Sovet tərbiyəsindən rəqəmsal dünyaya – yeni düzəndə valideynlik məsuliyyəti

Qloballaşan dünyanın yeni meyarlarına uyğunlaşmaq, uzun illər totalitar rejimdə yaşamış və formal şəkildə müstəqillik əldə etmiş bir cəmiyyət üçün heç də asan olmadı. Sosialist düşüncədən kapitalist dünyaya keçid təkcə iqtisadiyyatın və idarəetmə formalarının dəyişməsi ilə yekunlaşmadı – bu keçid cəmiyyətin bütün təbəqələrində dərin təlatümlər yaratdı: iqtisadi, sosial və siyasi sahələrdə köklü dəyişikliklərə ehtiyac duyuldu.

Sovetlər dövründə formalaşan elitar düşüncə tərzində belə həm mütərəqqi, həm də zərərli ünsürlər vardı. Həmin sistemdə kollektivçilik, intizam və sabitlik ön planda idi, lakin fərdi azadlıqlar, şəxsiyyətin inkişafı və kreativlik kölgədə qalırdı.

Əlbəttə, keçmişin yükü, gələcəyin çağırışı mentalitet, yəni cəmiyyətin dərin qatlarında formalaşmış düşüncə tərzi birdən-birə dəyişmir. Bəzən bir ideoloji sistemdən digərinə keçmək üçün təkcə qanunları və institutları deyil, həm də qəlbləri və düşüncə kalıplarını dəyişmək lazımdır. Bu isə bəzən nəsillər boyu davam edən bir prosesi əhatə edir.

Ənənələrə möhkəm bağlı olan toplumlar üçün radikal dəyişikliklərə uyğunlaşmaq həmişə zaman tələb edir. Bu dəyişikliklərin nəticələrinin lehinə və ya əleyhinə olmasının hökmünü də zaman verəcək.

Texnologiyanın, açıq informasiya axınının və qlobal rəqabətin hökm sürdüyü bu dövrdə əvvəlki sistemin insanları passiv tərbiyə üsulları artıq keçərsiz görünür.

Cəmiyyət indi yeni davranış modellərinə ehtiyac duyur. Yeni dövrdə valideyn olmaq: informasiya bolluğu və mənəvi yoxsulluqla müşayiət olunan XXI əsrin valideyni olmaq həm şans, həm də sınaqdır. Bugün dünyada valideynlər təkcə övladlarını qorumaqla kifayətlənməməlidirlər, onlar həm də onları rəqəmsal xaosdan kənara yönləndirmək, daxili dünyalarını zənginləşdirmək, seçim azadlığını düzgün idarə etməyi öyrətmək kimi vəzifələri daşıyırlar. Çünki müasir uşaq real dünyadan daha çox virtual aləmdə yaşayır.

Sosial şəbəkələrdə ünsiyyət, rəqəmsal oyunlar, süni intellektli maraqlar uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir. Qapalılıq, emosional zəiflik, sosial fobiyalar, hətta erkən yaşda depressiya hallarının artması bunun nəticəsidir.

Texnologiya əvəzolunmaz bir vasitədir. Onu da unutmaq olmazdı ki, onun vasitəyə çevrilməsi üçün yönəldilməyə ehtiyac var. Əks halda, məqsədə çevrilir – bu da insan münasibətlərini süni və səthi hala gətirir.

Sevgi və anlayış: əsl nəzarət budur. Valideynlər bəzən iki-uç arasında qalır: tam qadağalar və ya hədsiz sərbəstlik. Halbuki bu ikisinin ortasında daha sağlam bir yol var – anlayışlı nəzarət, əməli sevgi və açıq ünsiyyət. Uşaqlarımıza təkcə “etmə” deməklə kifayətlənməməliyik. Niyə etməməli olduğunu başa salmaq, öz nümunəmizlə göstərmək, onunla empatik və hörmətli şəkildə danışmaq – ən təsirli tərbiyə üsuludur.

Virtual dünyanın təhlükələrini sadalamaq yerinə, onu real həyatın gözəlliklərinə cəlb etmək daha faydalıdır. Unutmayaq: heç bir texnologiya insan sevgisini, diqqətini və şəfqətini əvəz edə bilməz. Süni intellekt övladımızın gözündəki qorxunu, qəlbindəki boşluğu oxuya bilməz – biz isə oxuya bilərik. Psixoloji boşluq və tənha uşaqlar, yənivalideynin diqqətindən yayınan uşaqlar bəzən virtual dünyada sığınacaq axtarır. Amma bura təhlükələrlə doludur – kiberbullinq, psixoloji manipulyasiya, informasiya zəhərlənməsi və s. Biz, valideynlər, uşağın yan otaqda telefonda nə etdiyindən xəbərsiz olduqda, əsl təhlükə də məhz buradan başlayır. Təəssüf ki, dünya statistikasında “Verter sindromu” – sosial təcrid və sevgi çatışmazlığı səbəbilə baş verən özünəqəsd halları məhz sevgi və diqqətdən uzaq olanlar arasında geniş yayılıb.

Nəticə: Uşaqların gələcəyi bizimlə onların bu günündən başlayır. Biz uşaqlarımız üçün real, dürüst, sevgi dolu bir mühit yaratmalıyıq. Onları avtoritar idarə ilə yox, açıq ünsiyyət və dəstək vasitəsilə yönləndirməliyik. Overprotektorluqla – həddən artıq qoruma ilə onların həyatla bağlı bacarıqlarını məhdudlaşdırmamalıyıq. Uşaqlarımıza zaman ayırmaq, onların suallarına səbrlə cavab vermək, dinləmək, birlikdə oyun oynamaq, kitab oxumaq – bəzən bu sadə addımlar onların gələcək sağlam psixologiyası üçün minlərlə texnoloji resursdan daha qiymətlidir.

Nigar Qaybalıyeva,

“Yenilik-press” qəzetinin redaktor müavini.

Sovet tərbiyəsindən rəqəmsal dünyaya – yeni düzəndə valideynlik məsuliyyəti

Qloballaşan dünyanın yeni meyarlarına uyğunlaşmaq, uzun illər totalitar rejimdə yaşamış və formal şəkildə müstəqillik əldə etmiş bir cəmiyyət üçün heç də asan olmadı. Sosialist düşüncədən kapitalist dünyaya keçid təkcə iqtisadiyyatın və idarəetmə formalarının dəyişməsi ilə yekunlaşmadı – bu keçid cəmiyyətin bütün təbəqələrində dərin təlatümlər yaratdı: iqtisadi, sosial və siyasi sahələrdə köklü dəyişikliklərə ehtiyac duyuldu.

Sovetlər dövründə formalaşan elitar düşüncə tərzində belə həm mütərəqqi, həm də zərərli ünsürlər vardı. Həmin sistemdə kollektivçilik, intizam və sabitlik ön planda idi, lakin fərdi azadlıqlar, şəxsiyyətin inkişafı və kreativlik kölgədə qalırdı.

Əlbəttə, keçmişin yükü, gələcəyin çağırışı mentalitet, yəni cəmiyyətin dərin qatlarında formalaşmış düşüncə tərzi birdən-birə dəyişmir. Bəzən bir ideoloji sistemdən digərinə keçmək üçün təkcə qanunları və institutları deyil, həm də qəlbləri və düşüncə kalıplarını dəyişmək lazımdır. Bu isə bəzən nəsillər boyu davam edən bir prosesi əhatə edir.

Ənənələrə möhkəm bağlı olan toplumlar üçün radikal dəyişikliklərə uyğunlaşmaq həmişə zaman tələb edir. Bu dəyişikliklərin nəticələrinin lehinə və ya əleyhinə olmasının hökmünü də zaman verəcək.

Texnologiyanın, açıq informasiya axınının və qlobal rəqabətin hökm sürdüyü bu dövrdə əvvəlki sistemin insanları passiv tərbiyə üsulları artıq keçərsiz görünür.

Cəmiyyət indi yeni davranış modellərinə ehtiyac duyur. Yeni dövrdə valideyn olmaq: informasiya bolluğu və mənəvi yoxsulluqla müşayiət olunan XXI əsrin valideyni olmaq həm şans, həm də sınaqdır. Bugün dünyada valideynlər təkcə övladlarını qorumaqla kifayətlənməməlidirlər, onlar həm də onları rəqəmsal xaosdan kənara yönləndirmək, daxili dünyalarını zənginləşdirmək, seçim azadlığını düzgün idarə etməyi öyrətmək kimi vəzifələri daşıyırlar. Çünki müasir uşaq real dünyadan daha çox virtual aləmdə yaşayır.

Sosial şəbəkələrdə ünsiyyət, rəqəmsal oyunlar, süni intellektli maraqlar uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir. Qapalılıq, emosional zəiflik, sosial fobiyalar, hətta erkən yaşda depressiya hallarının artması bunun nəticəsidir.

Texnologiya əvəzolunmaz bir vasitədir. Onu da unutmaq olmazdı ki, onun vasitəyə çevrilməsi üçün yönəldilməyə ehtiyac var. Əks halda, məqsədə çevrilir – bu da insan münasibətlərini süni və səthi hala gətirir.

Sevgi və anlayış: əsl nəzarət budur. Valideynlər bəzən iki-uç arasında qalır: tam qadağalar və ya hədsiz sərbəstlik. Halbuki bu ikisinin ortasında daha sağlam bir yol var – anlayışlı nəzarət, əməli sevgi və açıq ünsiyyət. Uşaqlarımıza təkcə “etmə” deməklə kifayətlənməməliyik. Niyə etməməli olduğunu başa salmaq, öz nümunəmizlə göstərmək, onunla empatik və hörmətli şəkildə danışmaq – ən təsirli tərbiyə üsuludur.

