понимаешь, где находишься.
Иногда ему казалось, что один из коридоров обязательно должен вывести к бакинской набережной.

Сырость вдруг начинала пахнуть Каспием.
Шум генератора превращался в старый трамвай. А капающая вода напоминала аудиторию анатомички, где протекал потолок.

Под землей прошлое становилось ближе настоящего.
О войне они заговорили только на пятую ночь. До этого оба избегали главного. Слишком хорошо понимали: некоторые темы уничтожают даже воспоминания.

Началось спокойно. С цифр. С потерь. С разрушенных домов.
А потом вдруг прорвалось.
Каждый заговорил о своих мертвых.
Голос Анвара стал жестче:

— Вы всегда приходили как хозяева.
Миша устало посмотрел на него.
— А вы всегда хотели, чтобы нас не было вовсе.
— Потому что вы не понимаете…;>
— Нет, Анвар. Это вы не понимаете.
Тишина.
Где-то далеко закричал раненый.
Миша медленно произнес:
— Знаешь, что самое страшное?
— Что?
— Я больше не уверен, где заканчивается моя память и начинается чужая ненависть.

Анвар долго молчал. Потом сказал:
— А я иногда не понимаю, мои ли это мысли вообще. Или я просто много лет повторяю слова мертвых.

Свет снова мигнул. Тоннель дрогнул.
И вдруг Миша понял: они оба смертельно устали не от войны. От истории.
После этого они начали иногда переходить на русский. Неосознанно. Русский вдруг оказался языком, на котором легче вспоминать молодость. Но почти невозможно говорить о войне.

Когда разговор касался настоящего, оба снова переходили на свои языки — резче, холоднее, суше.
И однажды Анвар тихо сказал:
— Странно.
— Что?
— Мы учились на одном языке. Шутили на одном языке. Пили на одном языке.
— И что?
— А ненавидеть друг друга пришлось уже на разных.

Миша ничего не ответил. Потому что это было правдой.
Последняя встреча произошла перед окончанием обмена. Тоннели постепенно пустели. Кто-то сворачивал оборудование. Кто-то спал прямо у стен. Кто-то курил у выхода. Война готовилась продолжаться.
Они долго молчали. Потом Анвар спросил:

— Ты когда-нибудь думал уехать?
Миша усмехнулся.
— А память тоже можно вывезти через границу?
Анвар опустил глаза.
— Нет.
— Вот именно.
Снаружи снова глухо ударило. Пыль посыпалась с потолка.
Миша вдруг сказал:
— Знаешь, что я понял?
— Что?
— Война роет тоннели не только в земле.
Анвар медленно кивнул.

Они стояли друг напротив друга — два стареющих врача, случайно встретившихся среди подземной войны. Два человека, которые когда-то жили в одном городе и верили в один мир. Теперь между ними лежала история. И память. Самая прочная из всех границ.

Где-то погас свет. На секунду тоннель полностью исчез. И из темноты вдруг прозвучал голос Анвара:
— Нефть-Али…
Как тогда. В молодости.

Миша хотел ответить. Но вдруг понял, что уже не знает, кому именно должен отвечать: Анвару, прошлому или самому себе двадцатилетнему. И промолчал.

Потом повернулся и медленно пошел в темноту тоннеля.
Каждый уносил с собой свою территорию памяти.

Əhval

Bilmədim…

Könlümü dünyaya açdığımı da,

Sevgimi aləmə saçdığımı da.

Şükür badəsini içdiyimi də,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Haqq yolun gəzdimi ruhum,

Cənnətin dadını sezdimi ruhum,

Cismimi qəflətdən üzddümü ruhum,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Eşqin istisindən doydumu ürək,

Yanmağı kənara qoydumu ürək?

Qismətinə razı oldumu ürək,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Dodaqlar toxunub qaynamaqdamı,

Gözlər qaçdı-qovdu oynamaqdamı.

Eşqdən yanan canın odlanmaqdamı,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Muallif: Mashhura Muhammad qizi

Tarjimon: Şahməmməd Dağlaroğlu

Əhval

Bilmədim…

Könlümü dünyaya açdığımı da,

Sevgimi aləmə saçdığımı da.

Şükür badəsini içdiyimi də,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Haqq yolun gəzdimi ruhum,

Cənnətin dadını sezdimi ruhum,

Cismimi qəflətdən üzddümü ruhum,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Eşqin istisindən doydumu ürək,

Yanmağı kənara qoydumu ürək?

Qismətinə razı oldumu ürək,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Dodaqlar toxunub qaynamaqdamı,

Gözlər qaçdı-qovdu oynamaqdamı.

Eşqdən yanan canın odlanmaqdamı,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Muallif: Mashhura Muhammad qizi

Tarjimon: Şahməmməd Dağlaroğlu

Əhval

Bilmədim…

Könlümü dünyaya açdığımı da,

Sevgimi aləmə saçdığımı da.

Şükür badəsini içdiyimi də,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Haqq yolun gəzdimi ruhum,

Cənnətin dadını sezdimi ruhum,

Cismimi qəflətdən üzddümü ruhum,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Eşqin istisindən doydumu ürək,

Yanmağı kənara qoydumu ürək?

Qismətinə razı oldumu ürək,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Bilmədim…

Dodaqlar toxunub qaynamaqdamı,

Gözlər qaçdı-qovdu oynamaqdamı.

Eşqdən yanan canın odlanmaqdamı,

Həyat gözəl imiş, olduqca gözəl!

Muallif: Mashhura Muhammad qizi

Tarjimon: Şahməmməd Dağlaroğlu

XALİYAR SƏFƏROV

CƏNNƏT QAPISI

Hekayə

Sübh namazını qurtaran Qulam müəllim iki tərəfə salam verərək artıq yerindən qalxmaq üzrə idi ki, adət üzrə yan otaqdan iniltini xatırladan bir səs eşidildi. Səccadəni qatlayıb arasına təsbehi yərləşdirdi və pəncərənin kənarına qoydu. Arxaya çevrildi: qızı hələ yatır. Əlinə aftabə alıb, ocaqayvana doğru getdi. Bir az əvvəl sübh üçün ocaq qalayıb su qızdırmış və qumqanı közün üstündə buraxmişdi. Aftabədə ilıq su hazırlayıb geri döndü və bayır qapısının yanında tərsinə çevrilmiş mis ləyəni götürüb səs gələn otağın qapısı önünə gəldi, dəstəyi tutduğu halda sanki uca bir kəlami oxuyurmuş kimi səssizcə donub qaldı. Sonra qapını asta-asta itələdi. Burnuna qəfil çirk qarışıq üfunətli qoxu doldu.

– Ya Tanrı... – Qulam müəllim işığı yandırdı.

Otaqda altmışı keçəndə arvadını itirmiş, ardınca iki ay keçməmiş insult keçirib çürümüş çöp kimi olmuş, qurumuş bibər tək əyilmiş, körpə kimi yüngül, gözləri görsə də qulaqları tutulmuş, yaddaşı əlindən getdiyi üçün özünü dərk etməyən atası uzanmışdı. Baş tərəfdəki divardan bir naxışlı işləmə asılmış, iki sıra taxça qaldırılmış, ortasına alçaq şkaf qoyulmuşdu. Üstündə dərman-dərman qarmaqarışıq. Onun yuxarısında təxminən əlli yaşlarında ər-arvadın şəkli asılmış. Onda qalın qaşlı, enli alınlı, qartalburunlu, gəniş qamətli bir kişi və arıq, xəstəhal, solğun bir qadın. Qapı tərəfdəki əlüstü masada televizor vardı. Çarpayının qarşısında yerə bir döşək salınmışdı. Qulam müəllim orada oturur bə gecələr bəzən elə orada qalırdı. Gecə-gündüz atasının yanında. İndi də oyaq, tavana hissiz-hərəkətsiz baxan atasının üfunət verən yorğanını qaldırıb altlığı dəyişdi. Köhnə pambıq köynəyi ilıq suya batırıb ayıb yerlərini təmizlədi, sonra çarpayının üstünə oturdub üz-gözünü yudu. Yumşaq dəsmalla ehmalca quruladı... Amma ata bunların heç birini hiss etmirdi... Baxışları naməlum bir nöqtəyə zillənmiş, bir tonda nəfəs alır, dodağının kənarı sallanmış, ağzından gücsüzcə nəm axırdı.

– Ata?..

Cavab yox, hiss yox. İki ildən çoxdur ki bu hal.