Virtual dünyanın təhlükələrini sadalamaq yerinə, onu real həyatın gözəlliklərinə cəlb etmək daha faydalıdır. Unutmayaq: heç bir texnologiya insan sevgisini, diqqətini və şəfqətini əvəz edə bilməz. Süni intellekt övladımızın gözündəki qorxunu, qəlbindəki boşluğu oxuya bilməz – biz isə oxuya bilərik. Psixoloji boşluq və tənha uşaqlar, yənivalideynin diqqətindən yayınan uşaqlar bəzən virtual dünyada sığınacaq axtarır. Amma bura təhlükələrlə doludur – kiberbullinq, psixoloji manipulyasiya, informasiya zəhərlənməsi və s. Biz, valideynlər, uşağın yan otaqda telefonda nə etdiyindən xəbərsiz olduqda, əsl təhlükə də məhz buradan başlayır. Təəssüf ki, dünya statistikasında “Verter sindromu” – sosial təcrid və sevgi çatışmazlığı səbəbilə baş verən özünəqəsd halları məhz sevgi və diqqətdən uzaq olanlar arasında geniş yayılıb.

Nəticə: Uşaqların gələcəyi bizimlə onların bu günündən başlayır. Biz uşaqlarımız üçün real, dürüst, sevgi dolu bir mühit yaratmalıyıq. Onları avtoritar idarə ilə yox, açıq ünsiyyət və dəstək vasitəsilə yönləndirməliyik. Overprotektorluqla – həddən artıq qoruma ilə onların həyatla bağlı bacarıqlarını məhdudlaşdırmamalıyıq. Uşaqlarımıza zaman ayırmaq, onların suallarına səbrlə cavab vermək, dinləmək, birlikdə oyun oynamaq, kitab oxumaq – bəzən bu sadə addımlar onların gələcək sağlam psixologiyası üçün minlərlə texnoloji resursdan daha qiymətlidir.

Nigar Qaybalıyeva,

“Yenilik-press” qəzetinin redaktor müavini.

Sovet tərbiyəsindən rəqəmsal dünyaya – yeni düzəndə valideynlik məsuliyyəti

Qloballaşan dünyanın yeni meyarlarına uyğunlaşmaq, uzun illər totalitar rejimdə yaşamış və formal şəkildə müstəqillik əldə etmiş bir cəmiyyət üçün heç də asan olmadı. Sosialist düşüncədən kapitalist dünyaya keçid təkcə iqtisadiyyatın və idarəetmə formalarının dəyişməsi ilə yekunlaşmadı – bu keçid cəmiyyətin bütün təbəqələrində dərin təlatümlər yaratdı: iqtisadi, sosial və siyasi sahələrdə köklü dəyişikliklərə ehtiyac duyuldu.

Sovetlər dövründə formalaşan elitar düşüncə tərzində belə həm mütərəqqi, həm də zərərli ünsürlər vardı. Həmin sistemdə kollektivçilik, intizam və sabitlik ön planda idi, lakin fərdi azadlıqlar, şəxsiyyətin inkişafı və kreativlik kölgədə qalırdı.

Əlbəttə, keçmişin yükü, gələcəyin çağırışı mentalitet, yəni cəmiyyətin dərin qatlarında formalaşmış düşüncə tərzi birdən-birə dəyişmir. Bəzən bir ideoloji sistemdən digərinə keçmək üçün təkcə qanunları və institutları deyil, həm də qəlbləri və düşüncə kalıplarını dəyişmək lazımdır. Bu isə bəzən nəsillər boyu davam edən bir prosesi əhatə edir.

Ənənələrə möhkəm bağlı olan toplumlar üçün radikal dəyişikliklərə uyğunlaşmaq həmişə zaman tələb edir. Bu dəyişikliklərin nəticələrinin lehinə və ya əleyhinə olmasının hökmünü də zaman verəcək.

Texnologiyanın, açıq informasiya axınının və qlobal rəqabətin hökm sürdüyü bu dövrdə əvvəlki sistemin insanları passiv tərbiyə üsulları artıq keçərsiz görünür.

Cəmiyyət indi yeni davranış modellərinə ehtiyac duyur. Yeni dövrdə valideyn olmaq: informasiya bolluğu və mənəvi yoxsulluqla müşayiət olunan XXI əsrin valideyni olmaq həm şans, həm də sınaqdır. Bugün dünyada valideynlər təkcə övladlarını qorumaqla kifayətlənməməlidirlər, onlar həm də onları rəqəmsal xaosdan kənara yönləndirmək, daxili dünyalarını zənginləşdirmək, seçim azadlığını düzgün idarə etməyi öyrətmək kimi vəzifələri daşıyırlar. Çünki müasir uşaq real dünyadan daha çox virtual aləmdə yaşayır.

Sosial şəbəkələrdə ünsiyyət, rəqəmsal oyunlar, süni intellektli maraqlar uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir. Qapalılıq, emosional zəiflik, sosial fobiyalar, hətta erkən yaşda depressiya hallarının artması bunun nəticəsidir.

Texnologiya əvəzolunmaz bir vasitədir. Onu da unutmaq olmazdı ki, onun vasitəyə çevrilməsi üçün yönəldilməyə ehtiyac var. Əks halda, məqsədə çevrilir – bu da insan münasibətlərini süni və səthi hala gətirir.

Sevgi və anlayış: əsl nəzarət budur. Valideynlər bəzən iki-uç arasında qalır: tam qadağalar və ya hədsiz sərbəstlik. Halbuki bu ikisinin ortasında daha sağlam bir yol var – anlayışlı nəzarət, əməli sevgi və açıq ünsiyyət. Uşaqlarımıza təkcə “etmə” deməklə kifayətlənməməliyik. Niyə etməməli olduğunu başa salmaq, öz nümunəmizlə göstərmək, onunla empatik və hörmətli şəkildə danışmaq – ən təsirli tərbiyə üsuludur.

Virtual dünyanın təhlükələrini sadalamaq yerinə, onu real həyatın gözəlliklərinə cəlb etmək daha faydalıdır. Unutmayaq: heç bir texnologiya insan sevgisini, diqqətini və şəfqətini əvəz edə bilməz. Süni intellekt övladımızın gözündəki qorxunu, qəlbindəki boşluğu oxuya bilməz – biz isə oxuya bilərik. Psixoloji boşluq və tənha uşaqlar, yənivalideynin diqqətindən yayınan uşaqlar bəzən virtual dünyada sığınacaq axtarır. Amma bura təhlükələrlə doludur – kiberbullinq, psixoloji manipulyasiya, informasiya zəhərlənməsi və s. Biz, valideynlər, uşağın yan otaqda telefonda nə etdiyindən xəbərsiz olduqda, əsl təhlükə də məhz buradan başlayır. Təəssüf ki, dünya statistikasında “Verter sindromu” – sosial təcrid və sevgi çatışmazlığı səbəbilə baş verən özünəqəsd halları məhz sevgi və diqqətdən uzaq olanlar arasında geniş yayılıb.

Nəticə: Uşaqların gələcəyi bizimlə onların bu günündən başlayır. Biz uşaqlarımız üçün real, dürüst, sevgi dolu bir mühit yaratmalıyıq. Onları avtoritar idarə ilə yox, açıq ünsiyyət və dəstək vasitəsilə yönləndirməliyik. Overprotektorluqla – həddən artıq qoruma ilə onların həyatla bağlı bacarıqlarını məhdudlaşdırmamalıyıq. Uşaqlarımıza zaman ayırmaq, onların suallarına səbrlə cavab vermək, dinləmək, birlikdə oyun oynamaq, kitab oxumaq – bəzən bu sadə addımlar onların gələcək sağlam psixologiyası üçün minlərlə texnoloji resursdan daha qiymətlidir.

Nigar Qaybalıyeva,

“Yenilik-press” qəzetinin redaktor müavini.

Son illərdə xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrin sayı artıb.

Daha keyfiyyətli təhsil almaq, beynəlxalq mühitdə təcrübə qazanmaq və qlobal əmək bazarında daha rəqabətqabiliyyətli olmaq üçün gənclər müxtəlif ölkələrə üz tuturlar. Lakin bəzi hallarda xaricdə alınan diplomların Azərbaycanda tanınmaması problemi ortaya çıxır. Bu, məzunlar üçün ciddi çətinliklər yaradır və onların əmək bazarında öz bilik və bacarıqlarını tətbiq etmələrini məhdudlaşdırır.

Bu problemin əsas səbəbləri nələrdir?

Lider-media.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən xaricdə təhsil üzrə ekspert Aisa Aslanova bildirib ki, bu problemin yaranmasında əsas səbəb akkreditasiyası olmayan universitetlərə qəbul olunmaqdır:

"Əgər bir universitet öz ölkəsində rəsmi tanınmırsa, onun diplomunun Azərbaycanda da tanınmaması normaldır. Digər bir səbəb isə qəbul prosesində heç bir akademik göstəricinin tələb olunmamasıdır. Məsələn, ABŞ və ya Avropada bəzi universitetlər tələbələrdən heç bir dil sertifikatı və ya akademik göstərici istəmədən qəbul edirlər. Belə universitetlər, əsasən, kommersiya məqsədilə fəaliyyət göstərir və diplomları risk altındadır. Bundan əlavə, distant və ya onlayn proqramlar da bəzi hallarda tanınmaya bilər, çünki hər ölkənin bu tip təhsilə yanaşması fərqlidir. Bəzi hallarda universitetlər maliyyə problemlərinə görə bağlanır və tələbələr ortada qalır. Məsələn, Fransada HEIP universiteti belə bir hadisə ilə üzləşib".

Aisa Aslanova: Qəbul olmaq istədiyiniz universitetin fəaliyyət istiqamətini, tarixini yoxlanılmalıdır

Onun sözlərinə görə, bu cür problemlərlə qarşılaşmamaq üçün universiteti ciddi araşdırmaq lazımdır:

"Universitetin fəaliyyət istiqaməti, tarixi, milli və beynəlxalq reytinqi diqqətlə yoxlanmalıdır. Mütləq həmin universitetin rəsmi akkreditasiyasının olub-olmadığını öyrənmək vacibdir. Əgər hansısa şübhə varsa, Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi ilə məsləhətləşmək və ya universitetin beynəlxalq ofisinə müraciət etmək tövsiyə olunur. Əgər sizə dil biliyi olmadan və ya heç bir akademik göstərici tələb olunmadan qəbul təklif edilirsə, bu, ciddi bir riskdir. Dünyanın nüfuzlu universitetləri IELTS, TOEFL, SAT, GRE və ya GMAT kimi beynəlxalq imtahan nəticələrini tələb edir. Əgər universitet bunları istəmirsə, deməli, orada təhsilin keyfiyyəti və diplomun etibarlılığı şübhəlidir. Bundan başqa, qəbul üçün heç bir müsahibə və ya imtahan olmadan qəbul edilmək də şübhəli məqamdır".