Qulam müəllim gözlərini sıxıb boğazına yığılan kədəri içinə çəkdi və atasını yenidən yerinə uzatdı. Dəstcoy və aftabəni götürüb çölə çıxdı.

– Ata, çayı dəmləyim?

Qulam müəllim qızına “indi” deyirmiş kimi bir baxış atdı və həyətin arxa tərəfinə yönəldi. Zibili çalaya töküb aftabədəki su ilə dəstcoyi yudu. Geri qayıdarkən ətrafa baxdı. Sübh açılırdı. Dörd bir yandan sərçələrin civiltisi, itlərin hürüşü, qoyunların mələməsi, uşaqların səsi gəlirdi. Qəlbi sıxıldı.

– Qaynana üzsüzlük eləməsəydi, indi iki bala da evin qabağında civildəşərdih

Qayınatanın yatağa düşməsi gəlinə məlal gəldi, burnu qırışdı. Məhrəm işləri Qulam müəllimin özü görsə də ilıq su hazırlamaq, evi yığışdırmaq, yeməyinə baxmaq get-gedə ona ağır düşməyə başladı. Bir həftə keçməmiş açıq-aşkar dedi:

– Mən sizə atanızın altını təmizləyim deyə ərə gəlməmişəm!

– Ay, ağzını yum! – Onsuz da boğazına qədər dolmuş Qulam müəllimin qanı qaynadı. – Nədir, məlal gəlir? Öz payıma düşəni özüm edirəm axı!

– Yenə də bacaramırıq! Axı başqaları da baxsın!

– Nə, atama baxa bilmirəm deyə şəhərdəki qardaşıma aparım yoxsa bacılarıma atım?

– Nə edirsiniz edin! Amma mən baxmayacağam!

– Bu evin çörəyini-duzunu yeyirsənsə, mən deyə gəlmisənsə, baxacaqsan!

– Mən siz üçün gəlmişəm, atanıza görə deyil! – hönkürüb ağladı arvadı. – Bu adam nə etdiyimizi bilmir, hiss etmir, hətta bizim kim olduğumuzu da tanımır axı!

– Ay axmaq! Axı o mənim atam!

– Belə adamı qocalar evinə vermək lazımdır!

Bu söz əsəbi gəlinin ağzından necə çıxıb, Qulam müəllim necə onun üzərinə cumub, bilmir. Dünya gözünə qaranlıq oldu. Günahlar əzəldən qadın səbəbilə yaranıb. Yadda qalanı – ürəyi qaralmış, səbrsiz arvadının fəryad edib onları qarğaması, uşaqları “Gəlin hamınız, atanız üfunətin içində otursun! Bu evdə artıq rahatlıq yox!” deyə çəkib aparması oldu. İbtidai sinifdə oxuyan iki oğlu quzu kimi anasının dalınca düşdü. Təkcə böyük qızı Nəsibə yanında qaldı.

– Getmirəm! Babama kim baxacaq?! – deyə hıçqıraraq ağladı.

– Gedək! – qışqırdı qadın. – Bu ev artıq çürüyəcək... bir məsliqxanəyə çevriləcək!

Nəsibə özünü atasının pənahına atıb, belindən qucaqladı. Müəllimin bütün vücudu sarsıldı və dodaqları göyərmiş qadına baxaraq hayqırdı:

– Yox ol, atan lənətə gəlsin! Bir də üzünü görməyim!

Qadın getdi, qız qaldı. Qəzəbi sərt imiş. Getdiyi gündən bəri görünmədi. Qulam müəllim də qürur edib arxasınca düşmədi. Məktəbdəki işindən də ayrıldı.

– Başqa çarəm yoxdur... – dedi direktora. – Sizi anlayıram, mənə də pul lazım, amma artıq işləyə bilmərəm. Bir gün gəlib, iki gün gələ bilməsəm, hər şey ortalıqda qalacaq. Xalqın balasını aldadıb nə edim? Bu qədərinə güc-bəla dözürəm, bir it günü keçib gedir... Bu vaxt atamın yanında olmalıyam.

O gündən bəri pensiya ilə dolanır. Qohum-əqrəba, qonum-qonşu hal-əhval tutmağa, aş-nan gətirməyə gəlir. Şəhərdəki qardaşı kömək edir, bacıları xəbər alır. Çörək bişirib gedirlər. İki-üç gün qalırlar, amma hər kəsin ağlında ayrı fikir var. Qardaşı “gəlini geri gətir” deyir. Bacıları isə “elə cəhənnəm yox olsun” deyir.

– Bu qadının adını yanımda çəkməyin... – Qulam müəllim alışıb-yanır. – Könül verib, bir yastığa baş qoyduğum qadının bu sınaqda belə tərsinə dönməsini həzm edə bilmirəm. İndi mənim cənnətim də, cəhənnəmim də atamdır... Evdəki vəziyyət sizi utandırırsa, bu barədə düşünməyin. Bitdi, vəssalam!

Vəziyyət o qədər gərgin idi ki, hansı tərəfdən baxsan, bütün anlayışlar, baxışlar böyük bir fikir kimi ataya bağlanır, Hhisssiz, yaddaşsız, aciz halda uzanan möhtərəm atanın xidmətində olmaq övladlardan fədakarlıq və cəsarət tələb edirdi. Müəllim isə bunların hamısını heç bir gileysiz yerinə yetirirdi...

İndi də atasının yanına qayıdan kimi televizor altındakı masa üstündə duran süfrə və kiçik kasanı götürdü. Nəsibə çay dəmləyib gəldi. Qulam müəllim kasaya nəbat atdı və çay süzərək üstündən çörək doğradı. Sonra atasını yerindən qaldırıb qucağına alaraq süfrə başına oturtdu. Belə vaxtlarda qoca sızıldayar, inad edər, oğlu isə ehtiyatla, bəzən işarələrlə, bəzən alnını, gicgahlarını ovuşduraraq onu sakitləşdirərdi. İndi də atasının sözə baxmayan ayaqlarını yığıb belinə yastıq qoydu. Qoca bir az arxaya söykəndi, başını divara dayadı. Gözləri ətrafa dolaşa-dolaşa baxdı. Qulam müəllim onun yaxalığına dəsmal taxdı. Əvvəl su ilə dərman içirdi, sonra qaşıqla kasadakı isladılmış çörəkdən götürüb üfürdü, əvvəl özü dadına baxdı. İstisini yoxladıqdan sonra atasının ağzına uzatdı, amma qoca püskürtdü. İsladılmış çörək tikələri süfrəyə, bir qismi də boynundakı dəsmala töküldü. Nəsibə hamısını silib təmizlədi.

– Sağ ol, qızım... – dedi və yenə atasının ağzına yemək uzatdı. Bu dəfə yedi, amma dörd-beş qaşıqdan sonra yenə püskürtdü. Yenə silindi. Qulam müəllim balaca uşağı oynadarmış kimi qaşığı əvvəl atası, sonra özü, sonra yenə atasının ağzına tutaraq kasadakı çörəyi axıradək yedirdi. Ürəyi rahatladı. Yenə dərmanını verdi, üstündən nəbatlı çay içirdi. Yenə ilıq, nəm bezlə üzünü-gözünü sildi.

Qarnı doyduğundan qocanın üzündə təbəssüm işıqlandı. Bir müddət divara söykənib laqeyd oturdu, sonra özünü yana buraxdı. Hər an bir şey ola biləcəyinə alışmış müəllim atasını çiynindən tutub saxladı və qaldırıb yenidən çarpayısına uzatdı. Elə bu vaxt hava dəyişdi... Nəsobə sanki heç nə olmamış kimi süfrəni yığışdırdı, çaydanı-piyalələri götürüb otaqdan çıxdı.

Qoca səhər yeməyindən sonra bir müddət tavana baxıb səssiz uzanır, bu arada Qulam müəllim çöldəki işlərini görüb qayıdır, qızını məktəbə yola salır, mal-heyvana baxırdı. İndi də çölə çıxanda Nəsibənin geyindiyini gördü.

– Qızım, məktəbinə gedib gəl, – dedi.

– Hə, gedirəm.

– Hə, sənə inaniram. Yaxşı oxu. – Qulam müəllim onun başını sığalladı, amma içində nəsə qopub qırıldı.

Nəsibə gedəndən sonra dəhlizdə duran arabacığı çölə çıxardı və gəlin kolyaskası düzəldirmiş kimi üstünə döşəkçə saldı. Su və dəsmal qoydu. Sonra evə girib atasını qucağına aldı və bayıra çıxardı.