Mütəxəssis qeyd edib ki, təhsil müddətinin həddindən artıq qısa olması da diqqət edilməli nüansdır. Həmsöhbətimizə görə, əgər tələbənin göstəricilər yüksəkdirsə, Böyük Britaniya, ABŞ və Almaniya ən yaxşı seçimlər arasındadır.

"Standart bakalavr təhsili 3-4 il, magistratura dönəmi isə 1-2 il çəkir. Əgər sizə 6-12 ay ərzində diplom vəd edilirsə, bu, ciddi problemlərin göstəricisidir. Əgər göstəricilər bir qədər aşağıdırsa, Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri – Macarıstan, Polşa, Litva, Latviya və Estoniya da yaxşı alternativlərdir. Burada təkcə dünya reytinqinə deyil, milli reytinqə də baxmaq vacibdir. Məsələn, Vilnius Universiteti Litvanın ən yaxşı universiteti olduğu üçün diplomlarının tanınmaması mümkün deyil. Ümumən, xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələr universitet seçimini çox diqqətlə etməlidir. Akkreditasiyası olmayan və şübhəli qəbul qaydalarına malik universitetlərə müraciət etmək, həm vaxt, həm də pul itkisinə səbəb ola bilər. Təhsil Nazirliyinin və beynəlxalq akkreditasiya qurumlarının tövsiyələrinə uyğun seçim etmək ən təhlükəsiz yoldur".

Əli Hüseynov

Son illərdə xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrin sayı artıb.

Daha keyfiyyətli təhsil almaq, beynəlxalq mühitdə təcrübə qazanmaq və qlobal əmək bazarında daha rəqabətqabiliyyətli olmaq üçün gənclər müxtəlif ölkələrə üz tuturlar. Lakin bəzi hallarda xaricdə alınan diplomların Azərbaycanda tanınmaması problemi ortaya çıxır. Bu, məzunlar üçün ciddi çətinliklər yaradır və onların əmək bazarında öz bilik və bacarıqlarını tətbiq etmələrini məhdudlaşdırır.

Bu problemin əsas səbəbləri nələrdir?

Lider-media.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən xaricdə təhsil üzrə ekspert Aisa Aslanova bildirib ki, bu problemin yaranmasında əsas səbəb akkreditasiyası olmayan universitetlərə qəbul olunmaqdır:

"Əgər bir universitet öz ölkəsində rəsmi tanınmırsa, onun diplomunun Azərbaycanda da tanınmaması normaldır. Digər bir səbəb isə qəbul prosesində heç bir akademik göstəricinin tələb olunmamasıdır. Məsələn, ABŞ və ya Avropada bəzi universitetlər tələbələrdən heç bir dil sertifikatı və ya akademik göstərici istəmədən qəbul edirlər. Belə universitetlər, əsasən, kommersiya məqsədilə fəaliyyət göstərir və diplomları risk altındadır. Bundan əlavə, distant və ya onlayn proqramlar da bəzi hallarda tanınmaya bilər, çünki hər ölkənin bu tip təhsilə yanaşması fərqlidir. Bəzi hallarda universitetlər maliyyə problemlərinə görə bağlanır və tələbələr ortada qalır. Məsələn, Fransada HEIP universiteti belə bir hadisə ilə üzləşib".

Aisa Aslanova: Qəbul olmaq istədiyiniz universitetin fəaliyyət istiqamətini, tarixini yoxlanılmalıdır

Onun sözlərinə görə, bu cür problemlərlə qarşılaşmamaq üçün universiteti ciddi araşdırmaq lazımdır:

"Universitetin fəaliyyət istiqaməti, tarixi, milli və beynəlxalq reytinqi diqqətlə yoxlanmalıdır. Mütləq həmin universitetin rəsmi akkreditasiyasının olub-olmadığını öyrənmək vacibdir. Əgər hansısa şübhə varsa, Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi ilə məsləhətləşmək və ya universitetin beynəlxalq ofisinə müraciət etmək tövsiyə olunur. Əgər sizə dil biliyi olmadan və ya heç bir akademik göstərici tələb olunmadan qəbul təklif edilirsə, bu, ciddi bir riskdir. Dünyanın nüfuzlu universitetləri IELTS, TOEFL, SAT, GRE və ya GMAT kimi beynəlxalq imtahan nəticələrini tələb edir. Əgər universitet bunları istəmirsə, deməli, orada təhsilin keyfiyyəti və diplomun etibarlılığı şübhəlidir. Bundan başqa, qəbul üçün heç bir müsahibə və ya imtahan olmadan qəbul edilmək də şübhəli məqamdır".

Mütəxəssis qeyd edib ki, təhsil müddətinin həddindən artıq qısa olması da diqqət edilməli nüansdır. Həmsöhbətimizə görə, əgər tələbənin göstəricilər yüksəkdirsə, Böyük Britaniya, ABŞ və Almaniya ən yaxşı seçimlər arasındadır.

"Standart bakalavr təhsili 3-4 il, magistratura dönəmi isə 1-2 il çəkir. Əgər sizə 6-12 ay ərzində diplom vəd edilirsə, bu, ciddi problemlərin göstəricisidir. Əgər göstəricilər bir qədər aşağıdırsa, Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri – Macarıstan, Polşa, Litva, Latviya və Estoniya da yaxşı alternativlərdir. Burada təkcə dünya reytinqinə deyil, milli reytinqə də baxmaq vacibdir. Məsələn, Vilnius Universiteti Litvanın ən yaxşı universiteti olduğu üçün diplomlarının tanınmaması mümkün deyil. Ümumən, xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələr universitet seçimini çox diqqətlə etməlidir. Akkreditasiyası olmayan və şübhəli qəbul qaydalarına malik universitetlərə müraciət etmək, həm vaxt, həm də pul itkisinə səbəb ola bilər. Təhsil Nazirliyinin və beynəlxalq akkreditasiya qurumlarının tövsiyələrinə uyğun seçim etmək ən təhlükəsiz yoldur".

Əli Hüseynov

Son illərdə xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələrin sayı artıb.

Daha keyfiyyətli təhsil almaq, beynəlxalq mühitdə təcrübə qazanmaq və qlobal əmək bazarında daha rəqabətqabiliyyətli olmaq üçün gənclər müxtəlif ölkələrə üz tuturlar. Lakin bəzi hallarda xaricdə alınan diplomların Azərbaycanda tanınmaması problemi ortaya çıxır. Bu, məzunlar üçün ciddi çətinliklər yaradır və onların əmək bazarında öz bilik və bacarıqlarını tətbiq etmələrini məhdudlaşdırır.

Bu problemin əsas səbəbləri nələrdir?

Lider-media.az xəbər verir ki, mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən xaricdə təhsil üzrə ekspert Aisa Aslanova bildirib ki, bu problemin yaranmasında əsas səbəb akkreditasiyası olmayan universitetlərə qəbul olunmaqdır:

"Əgər bir universitet öz ölkəsində rəsmi tanınmırsa, onun diplomunun Azərbaycanda da tanınmaması normaldır. Digər bir səbəb isə qəbul prosesində heç bir akademik göstəricinin tələb olunmamasıdır. Məsələn, ABŞ və ya Avropada bəzi universitetlər tələbələrdən heç bir dil sertifikatı və ya akademik göstərici istəmədən qəbul edirlər. Belə universitetlər, əsasən, kommersiya məqsədilə fəaliyyət göstərir və diplomları risk altındadır. Bundan əlavə, distant və ya onlayn proqramlar da bəzi hallarda tanınmaya bilər, çünki hər ölkənin bu tip təhsilə yanaşması fərqlidir. Bəzi hallarda universitetlər maliyyə problemlərinə görə bağlanır və tələbələr ortada qalır. Məsələn, Fransada HEIP universiteti belə bir hadisə ilə üzləşib".

Aisa Aslanova: Qəbul olmaq istədiyiniz universitetin fəaliyyət istiqamətini, tarixini yoxlanılmalıdır

Onun sözlərinə görə, bu cür problemlərlə qarşılaşmamaq üçün universiteti ciddi araşdırmaq lazımdır:

"Universitetin fəaliyyət istiqaməti, tarixi, milli və beynəlxalq reytinqi diqqətlə yoxlanmalıdır. Mütləq həmin universitetin rəsmi akkreditasiyasının olub-olmadığını öyrənmək vacibdir. Əgər hansısa şübhə varsa, Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyi ilə məsləhətləşmək və ya universitetin beynəlxalq ofisinə müraciət etmək tövsiyə olunur. Əgər sizə dil biliyi olmadan və ya heç bir akademik göstərici tələb olunmadan qəbul təklif edilirsə, bu, ciddi bir riskdir. Dünyanın nüfuzlu universitetləri IELTS, TOEFL, SAT, GRE və ya GMAT kimi beynəlxalq imtahan nəticələrini tələb edir. Əgər universitet bunları istəmirsə, deməli, orada təhsilin keyfiyyəti və diplomun etibarlılığı şübhəlidir. Bundan başqa, qəbul üçün heç bir müsahibə və ya imtahan olmadan qəbul edilmək də şübhəli məqamdır".

Mütəxəssis qeyd edib ki, təhsil müddətinin həddindən artıq qısa olması da diqqət edilməli nüansdır. Həmsöhbətimizə görə, əgər tələbənin göstəricilər yüksəkdirsə, Böyük Britaniya, ABŞ və Almaniya ən yaxşı seçimlər arasındadır.

"Standart bakalavr təhsili 3-4 il, magistratura dönəmi isə 1-2 il çəkir. Əgər sizə 6-12 ay ərzində diplom vəd edilirsə, bu, ciddi problemlərin göstəricisidir. Əgər göstəricilər bir qədər aşağıdırsa, Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələri – Macarıstan, Polşa, Litva, Latviya və Estoniya da yaxşı alternativlərdir. Burada təkcə dünya reytinqinə deyil, milli reytinqə də baxmaq vacibdir. Məsələn, Vilnius Universiteti Litvanın ən yaxşı universiteti olduğu üçün diplomlarının tanınmaması mümkün deyil. Ümumən, xaricdə təhsil almaq istəyən tələbələr universitet seçimini çox diqqətlə etməlidir. Akkreditasiyası olmayan və şübhəli qəbul qaydalarına malik universitetlərə müraciət etmək, həm vaxt, həm də pul itkisinə səbəb ola bilər. Təhsil Nazirliyinin və beynəlxalq akkreditasiya qurumlarının tövsiyələrinə uyğun seçim etmək ən təhlükəsiz yoldur".