Xəstə ilk dəfə əlil arabasına oturanda, hərçənd bunun nə olduğunu bilmir, ancaq uşaq kimi sevinmiş, oğlu onu evin qabağında sürəndə əllərini oynadıb, arabacığın tutacaqlarını şappıldadaraq vurur, qəribə bir zövq alırdı...

– Ata? Araba xoşunuza gəldimi?

Ata cavab əvəzinə zəifcə gülümsədi, sanki “Daha sür” demək istəyirmiş kimi bütün bədənini tərpətməyə çalışdı. Qulam müəllim arabanı asta-asta itələyir, atasının başı yırğalanır, arıq boynunun dərisi dartılır, qolları qalxıb-enir, barmaqları oynayırdı. Belə anlarda oğulun ürəyi dolub-daşar, qızı görməsin deyə boğazına dolan kədəri içinə çəkərdi. Get-gedə buna da alışdı. Arvadının yoxluğu, qızı ilə atası arasında qalmış acizliyi onu bəzən qızının saçlarını darayıb hörməyə, onu qucaqlayıb “Ana qızım, can sənə qurban...”deyə oxşamağa vadar edir, bununla öz həsrətini də, Nəsibənin darıxmasını da ovundururdu. Qızı da anasız həyata alışırdı...

Qulam müəllim əvvəllər atasını arabaya mindirib, yalnız həyətin içində gəzdirirdi. Sonralar onu küçəyə də çıxarmağa və məhəllə güzərinədək aparıb dolaşdırmağa başladı. Bu gün isə atası qəfil əlini qaldırıb düzü göstərdi. Bu gözlənilməz dəyişiklik müəllimin ürəyini coşdurdu. Önünə keçib soruşdu:

– Hara aparım sizi, ata?

Atası cavab əvəzinə yenə də düzü göstərdi. Dediyini elədi. Daş döşənmiş küçədə arabanı xırçıldada-xırçıldada sürdü. Xeyli yol getdi, ora-bura döndü, amma atası yalnız düzü göstərirdi. Axırda anladı, o qəbiristanlığa getmək istəyirmiş... Bədəni titrədi. Qəbiristanlığın darvazasına çatanda arabanı saxladı. “İndi görəsən, hansı tərəfi göstərəcək?” ümidilə atasının gözlərinə baxdı, amma hissiz baxışlarından heç nə oxuya bilmədi. O vaxt ata nə üçün bura gəldiyini unutmuş, biganə halda başını azacıq aşağı əyib susaraq otururdu.

– Ata, içəri aparım?

Atanın baxışları bir nöqtəyə yönəlmişdi. Kələ-kötür yolun yorğunluğundan taqəti kəsilmiş, tez-tez nəfəs alırdı. Qulam müəllim rezin qabın ağzını açıb atasına su içirdi. Ata suyu tökə-tökə içdi və qabı kənara atdı...

– Ya Allahım... Özün səbir ver!..

Qulam müəllim atasını qucağına aldı və büdrəyə-büdrəyə qəbirlər arasından yeriməyə başladı. Nənəsi ilə babasının yanaşı duran qəbirlərini tapanda onu çiynindən endirdi. Qoca ətrafına çaşqın-çaşqın baxdı. Anasının qəbirdaşını görəndə qəfil “Ana...” dedi və hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladı, başını qucaqlayıb yerə çökdü. Qulam müəllim əvvəlcə qorxdu. Sonra sevindi. Axı atası danışmışdı! Sonra onu qucaqladı.

– Ana... – qocanın gözlərindən fasiləsiz yaş axır, amma başqa söz demir, yalnız bir nöqtəyə baxırdı.

Qulam müəllim atasını ehtiyatla yerə əyləştirdi, özü də yanına çökdü. Atasını özünə söykəyib, pıçıltıla tilavət etməyə başladı:

– Əuzu billahi minəş-şeytanir-rəcim...

Dua edərkən gözlərindən axan yaş atasının boynuna düşüb, yaxasını islatdı. Qoca əli ilə boynunu sildi və oğluna baxdı. Qulam müəllim duanı da bitirə bilmədən atasını qucaqladı və atasının başı üzərində üzünə fatiha çəkdi.

Ata-oğul qəbiristanlıqdan qayıdarkən Qulam müəllim atasının yenə danışmasını, nəsə deməsini, bir şey buyurmasını istəyir, lakin atasından səs çıxmırdı. O arabada başını əyib, gözlərini yumaraq yırğalana-yırğalana gəlirdi. Bu sanki tufandan əvvəlki səssizliyə bənzəyirdi...

Evə çatmağa az qalmış möcüzə baş verdi. Ata qapı ağzında duran Nəsibəni görüb əllərini irəli uzatdı və “Su-u...” dedi. Qulam müəllim yerində dondu.

– Ata?! – bədəni əsdi. – Ya Rəbbim, min şükür sənə! Atam danışdı! Atam danışdı! İki ildən sonra danışdı...

Ətrafına baxdı. Qapı önündə duran qızından başqa heç kim yox idi. Amma ruhu yüngülləşdi. Gözlərini bürümüş zülmət geri çəkildi.

– Ata? – Nəsibə qaçıb gəlib onun dizlərindən qucaqladı. – Babam danışdı?

– Hə, balam. Baban danışdı. Tez su gətir.

– Ata, sənə bir söz deyim?

– Get, qızım, əvvəl suyu gətir!

Nəsibə tələsərək getdi. Ata-oğul darvaza önündə bir az dincəldilər. Bir azdan qapı açıldı, bir qadın səsinin salam verdiyi eşidildi. Qulam müəllim cəld başını qaldırdı. Nə yaxşı ki, qapının ağzında arvadı çəkingənliklə bir piyala su tutaraq dururdu...

Özbək dilindən Azərbaycan dilinə çevirən: Rəhmət Babacan

Xaliyar SƏFƏROV 1983-cü ildə ÖzbəkistaninQəşqədərya vilayəti Çırakçı rayonunda anadan olub.

2005-ci ildə Səmərqənd dövlət üniversitisinin özbək filologiyası fakültəsini bitirib.

Əsərləri “Şərq üldüzü”, “Gənclik” jurnalları və “Özbəkistan ədəbiyyatı və sənəti”, “Kitab dünyası” və digər nəşrlərdə dərc olunub. Əsərləri rus, türk, qırğız və qaraqalpaq dillərinə tərcümə olunub.

“Aysız gecələr” (2010, hekayələr), “Qanadsız quşlar” (2015, povest və həkayələr), “Namus və həyat” (2019, povest və hekayələr), “Anamın yalanları” (2024, hekayələr) adlı kitabları nəşr olunub.

Hazırda “Özbəkistan tarixi” telekanalının “Elmi-populyar telefilmlər” redaksiyasının baş redaktoru.

XALİYAR SƏFƏROV

CƏNNƏT QAPISI

Hekayə

Sübh namazını qurtaran Qulam müəllim iki tərəfə salam verərək artıq yerindən qalxmaq üzrə idi ki, adət üzrə yan otaqdan iniltini xatırladan bir səs eşidildi. Səccadəni qatlayıb arasına təsbehi yərləşdirdi və pəncərənin kənarına qoydu. Arxaya çevrildi: qızı hələ yatır. Əlinə aftabə alıb, ocaqayvana doğru getdi. Bir az əvvəl sübh üçün ocaq qalayıb su qızdırmış və qumqanı közün üstündə buraxmişdi. Aftabədə ilıq su hazırlayıb geri döndü və bayır qapısının yanında tərsinə çevrilmiş mis ləyəni götürüb səs gələn otağın qapısı önünə gəldi, dəstəyi tutduğu halda sanki uca bir kəlami oxuyurmuş kimi səssizcə donub qaldı. Sonra qapını asta-asta itələdi. Burnuna qəfil çirk qarışıq üfunətli qoxu doldu.

– Ya Tanrı... – Qulam müəllim işığı yandırdı.

Otaqda altmışı keçəndə arvadını itirmiş, ardınca iki ay keçməmiş insult keçirib çürümüş çöp kimi olmuş, qurumuş bibər tək əyilmiş, körpə kimi yüngül, gözləri görsə də qulaqları tutulmuş, yaddaşı əlindən getdiyi üçün özünü dərk etməyən atası uzanmışdı. Baş tərəfdəki divardan bir naxışlı işləmə asılmış, iki sıra taxça qaldırılmış, ortasına alçaq şkaf qoyulmuşdu. Üstündə dərman-dərman qarmaqarışıq. Onun yuxarısında təxminən əlli yaşlarında ər-arvadın şəkli asılmış. Onda qalın qaşlı, enli alınlı, qartalburunlu, gəniş qamətli bir kişi və arıq, xəstəhal, solğun bir qadın. Qapı tərəfdəki əlüstü masada televizor vardı. Çarpayının qarşısında yerə bir döşək salınmışdı. Qulam müəllim orada oturur bə gecələr bəzən elə orada qalırdı. Gecə-gündüz atasının yanında. İndi də oyaq, tavana hissiz-hərəkətsiz baxan atasının üfunət verən yorğanını qaldırıb altlığı dəyişdi. Köhnə pambıq köynəyi ilıq suya batırıb ayıb yerlərini təmizlədi, sonra çarpayının üstünə oturdub üz-gözünü yudu. Yumşaq dəsmalla ehmalca quruladı... Amma ata bunların heç birini hiss etmirdi... Baxışları naməlum bir nöqtəyə zillənmiş, bir tonda nəfəs alır, dodağının kənarı sallanmış, ağzından gücsüzcə nəm axırdı.

– Ata?..

Cavab yox, hiss yox. İki ildən çoxdur ki bu hal.

Qulam müəllim gözlərini sıxıb boğazına yığılan kədəri içinə çəkdi və atasını yenidən yerinə uzatdı. Dəstcoy və aftabəni götürüb çölə çıxdı.

– Ata, çayı dəmləyim?

Qulam müəllim qızına “indi” deyirmiş kimi bir baxış atdı və həyətin arxa tərəfinə yönəldi. Zibili çalaya töküb aftabədəki su ilə dəstcoyi yudu. Geri qayıdarkən ətrafa baxdı. Sübh açılırdı. Dörd bir yandan sərçələrin civiltisi, itlərin hürüşü, qoyunların mələməsi, uşaqların səsi gəlirdi. Qəlbi sıxıldı.

– Qaynana üzsüzlük eləməsəydi, indi iki bala da evin qabağında civildəşərdih

Qayınatanın yatağa düşməsi gəlinə məlal gəldi, burnu qırışdı. Məhrəm işləri Qulam müəllimin özü görsə də ilıq su hazırlamaq, evi yığışdırmaq, yeməyinə baxmaq get-gedə ona ağır düşməyə başladı. Bir həftə keçməmiş açıq-aşkar dedi:

– Mən sizə atanızın altını təmizləyim deyə ərə gəlməmişəm!

– Ay, ağzını yum! – Onsuz da boğazına qədər dolmuş Qulam müəllimin qanı qaynadı. – Nədir, məlal gəlir? Öz payıma düşəni özüm edirəm axı!

– Yenə də bacaramırıq! Axı başqaları da baxsın!

– Nə, atama baxa bilmirəm deyə şəhərdəki qardaşıma aparım yoxsa bacılarıma atım?

– Nə edirsiniz edin! Amma mən baxmayacağam!

– Bu evin çörəyini-duzunu yeyirsənsə, mən deyə gəlmisənsə, baxacaqsan!

– Mən siz üçün gəlmişəm, atanıza görə deyil! – hönkürüb ağladı arvadı. – Bu adam nə etdiyimizi bilmir, hiss etmir, hətta bizim kim olduğumuzu da tanımır axı!

– Ay axmaq! Axı o mənim atam!

– Belə adamı qocalar evinə vermək lazımdır!

Bu söz əsəbi gəlinin ağzından necə çıxıb, Qulam müəllim necə onun üzərinə cumub, bilmir. Dünya gözünə qaranlıq oldu. Günahlar əzəldən qadın səbəbilə yaranıb. Yadda qalanı – ürəyi qaralmış, səbrsiz arvadının fəryad edib onları qarğaması, uşaqları “Gəlin hamınız, atanız üfunətin içində otursun! Bu evdə artıq rahatlıq yox!” deyə çəkib aparması oldu. İbtidai sinifdə oxuyan iki oğlu quzu kimi anasının dalınca düşdü. Təkcə böyük qızı Nəsibə yanında qaldı.

– Getmirəm! Babama kim baxacaq?! – deyə hıçqıraraq ağladı.

– Gedək! – qışqırdı qadın. – Bu ev artıq çürüyəcək... bir məsliqxanəyə çevriləcək!

Nəsibə özünü atasının pənahına atıb, belindən qucaqladı. Müəllimin bütün vücudu sarsıldı və dodaqları göyərmiş qadına baxaraq hayqırdı:

– Yox ol, atan lənətə gəlsin! Bir də üzünü görməyim!

Qadın getdi, qız qaldı. Qəzəbi sərt imiş. Getdiyi gündən bəri görünmədi. Qulam müəllim də qürur edib arxasınca düşmədi. Məktəbdəki işindən də ayrıldı.

– Başqa çarəm yoxdur... – dedi direktora. – Sizi anlayıram, mənə də pul lazım, amma artıq işləyə bilmərəm. Bir gün gəlib, iki gün gələ bilməsəm, hər şey ortalıqda qalacaq. Xalqın balasını aldadıb nə edim? Bu qədərinə güc-bəla dözürəm, bir it günü keçib gedir... Bu vaxt atamın yanında olmalıyam.

O gündən bəri pensiya ilə dolanır. Qohum-əqrəba, qonum-qonşu hal-əhval tutmağa, aş-nan gətirməyə gəlir. Şəhərdəki qardaşı kömək edir, bacıları xəbər alır. Çörək bişirib gedirlər. İki-üç gün qalırlar, amma hər kəsin ağlında ayrı fikir var. Qardaşı “gəlini geri gətir” deyir. Bacıları isə “elə cəhənnəm yox olsun” deyir.

– Bu qadının adını yanımda çəkməyin... – Qulam müəllim alışıb-yanır. – Könül verib, bir yastığa baş qoyduğum qadının bu sınaqda belə tərsinə dönməsini həzm edə bilmirəm. İndi mənim cənnətim də, cəhənnəmim də atamdır... Evdəki vəziyyət sizi utandırırsa, bu barədə düşünməyin. Bitdi, vəssalam!

Vəziyyət o qədər gərgin idi ki, hansı tərəfdən baxsan, bütün anlayışlar, baxışlar böyük bir fikir kimi ataya bağlanır, Hhisssiz, yaddaşsız, aciz halda uzanan möhtərəm atanın xidmətində olmaq övladlardan fədakarlıq və cəsarət tələb edirdi. Müəllim isə bunların hamısını heç bir gileysiz yerinə yetirirdi...

İndi də atasının yanına qayıdan kimi televizor altındakı masa üstündə duran süfrə və kiçik kasanı götürdü. Nəsibə çay dəmləyib gəldi. Qulam müəllim kasaya nəbat atdı və çay süzərək üstündən çörək doğradı. Sonra atasını yerindən qaldırıb qucağına alaraq süfrə başına oturtdu. Belə vaxtlarda qoca sızıldayar, inad edər, oğlu isə ehtiyatla, bəzən işarələrlə, bəzən alnını, gicgahlarını ovuşduraraq onu sakitləşdirərdi. İndi də atasının sözə baxmayan ayaqlarını yığıb belinə yastıq qoydu. Qoca bir az arxaya söykəndi, başını divara dayadı. Gözləri ətrafa dolaşa-dolaşa baxdı. Qulam müəllim onun yaxalığına dəsmal taxdı. Əvvəl su ilə dərman içirdi, sonra qaşıqla kasadakı isladılmış çörəkdən götürüb üfürdü, əvvəl özü dadına baxdı. İstisini yoxladıqdan sonra atasının ağzına uzatdı, amma qoca püskürtdü. İsladılmış çörək tikələri süfrəyə, bir qismi də boynundakı dəsmala töküldü. Nəsibə hamısını silib təmizlədi.

– Sağ ol, qızım... – dedi və yenə atasının ağzına yemək uzatdı. Bu dəfə yedi, amma dörd-beş qaşıqdan sonra yenə püskürtdü. Yenə silindi. Qulam müəllim balaca uşağı oynadarmış kimi qaşığı əvvəl atası, sonra özü, sonra yenə atasının ağzına tutaraq kasadakı çörəyi axıradək yedirdi. Ürəyi rahatladı. Yenə dərmanını verdi, üstündən nəbatlı çay içirdi. Yenə ilıq, nəm bezlə üzünü-gözünü sildi.