Əli Hüseynov

“Yanvarın 6-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Azərbaycan Hava Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə məxsus Bakı–Qroznı reysini yerinə yetirərkən qəzaya uğramış “Embraer 190” tipli sərnişin təyyarəsinin həlak olan ekipaj heyətinin ailə üzvləri və qəza zamanı sağ qalan təyyarə bələdçiləri ilə görüşüb. Prezident İlham Əliyev görüşdə çıxışı bir çox baxımdan diqqət çəkir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu politoloq Turan Rzayev deyib.

“Prezident deyib ki, hadisə ilə bağlı Dövlət Komissiyası yaradılıb və komissiya fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, ölkə başçısının, mənim göstərişimlə Azərbaycan prokurorluğu cinayət işi açıb. Prezident deyib ki, “cinayət işinin ilkin araşdırması dediyim versiyanı bir daha təsdiqləyir”.

Prezidentin versiyası nə idi?

1. Azərbaycanın mülki təyyarəsi Rusiya ərazisində, Qroznı şəhəri yaxınlığında vurulub;

2. Təyyarəmiz radioelektron mübarizə vasitələri tərəfindən idarəolunmaz vəziyyətə salınmışdır;

3. Rusiya tərəfi hadisəni ört-basdır etməyə çalışıb.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üzrxahlıq etsə də günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi, habelə Azərbaycan dövlətinə və zərərçəkən sərnişin və ekipaj üzvlərinə təzminat ödənilməsi həllini tapmayıb.
Xüsusilə Bakının günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini tələb etməsi, Kremlin isə bunu hələlik etməməsi diqqət çəkir.

Məsələ ondadır ki, Çeçenistan lideri Ramzan Kadırov dekabrın 26-da Təhlükəsizlik Şurasının katibi vəzifəsini daşıyan qardaşı oğlu Həmzət Kadırovu “Çeçenistan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə” medalı ilə təltif etmışdı. Həmzət Kadırov dekabrın 25-də Çeçenistan səmasında Ukrayna PUA-larının vurulduğunu açıqlamışdı. Yəni onun təltif edilməsi Ukrayna PUA-larının vurulmasına görədir. AZAL-ın təyyarəsi də məhz Çeçenistandakı hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən vurulub. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Bakının cəzalandırılmasını tələb etdiyi şəxslərdən biri də Həmzət Kadırovdur.

Bakının bu tələbi görünür, Kremli çətin durum qarşında qoyub. Belə ki, Ramzan Kadırov Həmzət Kadırov qurban vermək istəmir. Kreml isə Çeçenistanın qarışmasını istəmir. Əks təqdirdə bir neçə zabiti qurban vermək Kreml üçün elə də çətin olmamalıydı. Digər tərəfdən bu vəziyyət Kadırov üçün arzuedilən deyil. Çünki onun özünün də postu təhlükə altındadır.

Məsələ ondadır ki, onu Kremldə sevməyən və Çeçenistan rəhbəri kimi görmək istəməyən şəxslər var. Təsadüfi deyil ki, artıq Vladimir Putinə Çeçenistanda Azərbaycan Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsinin vurulmasına görə, Ramzan Kadırovu istefaya göndərmək təklifləri də olunub. Kreml daxilində “Kadırovmu? Bakımı?“ sualı səslənir.

“Kremlevskaya Tabakerka” Teleqram kanalına Rusiya Prezident Administrasiyasının sədr müavini Sergey Kiriyenkoya yaxın mənbə bildirib ki, “Kadırov Çeçenistanda xaos yaradıb. Hava hücumundan müdafiə sisteminin uğursuz işləməsi və sərnişin təyyarəsinə açılan atəş ümumi qarışıqlığın nəticəsidir. Ona görə də onu tutduğu vəzifədən məhrum etmək və ölən sərnişinlərin ailələrinə təzminat ödəməyə məcbur etmək lazımdır. Və Ramzan barədə unutmaq lazımdır. Azərbaycanlı tərəfdaşlarımız, ümid edirəm belə bir qurbanla kifayətlənəcəklər. Digər tərəfdaşlar bizim etibarlı olduğumuzu başa düşəcək və bizimlə mübahisə etməyəcəklər. Mənə elə gəlir ki, bu, Kadırovun fərdi taleyindən qat-qat vacibdir”.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin Yanvarın 6-dakı çıxışı Bakının tələblərindən geri dönmək niyyətində olmadığını bir daha sübut etdi. Hətta qara qutuların Braziliyaya göndərilməsi məsələnin beynəlxalq miqyasa qaldırılma ehtimallarının olduğunu göstərir. Bu isə Kremlin maraqlarına uyğun deyil. Vəziyyət qarşısında Kremlin ən yaxşı halda Həmzət Kadırov və hadisədə dəxli olan digər şəxsləri həbs etməlidir. Bun istiqamətdə Putin Kremldəkilərin də istəyi əsasında ya Kadırovu vəzifədən uzaqlaşdırmalı ya da yeni vəzifəyə təyin edərək gücünü qırmalıdır”.

“Yanvarın 6-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Azərbaycan Hava Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə məxsus Bakı–Qroznı reysini yerinə yetirərkən qəzaya uğramış “Embraer 190” tipli sərnişin təyyarəsinin həlak olan ekipaj heyətinin ailə üzvləri və qəza zamanı sağ qalan təyyarə bələdçiləri ilə görüşüb. Prezident İlham Əliyev görüşdə çıxışı bir çox baxımdan diqqət çəkir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu politoloq Turan Rzayev deyib.

“Prezident deyib ki, hadisə ilə bağlı Dövlət Komissiyası yaradılıb və komissiya fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, ölkə başçısının, mənim göstərişimlə Azərbaycan prokurorluğu cinayət işi açıb. Prezident deyib ki, “cinayət işinin ilkin araşdırması dediyim versiyanı bir daha təsdiqləyir”.

Prezidentin versiyası nə idi?

1. Azərbaycanın mülki təyyarəsi Rusiya ərazisində, Qroznı şəhəri yaxınlığında vurulub;

2. Təyyarəmiz radioelektron mübarizə vasitələri tərəfindən idarəolunmaz vəziyyətə salınmışdır;

3. Rusiya tərəfi hadisəni ört-basdır etməyə çalışıb.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üzrxahlıq etsə də günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi, habelə Azərbaycan dövlətinə və zərərçəkən sərnişin və ekipaj üzvlərinə təzminat ödənilməsi həllini tapmayıb.
Xüsusilə Bakının günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini tələb etməsi, Kremlin isə bunu hələlik etməməsi diqqət çəkir.

Məsələ ondadır ki, Çeçenistan lideri Ramzan Kadırov dekabrın 26-da Təhlükəsizlik Şurasının katibi vəzifəsini daşıyan qardaşı oğlu Həmzət Kadırovu “Çeçenistan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə” medalı ilə təltif etmışdı. Həmzət Kadırov dekabrın 25-də Çeçenistan səmasında Ukrayna PUA-larının vurulduğunu açıqlamışdı. Yəni onun təltif edilməsi Ukrayna PUA-larının vurulmasına görədir. AZAL-ın təyyarəsi də məhz Çeçenistandakı hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən vurulub. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Bakının cəzalandırılmasını tələb etdiyi şəxslərdən biri də Həmzət Kadırovdur.

Bakının bu tələbi görünür, Kremli çətin durum qarşında qoyub. Belə ki, Ramzan Kadırov Həmzət Kadırov qurban vermək istəmir. Kreml isə Çeçenistanın qarışmasını istəmir. Əks təqdirdə bir neçə zabiti qurban vermək Kreml üçün elə də çətin olmamalıydı. Digər tərəfdən bu vəziyyət Kadırov üçün arzuedilən deyil. Çünki onun özünün də postu təhlükə altındadır.

Məsələ ondadır ki, onu Kremldə sevməyən və Çeçenistan rəhbəri kimi görmək istəməyən şəxslər var. Təsadüfi deyil ki, artıq Vladimir Putinə Çeçenistanda Azərbaycan Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsinin vurulmasına görə, Ramzan Kadırovu istefaya göndərmək təklifləri də olunub. Kreml daxilində “Kadırovmu? Bakımı?“ sualı səslənir.

“Kremlevskaya Tabakerka” Teleqram kanalına Rusiya Prezident Administrasiyasının sədr müavini Sergey Kiriyenkoya yaxın mənbə bildirib ki, “Kadırov Çeçenistanda xaos yaradıb. Hava hücumundan müdafiə sisteminin uğursuz işləməsi və sərnişin təyyarəsinə açılan atəş ümumi qarışıqlığın nəticəsidir. Ona görə də onu tutduğu vəzifədən məhrum etmək və ölən sərnişinlərin ailələrinə təzminat ödəməyə məcbur etmək lazımdır. Və Ramzan barədə unutmaq lazımdır. Azərbaycanlı tərəfdaşlarımız, ümid edirəm belə bir qurbanla kifayətlənəcəklər. Digər tərəfdaşlar bizim etibarlı olduğumuzu başa düşəcək və bizimlə mübahisə etməyəcəklər. Mənə elə gəlir ki, bu, Kadırovun fərdi taleyindən qat-qat vacibdir”.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin Yanvarın 6-dakı çıxışı Bakının tələblərindən geri dönmək niyyətində olmadığını bir daha sübut etdi. Hətta qara qutuların Braziliyaya göndərilməsi məsələnin beynəlxalq miqyasa qaldırılma ehtimallarının olduğunu göstərir. Bu isə Kremlin maraqlarına uyğun deyil. Vəziyyət qarşısında Kremlin ən yaxşı halda Həmzət Kadırov və hadisədə dəxli olan digər şəxsləri həbs etməlidir. Bun istiqamətdə Putin Kremldəkilərin də istəyi əsasında ya Kadırovu vəzifədən uzaqlaşdırmalı ya da yeni vəzifəyə təyin edərək gücünü qırmalıdır”.