Qarnı doyduğundan qocanın üzündə təbəssüm işıqlandı. Bir müddət divara söykənib laqeyd oturdu, sonra özünü yana buraxdı. Hər an bir şey ola biləcəyinə alışmış müəllim atasını çiynindən tutub saxladı və qaldırıb yenidən çarpayısına uzatdı. Elə bu vaxt hava dəyişdi... Nəsobə sanki heç nə olmamış kimi süfrəni yığışdırdı, çaydanı-piyalələri götürüb otaqdan çıxdı.

Qoca səhər yeməyindən sonra bir müddət tavana baxıb səssiz uzanır, bu arada Qulam müəllim çöldəki işlərini görüb qayıdır, qızını məktəbə yola salır, mal-heyvana baxırdı. İndi də çölə çıxanda Nəsibənin geyindiyini gördü.

– Qızım, məktəbinə gedib gəl, – dedi.

– Hə, gedirəm.

– Hə, sənə inaniram. Yaxşı oxu. – Qulam müəllim onun başını sığalladı, amma içində nəsə qopub qırıldı.

Nəsibə gedəndən sonra dəhlizdə duran arabacığı çölə çıxardı və gəlin kolyaskası düzəldirmiş kimi üstünə döşəkçə saldı. Su və dəsmal qoydu. Sonra evə girib atasını qucağına aldı və bayıra çıxardı.

Xəstə ilk dəfə əlil arabasına oturanda, hərçənd bunun nə olduğunu bilmir, ancaq uşaq kimi sevinmiş, oğlu onu evin qabağında sürəndə əllərini oynadıb, arabacığın tutacaqlarını şappıldadaraq vurur, qəribə bir zövq alırdı...

– Ata? Araba xoşunuza gəldimi?

Ata cavab əvəzinə zəifcə gülümsədi, sanki “Daha sür” demək istəyirmiş kimi bütün bədənini tərpətməyə çalışdı. Qulam müəllim arabanı asta-asta itələyir, atasının başı yırğalanır, arıq boynunun dərisi dartılır, qolları qalxıb-enir, barmaqları oynayırdı. Belə anlarda oğulun ürəyi dolub-daşar, qızı görməsin deyə boğazına dolan kədəri içinə çəkərdi. Get-gedə buna da alışdı. Arvadının yoxluğu, qızı ilə atası arasında qalmış acizliyi onu bəzən qızının saçlarını darayıb hörməyə, onu qucaqlayıb “Ana qızım, can sənə qurban...”deyə oxşamağa vadar edir, bununla öz həsrətini də, Nəsibənin darıxmasını da ovundururdu. Qızı da anasız həyata alışırdı...

Qulam müəllim əvvəllər atasını arabaya mindirib, yalnız həyətin içində gəzdirirdi. Sonralar onu küçəyə də çıxarmağa və məhəllə güzərinədək aparıb dolaşdırmağa başladı. Bu gün isə atası qəfil əlini qaldırıb düzü göstərdi. Bu gözlənilməz dəyişiklik müəllimin ürəyini coşdurdu. Önünə keçib soruşdu:

– Hara aparım sizi, ata?

Atası cavab əvəzinə yenə də düzü göstərdi. Dediyini elədi. Daş döşənmiş küçədə arabanı xırçıldada-xırçıldada sürdü. Xeyli yol getdi, ora-bura döndü, amma atası yalnız düzü göstərirdi. Axırda anladı, o qəbiristanlığa getmək istəyirmiş... Bədəni titrədi. Qəbiristanlığın darvazasına çatanda arabanı saxladı. “İndi görəsən, hansı tərəfi göstərəcək?” ümidilə atasının gözlərinə baxdı, amma hissiz baxışlarından heç nə oxuya bilmədi. O vaxt ata nə üçün bura gəldiyini unutmuş, biganə halda başını azacıq aşağı əyib susaraq otururdu.

– Ata, içəri aparım?

Atanın baxışları bir nöqtəyə yönəlmişdi. Kələ-kötür yolun yorğunluğundan taqəti kəsilmiş, tez-tez nəfəs alırdı. Qulam müəllim rezin qabın ağzını açıb atasına su içirdi. Ata suyu tökə-tökə içdi və qabı kənara atdı...

– Ya Allahım... Özün səbir ver!..

Qulam müəllim atasını qucağına aldı və büdrəyə-büdrəyə qəbirlər arasından yeriməyə başladı. Nənəsi ilə babasının yanaşı duran qəbirlərini tapanda onu çiynindən endirdi. Qoca ətrafına çaşqın-çaşqın baxdı. Anasının qəbirdaşını görəndə qəfil “Ana...” dedi və hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladı, başını qucaqlayıb yerə çökdü. Qulam müəllim əvvəlcə qorxdu. Sonra sevindi. Axı atası danışmışdı! Sonra onu qucaqladı.

– Ana... – qocanın gözlərindən fasiləsiz yaş axır, amma başqa söz demir, yalnız bir nöqtəyə baxırdı.

Qulam müəllim atasını ehtiyatla yerə əyləştirdi, özü də yanına çökdü. Atasını özünə söykəyib, pıçıltıla tilavət etməyə başladı:

– Əuzu billahi minəş-şeytanir-rəcim...

Dua edərkən gözlərindən axan yaş atasının boynuna düşüb, yaxasını islatdı. Qoca əli ilə boynunu sildi və oğluna baxdı. Qulam müəllim duanı da bitirə bilmədən atasını qucaqladı və atasının başı üzərində üzünə fatiha çəkdi.

Ata-oğul qəbiristanlıqdan qayıdarkən Qulam müəllim atasının yenə danışmasını, nəsə deməsini, bir şey buyurmasını istəyir, lakin atasından səs çıxmırdı. O arabada başını əyib, gözlərini yumaraq yırğalana-yırğalana gəlirdi. Bu sanki tufandan əvvəlki səssizliyə bənzəyirdi...

Evə çatmağa az qalmış möcüzə baş verdi. Ata qapı ağzında duran Nəsibəni görüb əllərini irəli uzatdı və “Su-u...” dedi. Qulam müəllim yerində dondu.

– Ata?! – bədəni əsdi. – Ya Rəbbim, min şükür sənə! Atam danışdı! Atam danışdı! İki ildən sonra danışdı...

Ətrafına baxdı. Qapı önündə duran qızından başqa heç kim yox idi. Amma ruhu yüngülləşdi. Gözlərini bürümüş zülmət geri çəkildi.

– Ata? – Nəsibə qaçıb gəlib onun dizlərindən qucaqladı. – Babam danışdı?

– Hə, balam. Baban danışdı. Tez su gətir.

– Ata, sənə bir söz deyim?

– Get, qızım, əvvəl suyu gətir!

Nəsibə tələsərək getdi. Ata-oğul darvaza önündə bir az dincəldilər. Bir azdan qapı açıldı, bir qadın səsinin salam verdiyi eşidildi. Qulam müəllim cəld başını qaldırdı. Nə yaxşı ki, qapının ağzında arvadı çəkingənliklə bir piyala su tutaraq dururdu...

Özbək dilindən Azərbaycan dilinə çevirən: Rəhmət Babacan

Xaliyar SƏFƏROV 1983-cü ildə ÖzbəkistaninQəşqədərya vilayəti Çırakçı rayonunda anadan olub.

2005-ci ildə Səmərqənd dövlət üniversitisinin özbək filologiyası fakültəsini bitirib.

Əsərləri “Şərq üldüzü”, “Gənclik” jurnalları və “Özbəkistan ədəbiyyatı və sənəti”, “Kitab dünyası” və digər nəşrlərdə dərc olunub. Əsərləri rus, türk, qırğız və qaraqalpaq dillərinə tərcümə olunub.

“Aysız gecələr” (2010, hekayələr), “Qanadsız quşlar” (2015, povest və həkayələr), “Namus və həyat” (2019, povest və hekayələr), “Anamın yalanları” (2024, hekayələr) adlı kitabları nəşr olunub.

Hazırda “Özbəkistan tarixi” telekanalının “Elmi-populyar telefilmlər” redaksiyasının baş redaktoru.