“Yanvarın 6-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Azərbaycan Hava Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinə məxsus Bakı–Qroznı reysini yerinə yetirərkən qəzaya uğramış “Embraer 190” tipli sərnişin təyyarəsinin həlak olan ekipaj heyətinin ailə üzvləri və qəza zamanı sağ qalan təyyarə bələdçiləri ilə görüşüb. Prezident İlham Əliyev görüşdə çıxışı bir çox baxımdan diqqət çəkir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu politoloq Turan Rzayev deyib.

“Prezident deyib ki, hadisə ilə bağlı Dövlət Komissiyası yaradılıb və komissiya fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda, ölkə başçısının, mənim göstərişimlə Azərbaycan prokurorluğu cinayət işi açıb. Prezident deyib ki, “cinayət işinin ilkin araşdırması dediyim versiyanı bir daha təsdiqləyir”.

Prezidentin versiyası nə idi?

1. Azərbaycanın mülki təyyarəsi Rusiya ərazisində, Qroznı şəhəri yaxınlığında vurulub;

2. Təyyarəmiz radioelektron mübarizə vasitələri tərəfindən idarəolunmaz vəziyyətə salınmışdır;

3. Rusiya tərəfi hadisəni ört-basdır etməyə çalışıb.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üzrxahlıq etsə də günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi, habelə Azərbaycan dövlətinə və zərərçəkən sərnişin və ekipaj üzvlərinə təzminat ödənilməsi həllini tapmayıb.
Xüsusilə Bakının günahkarların cəzalandırılıb cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsini tələb etməsi, Kremlin isə bunu hələlik etməməsi diqqət çəkir.

Məsələ ondadır ki, Çeçenistan lideri Ramzan Kadırov dekabrın 26-da Təhlükəsizlik Şurasının katibi vəzifəsini daşıyan qardaşı oğlu Həmzət Kadırovu “Çeçenistan Respublikası qarşısında xidmətlərinə görə” medalı ilə təltif etmışdı. Həmzət Kadırov dekabrın 25-də Çeçenistan səmasında Ukrayna PUA-larının vurulduğunu açıqlamışdı. Yəni onun təltif edilməsi Ukrayna PUA-larının vurulmasına görədir. AZAL-ın təyyarəsi də məhz Çeçenistandakı hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən vurulub. Belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Bakının cəzalandırılmasını tələb etdiyi şəxslərdən biri də Həmzət Kadırovdur.

Bakının bu tələbi görünür, Kremli çətin durum qarşında qoyub. Belə ki, Ramzan Kadırov Həmzət Kadırov qurban vermək istəmir. Kreml isə Çeçenistanın qarışmasını istəmir. Əks təqdirdə bir neçə zabiti qurban vermək Kreml üçün elə də çətin olmamalıydı. Digər tərəfdən bu vəziyyət Kadırov üçün arzuedilən deyil. Çünki onun özünün də postu təhlükə altındadır.

Məsələ ondadır ki, onu Kremldə sevməyən və Çeçenistan rəhbəri kimi görmək istəməyən şəxslər var. Təsadüfi deyil ki, artıq Vladimir Putinə Çeçenistanda Azərbaycan Hava Yollarına məxsus sərnişin təyyarəsinin vurulmasına görə, Ramzan Kadırovu istefaya göndərmək təklifləri də olunub. Kreml daxilində “Kadırovmu? Bakımı?“ sualı səslənir.

“Kremlevskaya Tabakerka” Teleqram kanalına Rusiya Prezident Administrasiyasının sədr müavini Sergey Kiriyenkoya yaxın mənbə bildirib ki, “Kadırov Çeçenistanda xaos yaradıb. Hava hücumundan müdafiə sisteminin uğursuz işləməsi və sərnişin təyyarəsinə açılan atəş ümumi qarışıqlığın nəticəsidir. Ona görə də onu tutduğu vəzifədən məhrum etmək və ölən sərnişinlərin ailələrinə təzminat ödəməyə məcbur etmək lazımdır. Və Ramzan barədə unutmaq lazımdır. Azərbaycanlı tərəfdaşlarımız, ümid edirəm belə bir qurbanla kifayətlənəcəklər. Digər tərəfdaşlar bizim etibarlı olduğumuzu başa düşəcək və bizimlə mübahisə etməyəcəklər. Mənə elə gəlir ki, bu, Kadırovun fərdi taleyindən qat-qat vacibdir”.

Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin Yanvarın 6-dakı çıxışı Bakının tələblərindən geri dönmək niyyətində olmadığını bir daha sübut etdi. Hətta qara qutuların Braziliyaya göndərilməsi məsələnin beynəlxalq miqyasa qaldırılma ehtimallarının olduğunu göstərir. Bu isə Kremlin maraqlarına uyğun deyil. Vəziyyət qarşısında Kremlin ən yaxşı halda Həmzət Kadırov və hadisədə dəxli olan digər şəxsləri həbs etməlidir. Bun istiqamətdə Putin Kremldəkilərin də istəyi əsasında ya Kadırovu vəzifədən uzaqlaşdırmalı ya da yeni vəzifəyə təyin edərək gücünü qırmalıdır”.

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Kitabxanalar keçmişi, bu günü, gələcəyi, kitablar aləmini və insanların mənəvi dünyasını birləşdirir, eyni zamanda öz yenilikləri ilə elmi ictimaiyyət üçün həmişə əlamətdar hadisədir.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Mərkəzi Elmi Kitabxanasının ixtisaslaşdırılmış fondları arasında zənginliyi ilə seçilən Şərq ədəbiyyatı fonduna üz tutan alimlərimizə bu fondun ən dəyərli nümunələrindən sayılan İslam ensiklopediyalarının müxtəlif illərdəki nəşrləri yaxşı tanışdır. İstər tarixçi olsun, istər dilşünas, istər filosof və ya ədəbiyyatşünas, fərqi yoxdur, tədqiqatçılarımızın ən çox üz tutduğu, dəfələrlə müraciət etdikləri bu qiymətli mənbələr azərbaycanşünaslıq üçün də nüfuzlu elmi mənbələrdəndir. Əsrin mədəniyyət sərvəti olan İslam Ensiklopediyasını nəşr etdirərək dini-mədəni məzmun və tarixi-faktoqrafik baxımdan bənzərsiz olan bu əsəri cəmiyyətə əlçatan etmək müqəddəs bir missiyadır. Bu qəbildən nəşrlərin ərsəyə gəlməsində, xüsusilə Türk dünyasında İslam mədəniyyətini, mənəvi-əxlaqi dəyərləri elmi şəkildə öyrənən və təbliğ edən İSAM-ın fəaliyyəti kifayət qədər geniş və çoxşaxəlidir. İSAM bu istiqamətdə milli və beynəlxalq elmi tədqiqat layihələrini, monoqrafik tədqiqatların aparılmasını, ensiklopedik nəşrlərin, dərgi topluların işıq üzü görməsini, bu qəbildən biliklərin populyarlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bundan əlavə, islam elmləri sahəsində elmi araşdırmalara həsr olunmuş simpozium və konfranslar təşkil edir. Yaxın Şərq, Orta Asiya, Balkanlar və Şimali Afrikanı əhatə edən araşdırmaları ilə Türk dünyası mədəni həyatına və İslam araşdırmalarına töhfə verir. Türk və İslam dünyasının tarixi irsinin müasir elmi metodlarla araşdırlmasına üstünlük verir. Eyni zamanda bu coğrafiyada sosial, mədəni və intellektual həyatda baş verən dəyişiklikləri və inkişafı təmin edir, ölkələr arasında elmi və akademik qurumlarla əlaqələri təşviq edir.

İslam Araşdırmaları Mərkəzinin TDV Kitabxanasına ehtiyac duyulan nəşrlərlə əlaqədar rəsmi ianə müraciətinə və dəvətinə cavab olaraq bu ilin 16-20 dekabr tarixində Türkiyənin İstanbul şəhərinə ezamiyyətdə olduq.

Mərkəzdə bizi İSAM Kitabxanası və Sənədlər üzrə menecer Mustafa Birol Ülker və həmkarları qarşıladılar. O, İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsinin Kitabxanaçılıq bölümünün məzunudur və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Kitabxana və Sənədlər Müdirliyinə qədər müxtəlif səviyyələrdə çalışmiş təcrübəli bir müxəssisdir. Bu səbəbdən peşəkar həmkarımızla həmsöhbət olmaq, fikir mübadiləsi aparmaq, yenilikləri öyrənmək, elmi əlaqələrimizin təməl məsələlərini müzakirə etmək kifayət qədər maraqlı oldu. Öyrəndik ki, İSAM Kitabxanası uzun illərdir ki, öz resursları ilə hazırladığı avtomatlaşdırma proqramlarından istifadə edir. Mövcud proqram təminatının günümüzün təhlükəsizlik tələblərinə, proqram texnologiyası tələblərinə və kitabxana-arxiv standartlarına uyğunlaşdırmaq üçün transformasiya layihəsinə başlanılmışdır. Hazırda layihənin üç mərhələsi başa çatıb və dördüncü mərhələyə start verilib.

Mustafa Birol Ülkerin müşayəti ilə orada yaradılmış xidmət sahələri, fondlar, oxu zalları və digər şəhərciklərlə də tanış olduq. Mərkəzin sorğusuna əsasən gətirdiyimiz kitabların səgisini və təqdimatını təşkil etdik. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun yenidən nəşrə hazırladığı “Divanü Lüğat-it-Türk” (1-3 cildlər), “Türk mənşəli araxaizmlər lüğəti” və Vahidə Cəfərzadə və Mustafa Zəriin “Fütuhüş-Şam”, Əbdürrəhim Ərdəbili Şirvaninin “Məzhər üt-Türki”, Xədicə Heydərovanın “Nəsiminin dilində işlənən onomastik vahidlərin iazahlı lüğəti”, Lənkəran Regional Elmi Mərkəzinin direktoru filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əliyev Mehmannın "Yatmış mələkləri oyatmayın", "On yazıçı haqqında on səkkiz esse", "Mirzə Cəlil yanğısı", "Mən konteksti düşünürəm" adlı kitablarını Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən İSAM Kitabxanasına hədiyyə etdik.

Hədiyyə edilmiş kitab kolleksiyasına görə Mustafa Birol Ülker Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə təşəkkür və minnətdarlıq məktubu da təqdim etdi. Biz də, öz növbəmizdə göstərilən diqqətə və köməyə görə xüsusi təşəkkürümüzü bildiririk.

Onu da qeyd edək ki, İslam Tarix Sənət Və Mədəniyyət Araşdırma Mərkəzinin (Research Centre For Islamic History, Art and Culture – IRCICA) Kitabxana və Arxivlər Departamentində (IRCICA) görüşlərimiz də əhəmiyyətli və yaddaqalan oldu.

1980-ci ildə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının (İƏT) törəmə təşkilatı olan IRCICA çərçivəsində Kitabxana və Arxiv Departamentinin yaradılması qərara alınıb. Kitabxana 2017-ci ildən etibarən İstanbulun tarixi yerlərindən biri olan Cağaloğluda Ulu Porte kompleksi daxilində işlərini davam etdirir. IRCICA Kitabxana və Arxivlər Departamenti müxtəlif növ və formatlarda zəngin kolleksiyalarını, əsasən tarix, coğrafiya, din, elm, fəlsəfə, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat mövzularında dünyanın hər yerindən istifadəçilərə təqdim etməklə bu sahələrdə tədqiqat və araşdırmalara dəstək verir. İslam mədəniyyəti və sivilizasiyasına dair kolleksiyaları qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək missiyası ilə cəmiyyətə xidmət edir. IRCICA Kitabxana kolleksiyası çap kitab və jurnallarla yanaşı, rəqəmsal daşıyıcılara köçürülən nadir və əlyazma əsərlərdən, müxtəlif formatlarda arxiv materiallarından (sənədlər, audio-vizual materiallar, xəritələr və s.) ibarətdir.

Bu kitabxana dünyanın müxtəlif ölkələrində mədəniyyət qurumları, universitetlər, incəsənət dərnəkləri, eləcə də alim və tədqiqatçılar arasında məlumat mübadiləsi və əməkdaşlıq edir. Kitabaxananın xüsusi təşkil edilmiş fondların mühafizə şəraiti, komfortlu qiraət zalları, peşəkar və çevik xidmət sahələri ilə əyani tanış olduq. Elmi məzmunlu xüsusi kolleksiyalardan və xidmətlərdən faydalanmaq üçün burada bütün imkanlar nəzərə alınmışdır. Müşahidə etdiyimiz yeniliklər, istifadəçi üçün açıq və əlverişli şəraitdə yerləşdirilmiş fondlarda işin təşkili və bütün bu gördüklərimiz təcrübəmiz üçün faydalı oldu.

Bu mənada, IRCICA rəhbərliyi başda olmaqla, professor Cengiz Tomar, Orhan Çolak, Dr. Didar Bayır xanım və başqalarına təşəkkür edirik.

Növbəti görüşümüz Süleymaniyyə Əlyazma Kitabxanasında oldu. İstanbulun Süleymaniyyə rayonunda yerləşən bu kitabxana 1927-ci ildə yaradılıb. Osmanlı dövründə əsası qoyulan kitabxana mühüm İslam kolleksiyasına malikdir və nadir əsərlərdən ibarətdir. Hazırda Süleymaniyyə Kitabxanası türk-islam mədəniyyətinin əsas qaynaqları olan ərəb hərfləri ilə yazılmış əlyazma və köhnə çap əsərlərini özündə cəmləşdirən, yerli və xarici tədqiqatçılara beynəlxalq səviyyədə xidmət göstərən bir qurumdur. Burada nəqqaşlıq, xəttatlıq, miniatür kimi ənənəvi sənətlərin ən yaxşı nümunələrini görmək mümkündür. Bu əsərlər arasında dünyada bənzəri olmayan nüsxələr və ya sultanlara həsr olunmuş çox qiymətli əlyazmalar var. Elektron kataloqda axtarış parametrləri beynəlxalq standartlar, Şərq xalqlarına məxsus yerli milli bioqrafik tanıtma alqoritmləri nəzərə alınmışdır. Kitabxanada əlyazmaların qorunmasını təmin edən fiziki-kimyəvi, bioloji xarakterli parametrlərin nəzərə alındığı xüsusi mühafizə sistemləri təmin edilmişdir. Rəqəmsallaşdırma prrosesləri xüsusi şərtlərlə hayata keçirilir. Bütün bu proseslər və fondlar, iş prinsipləri ilə bizi tanış edən, bizə geniş məlumat təqdim edən Türk Əlyazmalar Təşkilatı rəhbəri Coşqun Yılmaz bəyə, Əlyazmalar və nadir əsərlər şöbəsinin müdiri Hüseyin Kutan bəyə təşəkkür edirik.

Kitabxanalardan aldığımız təəssrüatlar çox müsbət, səmərəli və perspektivlidir. Çünki Türk dünyasında elmi-mədəni əlaqələrin təməlində kitabxanalar kimi müəqddəs bilik məbədləri mövcuddur və onların varlığı inkişafı, tanınması, yenilənməsi, əlaqələrinin genişlənməsi Türk dünyasının birliyinə gedən həm əski həm də yeni salınan magistral yollardır. Bu yollarda atdığımız bütün addamlar gələcəyimizə hesablanıb.

Ezamiyyətimiz çərçivəsində gərəkli və səmərəli görüşlərimiz Bəyazit Dövlət Kitabxanasında davam etdi. Kitabxana yüksək texnoloji əsaslarla oxucularının hər bir ehtiyacını qarşılmağa hazır olan bir təşkilatdır. 1884-cü ildə əsası qoyulmuş kitabxananın tarixinə dair məlumat aldıq, bir milyondan artıq kitab və digər çap əsərləri, əlyazmalardan ibarət fondları və təqdim etdiyi xidmətlərlə əyani tanış olduq. Burada oxuculara nəzarət deyil, sözün əsil mənasında mədəni və dinamik biblioqrafik xidmət növlərinin təqdiminin şahidi olduq.

Bəyazıt Dovlət Kitabxanasıilə bu tanışlıq üçün başqan Ramazan Minderə, Aysel xanıma, Van Yüzüncü İl Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin Tarix Bölümü professoru Cavid Qasımova təşəkkür edirik.

Qardaş Türkiyənin yuxarıda adlarını çəkdiyimiz və yığcam məlumatlarla kifayətləndiyimiz kitabxanalarla qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə, rəqəmsallaşma və modernləşmə proseslərinin texnoloji əsaslarının öyrənilməsinə və səmərəli elmi əlaqələrə müsbət təsir edəcək görüşlərimizin reallaşmasını himayə edən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti akademik İsa Həbibbəyliyə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu direktoru, professor Nadir Məmmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Sevil ZÜLFÜQAROVA

AMEA-nın Dilçilik İnstitutunun kitabxana müdiri

Azərbaycan xalq ədəbiyyatının tarixi çox qədimdir. Əski dövrlərdən başlayaraq xalqın hə­ya­tında baş vermiş mühüm, əhəmiyyətli hadisələr bədii yaradıcılıqda öz əksini tapmışdır. Ağ­ız ədəbiyyatımızda xalqımızın özünəməxsus xüsusiyyətləri, milli adət-ənənələri, həyat və məi­şəti, qəhrəmanlıqları, gələcəyə böyük inamı, xeyirin şər üzərində qələbəsi təsvir ed­il­miş­dir.

Folklorun tərkib hissəsi olan xalq bayramları tarix boyu inkişaf yolu keçərək təkmilləşmiş, müx­təlif adət, ənənə, mərasim və ayinlərlə zənginləşmişdir. Bayramlarımız təbiətlə, təqvimlə, il­in müəyyən günləri, saatlarıyla bağlı olub.

Azərbaycan xalqı da yüzilliklər boyunca erkən təsəvvürləri ilə bağlı bir-birindən rən­ga­rəng milli bayramlarını yaratmışdır. Bu bayramlar ilkin dövrlərdə əkinçilik, maldarlıq, ov­çu­luq, xalçaçılıq, səma cisimləri ilə bağlı ayinləri, mərasimləri ənənəvi olaraq davam et­dir­miş­dir. Bu xalq bayramlarını meydan tamaşaları, yallılar, insanların məişəti ilə bağlı oyunlar bə­zə­­mişdir.

Azərbaycan xalqının həyatında bayramlar mühüm yer tutur. Aparılan araşdırmalara əs­as­la­­naraq deyə bilərik ki, xalqımızın bir sıra bayramlarının başlanğıcı eramızdan əvvəlki mi­nil­lik­lərin adət-ənənəsinə söykənmişdir. Xalqımızın milli yaddaşında cilalanaraq bu günümüzə gə­lib çatan din və təbiətlə bağlı bayramları mövcuddur. Bunlardan “Yelda gecəsi”, “Xıdır Nəbi”, “Şahvələd ”, “İsfəndərməz”, “Novruz”, “Gül”, dini xarakter da­şı­yan­ “Ramazan” (Orucluq), “Qurban” bayramlarını göstərmək olar.

Təəssüf ki, uzun illər ərzində dini, mənəvi-əxlaqi dəyərlərimiz, adət-ənənələrimiz bolşevik id­eologiyasının müqavimətinə tuş gəlmişdir. XX yüzilliyin 20-50-ci illərində bütöv xalqın min ildən artıq bir müddətdə yaşatdığı dini, mənəvi dəyərləri yasaq edilmişdir. Xalqın Şərqlə bağ­lılığını qırmaq üçün əski əlifba dəyişdirildi, milli adət-ənənələrdən uzaqlaşdırılmaq mey­l­lə­­ri gücləndirildi. Lakin bədxahlarımız dədə-baba adət-ənənələrimizi unutdurmağa çalışsalar da, buna nail ola bilmədilər. Müqəddəs bayramlarımız yasaq olunur, onlara xurafat qiyafəsi gey­dirilirdi. İnsanların mənəvi cəhətdən təmizlənməsinə xidmət edən belə bayramlar, mü­vəq­qə­ti olaraq küçə və meydanlardan ürəklərə, evlərə köçdü. Xalqımız öz azadlığına qovuşduğu gün­dən bayramlarımız da yenidən dəyərləndirildi və əvvəlki şuxluqla keçirilməyə başladı.