XALİYAR SƏFƏROV

CƏNNƏT QAPISI

Hekayə

Sübh namazını qurtaran Qulam müəllim iki tərəfə salam verərək artıq yerindən qalxmaq üzrə idi ki, adət üzrə yan otaqdan iniltini xatırladan bir səs eşidildi. Səccadəni qatlayıb arasına təsbehi yərləşdirdi və pəncərənin kənarına qoydu. Arxaya çevrildi: qızı hələ yatır. Əlinə aftabə alıb, ocaqayvana doğru getdi. Bir az əvvəl sübh üçün ocaq qalayıb su qızdırmış və qumqanı közün üstündə buraxmişdi. Aftabədə ilıq su hazırlayıb geri döndü və bayır qapısının yanında tərsinə çevrilmiş mis ləyəni götürüb səs gələn otağın qapısı önünə gəldi, dəstəyi tutduğu halda sanki uca bir kəlami oxuyurmuş kimi səssizcə donub qaldı. Sonra qapını asta-asta itələdi. Burnuna qəfil çirk qarışıq üfunətli qoxu doldu.

– Ya Tanrı... – Qulam müəllim işığı yandırdı.

Otaqda altmışı keçəndə arvadını itirmiş, ardınca iki ay keçməmiş insult keçirib çürümüş çöp kimi olmuş, qurumuş bibər tək əyilmiş, körpə kimi yüngül, gözləri görsə də qulaqları tutulmuş, yaddaşı əlindən getdiyi üçün özünü dərk etməyən atası uzanmışdı. Baş tərəfdəki divardan bir naxışlı işləmə asılmış, iki sıra taxça qaldırılmış, ortasına alçaq şkaf qoyulmuşdu. Üstündə dərman-dərman qarmaqarışıq. Onun yuxarısında təxminən əlli yaşlarında ər-arvadın şəkli asılmış. Onda qalın qaşlı, enli alınlı, qartalburunlu, gəniş qamətli bir kişi və arıq, xəstəhal, solğun bir qadın. Qapı tərəfdəki əlüstü masada televizor vardı. Çarpayının qarşısında yerə bir döşək salınmışdı. Qulam müəllim orada oturur bə gecələr bəzən elə orada qalırdı. Gecə-gündüz atasının yanında. İndi də oyaq, tavana hissiz-hərəkətsiz baxan atasının üfunət verən yorğanını qaldırıb altlığı dəyişdi. Köhnə pambıq köynəyi ilıq suya batırıb ayıb yerlərini təmizlədi, sonra çarpayının üstünə oturdub üz-gözünü yudu. Yumşaq dəsmalla ehmalca quruladı... Amma ata bunların heç birini hiss etmirdi... Baxışları naməlum bir nöqtəyə zillənmiş, bir tonda nəfəs alır, dodağının kənarı sallanmış, ağzından gücsüzcə nəm axırdı.

– Ata?..

Cavab yox, hiss yox. İki ildən çoxdur ki bu hal.

Qulam müəllim gözlərini sıxıb boğazına yığılan kədəri içinə çəkdi və atasını yenidən yerinə uzatdı. Dəstcoy və aftabəni götürüb çölə çıxdı.

– Ata, çayı dəmləyim?

Qulam müəllim qızına “indi” deyirmiş kimi bir baxış atdı və həyətin arxa tərəfinə yönəldi. Zibili çalaya töküb aftabədəki su ilə dəstcoyi yudu. Geri qayıdarkən ətrafa baxdı. Sübh açılırdı. Dörd bir yandan sərçələrin civiltisi, itlərin hürüşü, qoyunların mələməsi, uşaqların səsi gəlirdi. Qəlbi sıxıldı.

– Qaynana üzsüzlük eləməsəydi, indi iki bala da evin qabağında civildəşərdih

Qayınatanın yatağa düşməsi gəlinə məlal gəldi, burnu qırışdı. Məhrəm işləri Qulam müəllimin özü görsə də ilıq su hazırlamaq, evi yığışdırmaq, yeməyinə baxmaq get-gedə ona ağır düşməyə başladı. Bir həftə keçməmiş açıq-aşkar dedi:

– Mən sizə atanızın altını təmizləyim deyə ərə gəlməmişəm!

– Ay, ağzını yum! – Onsuz da boğazına qədər dolmuş Qulam müəllimin qanı qaynadı. – Nədir, məlal gəlir? Öz payıma düşəni özüm edirəm axı!

– Yenə də bacaramırıq! Axı başqaları da baxsın!

– Nə, atama baxa bilmirəm deyə şəhərdəki qardaşıma aparım yoxsa bacılarıma atım?

– Nə edirsiniz edin! Amma mən baxmayacağam!

– Bu evin çörəyini-duzunu yeyirsənsə, mən deyə gəlmisənsə, baxacaqsan!

– Mən siz üçün gəlmişəm, atanıza görə deyil! – hönkürüb ağladı arvadı. – Bu adam nə etdiyimizi bilmir, hiss etmir, hətta bizim kim olduğumuzu da tanımır axı!

– Ay axmaq! Axı o mənim atam!

– Belə adamı qocalar evinə vermək lazımdır!

Bu söz əsəbi gəlinin ağzından necə çıxıb, Qulam müəllim necə onun üzərinə cumub, bilmir. Dünya gözünə qaranlıq oldu. Günahlar əzəldən qadın səbəbilə yaranıb. Yadda qalanı – ürəyi qaralmış, səbrsiz arvadının fəryad edib onları qarğaması, uşaqları “Gəlin hamınız, atanız üfunətin içində otursun! Bu evdə artıq rahatlıq yox!” deyə çəkib aparması oldu. İbtidai sinifdə oxuyan iki oğlu quzu kimi anasının dalınca düşdü. Təkcə böyük qızı Nəsibə yanında qaldı.

– Getmirəm! Babama kim baxacaq?! – deyə hıçqıraraq ağladı.

– Gedək! – qışqırdı qadın. – Bu ev artıq çürüyəcək... bir məsliqxanəyə çevriləcək!

Nəsibə özünü atasının pənahına atıb, belindən qucaqladı. Müəllimin bütün vücudu sarsıldı və dodaqları göyərmiş qadına baxaraq hayqırdı:

– Yox ol, atan lənətə gəlsin! Bir də üzünü görməyim!

Qadın getdi, qız qaldı. Qəzəbi sərt imiş. Getdiyi gündən bəri görünmədi. Qulam müəllim də qürur edib arxasınca düşmədi. Məktəbdəki işindən də ayrıldı.

– Başqa çarəm yoxdur... – dedi direktora. – Sizi anlayıram, mənə də pul lazım, amma artıq işləyə bilmərəm. Bir gün gəlib, iki gün gələ bilməsəm, hər şey ortalıqda qalacaq. Xalqın balasını aldadıb nə edim? Bu qədərinə güc-bəla dözürəm, bir it günü keçib gedir... Bu vaxt atamın yanında olmalıyam.

O gündən bəri pensiya ilə dolanır. Qohum-əqrəba, qonum-qonşu hal-əhval tutmağa, aş-nan gətirməyə gəlir. Şəhərdəki qardaşı kömək edir, bacıları xəbər alır. Çörək bişirib gedirlər. İki-üç gün qalırlar, amma hər kəsin ağlında ayrı fikir var. Qardaşı “gəlini geri gətir” deyir. Bacıları isə “elə cəhənnəm yox olsun” deyir.

– Bu qadının adını yanımda çəkməyin... – Qulam müəllim alışıb-yanır. – Könül verib, bir yastığa baş qoyduğum qadının bu sınaqda belə tərsinə dönməsini həzm edə bilmirəm. İndi mənim cənnətim də, cəhənnəmim də atamdır... Evdəki vəziyyət sizi utandırırsa, bu barədə düşünməyin. Bitdi, vəssalam!

Vəziyyət o qədər gərgin idi ki, hansı tərəfdən baxsan, bütün anlayışlar, baxışlar böyük bir fikir kimi ataya bağlanır, Hhisssiz, yaddaşsız, aciz halda uzanan möhtərəm atanın xidmətində olmaq övladlardan fədakarlıq və cəsarət tələb edirdi. Müəllim isə bunların hamısını heç bir gileysiz yerinə yetirirdi...