İslamaqədərki bayramlarımızdan biri də dekabrın 21-dən 22-ə keçən gecə qeyd olunan “Yel­da”dır. Yelda gecəsi – Yer kürəsinin Şərq yarımkürəsində, ilin 365 gününün ən uzun qa­ran­lıq gecəsidir. “Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə (tək halda) - sinin (cəm halda)” kəl­mə­sindən on doqquz yerdə istifadə olunmuşdur.

Yer kürəsinin Günəş ətrafına bir dəfə tam dövrü bir il ərzində (365günə) gerçəkləşir.

Bu müddətdə Ay həm öz, həm də Yer kürəsi ətrafında 12 dəfə dövr etmiş olur. Bu, Ay təq­viminə görə, tam bir ilə bərabərdir. Lakin Yer kürəsi bu dövrü tamamlayıb başlanğıc nöq­tə­­sinə gəldikdə Ay hələ həmin nöqtəyə gəlib çatmır. Yer kürəsinin Ayla eyni başlanğıc nöq­tə­sin­də görünməsı üçün 19 il keçməlidir.

On doqquz illik bir müddət astronomiyada meton oli adlanır. Yəni Ay təqvimi 19 ildən bir dü­zəldilməlidir. Bu 19 ilin 7 ili artıq (355 günlük), 12-si isə tam illərdir (354 günlükdür).

355-in tək, 354-ün cüt ədəd olması ilə əlaqədar, başqa bir həqiqət ortaya çıxır. Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə” kəlməsindən isə (tək halda) 7, “illər” mənasını ve­rən “sinin” kəlməsindən isə (cəm halda) 12 dəfə istifadə olunmuşdur ki, onların cəmi 19 - dur”.

Böyük Çillənin gəlişi ilə keçirilən bayramın magik xarakter daşıdığı məlumdur. Folk­lor­şü­­nas alim Azad Nəbiyev yazırdı: “Novruza hələ doxsan gün qalmış, yəni qışın - Böyük Çil­lənin girməsi ilə bağlı xalq arasında Çillə şənlikləri keçirilərdi və müxtəlif nəğmələr oxu­nar­dı”. Bu gecə şəms ilinin, dey ayının başlanğıc gecəsidir, azər ayının - qışın ilk baş­lanğıc gecəsi və Novruz bayramına üç ay qalmışa təsadüf edən bir gecədir. Qırx gün da­vam edən Böyük Çillənin ilk günüdür. Professor Əzizə Cəfərzadə yazırdı: “Çillə sözü, üm­umi­y­yət­lə çoxmənalıdır. Amma əsas mənası, məğzi ağırlıq, çətinlik, ağır imtahan mənalarına gəlir. Çil­lə çıxarmaq bayramı isə olduqca şən, ağrılı-acılı kiçik çilləyə vida, baharın gəlməsinə, Nov­ruzun yaxınlaşmasına sevinmək bayramıydı”.

Miladi tarixi ilə dekabrın 21-22-ə keçən ən uzun qaranlıq gecənin keçirilməsi Böyük Çil­lə­nin girməsi ilə bağlıdır. Bu Çillənin ömrü qırx gün davam etdiyinə görə deyə xalq əvvəlcədən qışa təd­bir görərdi. Əvvəlki illərdə qış ayları çox sərt, soyuq keçirmiş. Ona görə də insanlar qışın gəl­lişini ruh yüksəkliyilə, bol süfrə ilə qarşılayırdılar ki, qış ağır keçməsin. Dağlıq ərazidə ya­şa­yan­lar bu bayramı daha önəmli keçirirdilər. Əvvəlcədən bolluq üçün ərzaq tədarük edilirdi. Qı­şın başlamasından daha çox çobanlar narahat olduqları üçün süfrədə təmtəraq yaradırdılar ki, üz­ümüzə gələn il İnşallah bolluq ili olsun, mal-qara aclıqdan, soyuqdan əziyyət çəkməsin. Bu bay­ram gecəsi Tanrıya nəzir-niyaz deyilib ki, qış yaxşı keçsin, qarşıdan gələn yazda taxıl, mey­və, tərəvəz bol olsun. Gələn illərin, ayların, xoş gəlməsi üçün aylı gecədə, isti sobanın kə­na­rında oturub, səhərə kimi nağıllar, dastanlar, qaravəllilər söyləyərmişlər. Gecədən sübhə ki­mi insanlar dua edərmişlər ki, qışdan yaza sağ-salamat çıxsınlar. Bu gecə insanlar üçün həm də arzu, niyyət gecəsi olub. Yelda gecəsi insanlar çalışırdılar ki, yatmasınlar. “Yenə də gənclər, xü­susilə qızlar, iri mis teşti ortaya qoyub iki tərəfində üz-üzə oturar, ətəkliyi teştin üzərinə sə­rib başmaq topuğuyla sümükləri oynadan havacat çalardılar, “çıqqada-çıqqo” və sairə. Oy­na­ya­na minnət olmazdı.

İlin qarşıdakı yeni baharının bünövrəsini qalın qışla qoyan gecə nağıl, dastan danışılar, qor­ğa, qovut yeyilərdi. Günəşin şüalarını xatırladan qarpız dilimi yeməklə xəs­tə­lik­dən, azar-bezardan uzaq olacaqlarını düşünürlər. Səhəri gün Günəşin qələbəsi kimi bayram edi­lirdi.

Ümumtürk bayramı olan Yelda gecəsindən əvvəl təmizlik işləri başlanar, səliqə -sah­man yaradılardı. Bayrama hazırlaşan qonşular bir-birinə kömək edər, iməcilik keçirərdilər. Qon­şuya, qohuma bu gün üçün pay tutulardı. Bu gecədə ən çox yeyilən meyvələrdən nar, tə­rə­­vəzlərdən isə qarpız və boranıdır. Bayram günü boranı bişirilər (Lənkəran ərazisində), ba­lıq­la bir yerdə yeyilərdi. Qarpız, ağ boranı, nar, dairəvi olduğu üçün həm yer kürəsini, həm də bir­lik mənasını daşıyır. Boranı soyuqdəymənin dərmanı olduğundan qış aylarında daha çox ye­yilər. Xalqın inamına görə Yelda gecəsi yetərincə qarpız yeməklə insanlar qış uzunu, soyuq və xəstəlikdən qorunacaqlarına inanırdılar.

Əski dövrlərdən yazarlarımız bu bayram mərasimini şeirlərində ifadə etmişlər. Yelda gecəsi ilə bağlı türkdilli poeziyada, qəzəl ustadlarının yaradıcılığında xeyli nümunə vardır. Azərbaycan əd­əbiyyatında Seyid Əzim Şirvaninin, Qasım bəy Zakirin, Əzizə Cəfərzadənin, Məmməd Hü­seyn Şəhriyarın, Hüseyn Aşiqinin, Anarın və digər yazarlarımızın yaradıcılığında bayramın adət-ənənələri təsvir edilmişdir. Bu bayram mövzusunun tərənnümü ustad aşıqlarımızın da ya­radıcılığında öz əksini tapmışdır. Vaxtı ilə mərhum folklorşünas alimimiz, xalq yazıçısı Əzi­zə Cəfərzadə Yelda gecəsinə yazılmış aşağıdakı beytin dillər əzbəri olduğunu söyləmişdir:

Yelda gecəsi birdir, ildə bir olur yelda,

Bilməm bu nədəndir ki, bir ayda iki yelda!?

Qışın ən uzun və qaranlıq gecəsi ildə bir dəfə olduğu halda, sənin ay üzündə ikisi har­dan­dır?

Payızın son, qışın ilk gecəsi. İlin ən uzun və ən qaranlıq gecəsi. Şairlərimiz onu gözəlin uz­un və qara saçlarına, zil qara gözlərinə bənzədərdilər:

Şəbi-yeldaya bənzətdim qaşın qövsünü”.

Dekabrın 21-gecəsi nişanlı qızlara qış xonçası aparılar və onun içərisinə mütləq qarpız, mey­və, şirniyyat qoyular, qız evində qarpız dilimlənər, bütün qohumlar arasında paylanıb ye­yi­lər. Ailə üzvləri, qohum, dost-tanış birləşərək ilin ən uzun gecəsini meyvə, tərəvəz, şir­niy­yat­lar yeməklə səhərə kimi qeyd edərlər. Qohum-qonşular bir-birinə baş çəkər, hal-əhval tutar və hasilə gətirdiyi məhsuldan sovqat-pay apararlar. Torba-dağarcığın bərəkətini üzən payızın öm­rü dekabr ayının 21-də başa çatır.

Zərdüştilər Yelda gecəsinin dini mərasimlərlə bağlı olduğunu iddia etsələr də sonralar bu bay­ramı qəbul etmişdilər. Niderlandda bu günü Müqəddəs Tomas günü, Çində Duncçitsze bay­ramı, Slavyan mifologiyasinda Karacun, Azərbaycanda Yelda gecəsi, (Böyük Çillənin gə­li­şi, Çillə gecəsi), Təbrizdə isə onu Şəbi-Yelda (Yelda geçəsi) kimi hər il qeyd edirlər. Həmin gün­dən günəşli günlər uzanmağa başlayır. Bayramın rəmzi işığın qaranlıq üzərində simvolik qə­ləbəsidir. İnanca görə, bu gecədə qarın yağması, ilin sevincinə, bol bərəkətinə səbəb olur.

Cənubi Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrində əski dövrlərdən Şəbi-Yelda möh­tə­şəm keçirilmişdir. Bu bayram həmin ərazidə indiyə qədər yaşayır.

Yelda gecəsi Təbriz ailələri bir araya gəlir, sözlü və ni­şan­lılar bu gecə bir-birlərinə dadlı hədiyyələr göndərir, evlərinə qonaq olur və nişanlı qız zi­ya­rətə gələnlərə kəsilməmiş qumaş və paltar hədiyyə edir. Təbrizin bütün bölgələrində Yelda ge­cəsi Hafiz Şirazinin divanından şeirlər oxunur, Hafiz falları açılırdı. Bəzi bölgələrdə isə ana və babaların xatirələri anılır. Firdovsinin “Şahnamə”sindən şeirlər oxunur, oyunlar oynanılırdı.