İndi də atasının yanına qayıdan kimi televizor altındakı masa üstündə duran süfrə və kiçik kasanı götürdü. Nəsibə çay dəmləyib gəldi. Qulam müəllim kasaya nəbat atdı və çay süzərək üstündən çörək doğradı. Sonra atasını yerindən qaldırıb qucağına alaraq süfrə başına oturtdu. Belə vaxtlarda qoca sızıldayar, inad edər, oğlu isə ehtiyatla, bəzən işarələrlə, bəzən alnını, gicgahlarını ovuşduraraq onu sakitləşdirərdi. İndi də atasının sözə baxmayan ayaqlarını yığıb belinə yastıq qoydu. Qoca bir az arxaya söykəndi, başını divara dayadı. Gözləri ətrafa dolaşa-dolaşa baxdı. Qulam müəllim onun yaxalığına dəsmal taxdı. Əvvəl su ilə dərman içirdi, sonra qaşıqla kasadakı isladılmış çörəkdən götürüb üfürdü, əvvəl özü dadına baxdı. İstisini yoxladıqdan sonra atasının ağzına uzatdı, amma qoca püskürtdü. İsladılmış çörək tikələri süfrəyə, bir qismi də boynundakı dəsmala töküldü. Nəsibə hamısını silib təmizlədi.

– Sağ ol, qızım... – dedi və yenə atasının ağzına yemək uzatdı. Bu dəfə yedi, amma dörd-beş qaşıqdan sonra yenə püskürtdü. Yenə silindi. Qulam müəllim balaca uşağı oynadarmış kimi qaşığı əvvəl atası, sonra özü, sonra yenə atasının ağzına tutaraq kasadakı çörəyi axıradək yedirdi. Ürəyi rahatladı. Yenə dərmanını verdi, üstündən nəbatlı çay içirdi. Yenə ilıq, nəm bezlə üzünü-gözünü sildi.

Qarnı doyduğundan qocanın üzündə təbəssüm işıqlandı. Bir müddət divara söykənib laqeyd oturdu, sonra özünü yana buraxdı. Hər an bir şey ola biləcəyinə alışmış müəllim atasını çiynindən tutub saxladı və qaldırıb yenidən çarpayısına uzatdı. Elə bu vaxt hava dəyişdi... Nəsobə sanki heç nə olmamış kimi süfrəni yığışdırdı, çaydanı-piyalələri götürüb otaqdan çıxdı.

Qoca səhər yeməyindən sonra bir müddət tavana baxıb səssiz uzanır, bu arada Qulam müəllim çöldəki işlərini görüb qayıdır, qızını məktəbə yola salır, mal-heyvana baxırdı. İndi də çölə çıxanda Nəsibənin geyindiyini gördü.

– Qızım, məktəbinə gedib gəl, – dedi.

– Hə, gedirəm.

– Hə, sənə inaniram. Yaxşı oxu. – Qulam müəllim onun başını sığalladı, amma içində nəsə qopub qırıldı.

Nəsibə gedəndən sonra dəhlizdə duran arabacığı çölə çıxardı və gəlin kolyaskası düzəldirmiş kimi üstünə döşəkçə saldı. Su və dəsmal qoydu. Sonra evə girib atasını qucağına aldı və bayıra çıxardı.

Xəstə ilk dəfə əlil arabasına oturanda, hərçənd bunun nə olduğunu bilmir, ancaq uşaq kimi sevinmiş, oğlu onu evin qabağında sürəndə əllərini oynadıb, arabacığın tutacaqlarını şappıldadaraq vurur, qəribə bir zövq alırdı...

– Ata? Araba xoşunuza gəldimi?

Ata cavab əvəzinə zəifcə gülümsədi, sanki “Daha sür” demək istəyirmiş kimi bütün bədənini tərpətməyə çalışdı. Qulam müəllim arabanı asta-asta itələyir, atasının başı yırğalanır, arıq boynunun dərisi dartılır, qolları qalxıb-enir, barmaqları oynayırdı. Belə anlarda oğulun ürəyi dolub-daşar, qızı görməsin deyə boğazına dolan kədəri içinə çəkərdi. Get-gedə buna da alışdı. Arvadının yoxluğu, qızı ilə atası arasında qalmış acizliyi onu bəzən qızının saçlarını darayıb hörməyə, onu qucaqlayıb “Ana qızım, can sənə qurban...”deyə oxşamağa vadar edir, bununla öz həsrətini də, Nəsibənin darıxmasını da ovundururdu. Qızı da anasız həyata alışırdı...

Qulam müəllim əvvəllər atasını arabaya mindirib, yalnız həyətin içində gəzdirirdi. Sonralar onu küçəyə də çıxarmağa və məhəllə güzərinədək aparıb dolaşdırmağa başladı. Bu gün isə atası qəfil əlini qaldırıb düzü göstərdi. Bu gözlənilməz dəyişiklik müəllimin ürəyini coşdurdu. Önünə keçib soruşdu:

– Hara aparım sizi, ata?

Atası cavab əvəzinə yenə də düzü göstərdi. Dediyini elədi. Daş döşənmiş küçədə arabanı xırçıldada-xırçıldada sürdü. Xeyli yol getdi, ora-bura döndü, amma atası yalnız düzü göstərirdi. Axırda anladı, o qəbiristanlığa getmək istəyirmiş... Bədəni titrədi. Qəbiristanlığın darvazasına çatanda arabanı saxladı. “İndi görəsən, hansı tərəfi göstərəcək?” ümidilə atasının gözlərinə baxdı, amma hissiz baxışlarından heç nə oxuya bilmədi. O vaxt ata nə üçün bura gəldiyini unutmuş, biganə halda başını azacıq aşağı əyib susaraq otururdu.

– Ata, içəri aparım?

Atanın baxışları bir nöqtəyə yönəlmişdi. Kələ-kötür yolun yorğunluğundan taqəti kəsilmiş, tez-tez nəfəs alırdı. Qulam müəllim rezin qabın ağzını açıb atasına su içirdi. Ata suyu tökə-tökə içdi və qabı kənara atdı...

– Ya Allahım... Özün səbir ver!..

Qulam müəllim atasını qucağına aldı və büdrəyə-büdrəyə qəbirlər arasından yeriməyə başladı. Nənəsi ilə babasının yanaşı duran qəbirlərini tapanda onu çiynindən endirdi. Qoca ətrafına çaşqın-çaşqın baxdı. Anasının qəbirdaşını görəndə qəfil “Ana...” dedi və hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladı, başını qucaqlayıb yerə çökdü. Qulam müəllim əvvəlcə qorxdu. Sonra sevindi. Axı atası danışmışdı! Sonra onu qucaqladı.

– Ana... – qocanın gözlərindən fasiləsiz yaş axır, amma başqa söz demir, yalnız bir nöqtəyə baxırdı.

Qulam müəllim atasını ehtiyatla yerə əyləştirdi, özü də yanına çökdü. Atasını özünə söykəyib, pıçıltıla tilavət etməyə başladı:

– Əuzu billahi minəş-şeytanir-rəcim...

Dua edərkən gözlərindən axan yaş atasının boynuna düşüb, yaxasını islatdı. Qoca əli ilə boynunu sildi və oğluna baxdı. Qulam müəllim duanı da bitirə bilmədən atasını qucaqladı və atasının başı üzərində üzünə fatiha çəkdi.

Ata-oğul qəbiristanlıqdan qayıdarkən Qulam müəllim atasının yenə danışmasını, nəsə deməsini, bir şey buyurmasını istəyir, lakin atasından səs çıxmırdı. O arabada başını əyib, gözlərini yumaraq yırğalana-yırğalana gəlirdi. Bu sanki tufandan əvvəlki səssizliyə bənzəyirdi...

Evə çatmağa az qalmış möcüzə baş verdi. Ata qapı ağzında duran Nəsibəni görüb əllərini irəli uzatdı və “Su-u...” dedi. Qulam müəllim yerində dondu.

– Ata?! – bədəni əsdi. – Ya Rəbbim, min şükür sənə! Atam danışdı! Atam danışdı! İki ildən sonra danışdı...

Ətrafına baxdı. Qapı önündə duran qızından başqa heç kim yox idi. Amma ruhu yüngülləşdi. Gözlərini bürümüş zülmət geri çəkildi.

– Ata? – Nəsibə qaçıb gəlib onun dizlərindən qucaqladı. – Babam danışdı?

– Hə, balam. Baban danışdı. Tez su gətir.

– Ata, sənə bir söz deyim?

– Get, qızım, əvvəl suyu gətir!

Nəsibə tələsərək getdi. Ata-oğul darvaza önündə bir az dincəldilər. Bir azdan qapı açıldı, bir qadın səsinin salam verdiyi eşidildi. Qulam müəllim cəld başını qaldırdı. Nə yaxşı ki, qapının ağzında arvadı çəkingənliklə bir piyala su tutaraq dururdu...

Özbək dilindən Azərbaycan dilinə çevirən: Rəhmət Babacan

Xaliyar SƏFƏROV 1983-cü ildə ÖzbəkistaninQəşqədərya vilayəti Çırakçı rayonunda anadan olub.

2005-ci ildə Səmərqənd dövlət üniversitisinin özbək filologiyası fakültəsini bitirib.

Əsərləri “Şərq üldüzü”, “Gənclik” jurnalları və “Özbəkistan ədəbiyyatı və sənəti”, “Kitab dünyası” və digər nəşrlərdə dərc olunub. Əsərləri rus, türk, qırğız və qaraqalpaq dillərinə tərcümə olunub.

“Aysız gecələr” (2010, hekayələr), “Qanadsız quşlar” (2015, povest və həkayələr), “Namus və həyat” (2019, povest və hekayələr), “Anamın yalanları” (2024, hekayələr) adlı kitabları nəşr olunub.

Hazırda “Özbəkistan tarixi” telekanalının “Elmi-populyar telefilmlər” redaksiyasının baş redaktoru.

VƏTƏNIM

Düzənliyin tən ortasında,

yayın istisində, tut kölgəsində,

körpəsini bağrına basan

gənc can -

mənim Vətənim.

Pambıq sahəsinin güllərin öpüb,

hər şırıma can tərini töküb,

pambığının gülməyin görüb,

gözlərinə yaş alan

dehqan -

mənim Vətənim.

Yayın çilləsində daş qazanda,

qovurma kimi qovrulub, küləkdə sovrulub,

küləyə də şaftalı uzadan

bağban -

mənim Vətənim,

Qışda, şaxtalı gecələrdə oyaq,

canavarları yaxın buraxmadan,

quzusunu qoynuna alıb,

nəğməsi dərəni tutan

çoban - mənim Vətənim.

Babasının kəmərin ədalət bayrağı edib,

“halal, halal, halal!” deyə,

rəqibin kürəyin yerə vuran

oğlan –

mənim Vətənim…

Millətim, yurdum — qeyrətim deyib,

sülh daim, pak niyyətim deyib,

Teymur atını minib,

sinəsin oxa tutan,

yalın sinəli

sultan —

mənim Vətənim!

***

Qadını sev,

qadına yalvar,

Min bir gecə nağıllarını danış,

Alpamışlar doğub verər.

Qadını sev,

kandarını öp,

saray tikmə, könlünü soruş,

bəla gəlsə, sinə gərər..

Qadını sev,

“ölərəm” de,

eşqi yaradan Pərvərdigardan,

sənə ömrü o diləyər.

EY ÜRƏK

Ürək, sənə nə eləyim,

Nə eləsəm ağrımazsan?

Əldə tutum, gülə büküm,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Dilin varsa, söylə axır,

Uçaqmı biz asimana?

Adamı yox, azarı yox,

Qədəm qoyaq hansı yana?

Nə eləsəm ağlamazsan?

Guya şehtək atdılar da,

İzn alıb saçdılar da.

Bir kasıbın bazarında

Heç sövdəsiz satdılar da,

Ürək, sənə nə eləyim,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Saçı yaran qırx çiçəksən,

Eşq əhlinə sən dirəksən.

Susuzlara sevgin bulaq,

Ovucda tut, can çıxacaq,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Üzüm dözüb şərab oldu,

Dağ dözümü turab oldu.

Sən ağrısan, sən ağlasan,

Adəm oğlu xarab oldu.

Xarab oldu, xarab oldu,

Ürək, sənə nə eləyim.

Nə eləsəm ağrımazsan?

ÖMÜR BIRCƏ GÜNDÜR...

Uçur göy qurşağın yellənçək ilə,

Dön, dolan, rəqs elə kəpənək ilə,

Yaşa canı fəda eləmək ilə,

Ömür bircə gündür, o gün - bugündür.

Sabahı bağlanmaq sənlik deyildir,

Keçənə ağlamaq sənlik deyildir.

Cəzanı saxlamaq sənlik deyildir,

Ömür bircə gündür, o gün - bugündür.

Ətəyindən yellər keçdimi, bəsdir,

Yaşamaq önündə hər şey əbəsdir.

Başın salamatsa, dağlar da pəsdir,

Ömür bircə gündür, o gün - bu gündür.

Ata-anan getdi, sən də dönməzsən,

Bu aləm dibinə sən də enməzsən.

Nəvai deməzi, sən də deməzsən,

Ömür bircə gündür, o gün - bu gündür.

Nuhtək ömür sürmək istəsən də - bu,

Zamanın atına çap, desən də - bu.

Yaxşı ad alsan da, itirsən də - bu,

Ömür bircə gündür, o gün - bu gündür.

Ey Fərid, anların şükrüylə yaşa,

Bu dünya bayramdır, eylə tamaşa.

Aşiq adın qalar, əsrlər aşa,

Ömür bircə gündür, o gün - bu gündür.

SƏBƏB

Dünyada heç bir şey səbəbsiz olmur,

Səndən də səbəbsiz qalmayıb, könlüm.

Yolların axırı bitən sayağı,

Tükəndi mənim də çay kimi sevgim.

Səbəbsiz səbəblər baş verməz axı,

Səbəbsiz deyildir ayrılıq, hicran.

Bir damcı yaş gəlməz, gözlərinə nəm,

Günün bitməyibsə, üzülməzdi can.

Şərəflər, alqışlar, adlar, mükafat -

Kimlərsə səninçün olubdur fəda.

Hər əməl səbəbi özünsən, özün,

Bu gün kim olursan - şahsanmı, gəda?!

Başın göylərə yetsə, səbəbkarı var,

Özəyin, damarın, beşiyin, kökün.

Yerin altında ol, ya asimanda,

Demək, işin səbəb niyyətin üçün.

Bəs onda, səbəbin səbəbin axtar,

Düşün, ara, tap, elə təfəkkür.

Səbəb tap, səbəbkar hüzuruna qaç,

Et təzim, ehtiram, ibadət, şükür.

Fəridə ƏFRUZ,

Özbəkistan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi, Özbəkistan Yazarlar Birliyi sədrinin müavini.

Azərbaycan dilinə uyğunlaşdıran: Şahməmməd Dağlaroğlu.

VƏTƏNIM

Düzənliyin tən ortasında,

yayın istisində, tut kölgəsində,

körpəsini bağrına basan

gənc can -

mənim Vətənim.

Pambıq sahəsinin güllərin öpüb,

hər şırıma can tərini töküb,

pambığının gülməyin görüb,

gözlərinə yaş alan

dehqan -

mənim Vətənim.

Yayın çilləsində daş qazanda,

qovurma kimi qovrulub, küləkdə sovrulub,

küləyə də şaftalı uzadan

bağban -

mənim Vətənim,

Qışda, şaxtalı gecələrdə oyaq,

canavarları yaxın buraxmadan,

quzusunu qoynuna alıb,

nəğməsi dərəni tutan

çoban - mənim Vətənim.

Babasının kəmərin ədalət bayrağı edib,

“halal, halal, halal!” deyə,

rəqibin kürəyin yerə vuran

oğlan –

mənim Vətənim…

Millətim, yurdum — qeyrətim deyib,

sülh daim, pak niyyətim deyib,

Teymur atını minib,

sinəsin oxa tutan,

yalın sinəli

sultan —

mənim Vətənim!

***

Qadını sev,

qadına yalvar,

Min bir gecə nağıllarını danış,

Alpamışlar doğub verər.

Qadını sev,

kandarını öp,

saray tikmə, könlünü soruş,

bəla gəlsə, sinə gərər..

Qadını sev,

“ölərəm” de,

eşqi yaradan Pərvərdigardan,

sənə ömrü o diləyər.

EY ÜRƏK

Ürək, sənə nə eləyim,

Nə eləsəm ağrımazsan?

Əldə tutum, gülə büküm,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Dilin varsa, söylə axır,

Uçaqmı biz asimana?

Adamı yox, azarı yox,

Qədəm qoyaq hansı yana?

Nə eləsəm ağlamazsan?

Guya şehtək atdılar da,

İzn alıb saçdılar da.

Bir kasıbın bazarında

Heç sövdəsiz satdılar da,

Ürək, sənə nə eləyim,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Saçı yaran qırx çiçəksən,

Eşq əhlinə sən dirəksən.

Susuzlara sevgin bulaq,

Ovucda tut, can çıxacaq,

Nə eləsəm ağlamazsan?

Üzüm dözüb şərab oldu,

Dağ dözümü turab oldu.