Təbrizdə mifologiya və əski İran tarixi araşdırıcısı Professor Feridun Cuneydi bu gecə mü­na­si­bə­tilə yazdığı açıqlamasında, iranlıların atalarının 7000-ci ilin əvvəlində yaratdıqları təq­vim­lə­ri də aylara günəşə görə ayırmalarını ve 21 dekabr gecəsinin ilin ən uzun gecəsi olduğunu an­ladıqlarını söyləyirdi.

İslam ölkələrində ay təqviminin istifadəyə başladığını, amma Abbasi xəlifələrinin ay təq­vi­mi ilə bağlı düzəlişlər aparmaq istəklərini israrla rədd etdiyini xatırlayan professor Cuneydi, Ömər Xəyyam dönəmində zamanın dəyişdiyini və günəş oxlu yeni bir müsəlman təqviminin ya­randığını, bundan sonra əski türk gecələrinin yenidən canlandığını və Şəbi-Yeldanı bütün türk xalqlarının keçirdiklərini qeyd edir. “Qədim türk xalqlarının Yenisey abidələrində mavi göy yerin qübbəsi adlanır. Hansı ki, bu göydə hər gün Günəş və Ay doğulur. Türklər Günəşi mü­qəddəs tuturdular. Hətta xaqanın qapısı da Günəş tərəfə açılırdı”. Yelda gecəsilə bağ­lı bir beytdə deyildiyi kimi:

Şəbi-yeldayi-müneccim ilə mürakkib ne bilir,

Müptelayi-qama sor kim gecələr kaç saat.

Şeirin mənası budur ki, işi rəvan gedən xoşbəxt insanlar qaranlıq uzun gecənin necə keç­di­yini nə bilir, gecələrin neçə saatdan ibarət olduğunu qəmə düçar olanlar bilir.

Təbrizdə fars dili və ədəbiyyatı ustadlarından professor Mir Cəlaleddin Kəzzazi də türklərdə çox əski zamanlardan bəri ilin ən uzun gecəsi olan Yelda bayramının yarandığını, qeyd etmə mə­dəniyyətinin geniş olduğunu bildirərək, türklərin günəşi xeyrin simvolu olaraq gör­dük­lə­ri­ni, bu üzdən günəşin ən qısa dönəmi olan yelda gecəsində ona aid dualar oxuduqlarını yazır.

Professor Kezzazi türk xalqlarının gecədən sabaha qədər yatmayaraq günəşin doğmasını göz­lə­mə­si və gecə boyunca müxtəlif yeməklər hazırlaması barədə məlumat verir.

Həmin adətlər bu gün belə Əfqanıstan və Tacikistanda, Pamir, Bedehşan bölgələrində yaşamaqdadır. Əfqan yazıçısı Xalid Hüseynin “Çərpələng Uçuran” əs­ərində “Yelda” gecəsi mərasimi ilə bağlı fikirləri belə qeyd edilir. “Əfqanıstanda qışın ilk ayı - Cədinin ilk və ən uzun gecəsinə “yəlda” deyirlər. “Yəlda” əfsanələrinə görə, bu ge­cə­lər­də pərvanələr dəli olub, özlərini şam atəşində yandırar, canavarlar dağlara çıxıb, günəş işığı ax­tarardılar”.

Xalqın yaddaşından və müxtəlif mənbələrdən topladığımız bu məlumatlar Yelda gecəsinin əcdadlarımızın məişətində, mənəviyyatında, zaman və təbiətlə bağlı görüşlərində, nəhayət, bayramlar sistemində tutduğu mövqeni nümayiş etdirir.

Almara Nəbiyeva,

BDU-nun “Dədə Qorqud”ETL-ın elmi işçisi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

Azərbaycan xalq ədəbiyyatının tarixi çox qədimdir. Əski dövrlərdən başlayaraq xalqın hə­ya­tında baş vermiş mühüm, əhəmiyyətli hadisələr bədii yaradıcılıqda öz əksini tapmışdır. Ağ­ız ədəbiyyatımızda xalqımızın özünəməxsus xüsusiyyətləri, milli adət-ənənələri, həyat və məi­şəti, qəhrəmanlıqları, gələcəyə böyük inamı, xeyirin şər üzərində qələbəsi təsvir ed­il­miş­dir.

Folklorun tərkib hissəsi olan xalq bayramları tarix boyu inkişaf yolu keçərək təkmilləşmiş, müx­təlif adət, ənənə, mərasim və ayinlərlə zənginləşmişdir. Bayramlarımız təbiətlə, təqvimlə, il­in müəyyən günləri, saatlarıyla bağlı olub.

Azərbaycan xalqı da yüzilliklər boyunca erkən təsəvvürləri ilə bağlı bir-birindən rən­ga­rəng milli bayramlarını yaratmışdır. Bu bayramlar ilkin dövrlərdə əkinçilik, maldarlıq, ov­çu­luq, xalçaçılıq, səma cisimləri ilə bağlı ayinləri, mərasimləri ənənəvi olaraq davam et­dir­miş­dir. Bu xalq bayramlarını meydan tamaşaları, yallılar, insanların məişəti ilə bağlı oyunlar bə­zə­­mişdir.

Azərbaycan xalqının həyatında bayramlar mühüm yer tutur. Aparılan araşdırmalara əs­as­la­­naraq deyə bilərik ki, xalqımızın bir sıra bayramlarının başlanğıcı eramızdan əvvəlki mi­nil­lik­lərin adət-ənənəsinə söykənmişdir. Xalqımızın milli yaddaşında cilalanaraq bu günümüzə gə­lib çatan din və təbiətlə bağlı bayramları mövcuddur. Bunlardan “Yelda gecəsi”, “Xıdır Nəbi”, “Şahvələd ”, “İsfəndərməz”, “Novruz”, “Gül”, dini xarakter da­şı­yan­ “Ramazan” (Orucluq), “Qurban” bayramlarını göstərmək olar.

Təəssüf ki, uzun illər ərzində dini, mənəvi-əxlaqi dəyərlərimiz, adət-ənənələrimiz bolşevik id­eologiyasının müqavimətinə tuş gəlmişdir. XX yüzilliyin 20-50-ci illərində bütöv xalqın min ildən artıq bir müddətdə yaşatdığı dini, mənəvi dəyərləri yasaq edilmişdir. Xalqın Şərqlə bağ­lılığını qırmaq üçün əski əlifba dəyişdirildi, milli adət-ənənələrdən uzaqlaşdırılmaq mey­l­lə­­ri gücləndirildi. Lakin bədxahlarımız dədə-baba adət-ənənələrimizi unutdurmağa çalışsalar da, buna nail ola bilmədilər. Müqəddəs bayramlarımız yasaq olunur, onlara xurafat qiyafəsi gey­dirilirdi. İnsanların mənəvi cəhətdən təmizlənməsinə xidmət edən belə bayramlar, mü­vəq­qə­ti olaraq küçə və meydanlardan ürəklərə, evlərə köçdü. Xalqımız öz azadlığına qovuşduğu gün­dən bayramlarımız da yenidən dəyərləndirildi və əvvəlki şuxluqla keçirilməyə başladı.

İslamaqədərki bayramlarımızdan biri də dekabrın 21-dən 22-ə keçən gecə qeyd olunan “Yel­da”dır. Yelda gecəsi – Yer kürəsinin Şərq yarımkürəsində, ilin 365 gününün ən uzun qa­ran­lıq gecəsidir. “Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə (tək halda) - sinin (cəm halda)” kəl­mə­sindən on doqquz yerdə istifadə olunmuşdur.

Yer kürəsinin Günəş ətrafına bir dəfə tam dövrü bir il ərzində (365günə) gerçəkləşir.

Bu müddətdə Ay həm öz, həm də Yer kürəsi ətrafında 12 dəfə dövr etmiş olur. Bu, Ay təq­viminə görə, tam bir ilə bərabərdir. Lakin Yer kürəsi bu dövrü tamamlayıb başlanğıc nöq­tə­­sinə gəldikdə Ay hələ həmin nöqtəyə gəlib çatmır. Yer kürəsinin Ayla eyni başlanğıc nöq­tə­sin­də görünməsı üçün 19 il keçməlidir.

On doqquz illik bir müddət astronomiyada meton oli adlanır. Yəni Ay təqvimi 19 ildən bir dü­zəldilməlidir. Bu 19 ilin 7 ili artıq (355 günlük), 12-si isə tam illərdir (354 günlükdür).

355-in tək, 354-ün cüt ədəd olması ilə əlaqədar, başqa bir həqiqət ortaya çıxır. Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə” kəlməsindən isə (tək halda) 7, “illər” mənasını ve­rən “sinin” kəlməsindən isə (cəm halda) 12 dəfə istifadə olunmuşdur ki, onların cəmi 19 - dur”.

Böyük Çillənin gəlişi ilə keçirilən bayramın magik xarakter daşıdığı məlumdur. Folk­lor­şü­­nas alim Azad Nəbiyev yazırdı: “Novruza hələ doxsan gün qalmış, yəni qışın - Böyük Çil­lənin girməsi ilə bağlı xalq arasında Çillə şənlikləri keçirilərdi və müxtəlif nəğmələr oxu­nar­dı”. Bu gecə şəms ilinin, dey ayının başlanğıc gecəsidir, azər ayının - qışın ilk baş­lanğıc gecəsi və Novruz bayramına üç ay qalmışa təsadüf edən bir gecədir. Qırx gün da­vam edən Böyük Çillənin ilk günüdür. Professor Əzizə Cəfərzadə yazırdı: “Çillə sözü, üm­umi­y­yət­lə çoxmənalıdır. Amma əsas mənası, məğzi ağırlıq, çətinlik, ağır imtahan mənalarına gəlir. Çil­lə çıxarmaq bayramı isə olduqca şən, ağrılı-acılı kiçik çilləyə vida, baharın gəlməsinə, Nov­ruzun yaxınlaşmasına sevinmək bayramıydı”.

Miladi tarixi ilə dekabrın 21-22-ə keçən ən uzun qaranlıq gecənin keçirilməsi Böyük Çil­lə­nin girməsi ilə bağlıdır. Bu Çillənin ömrü qırx gün davam etdiyinə görə deyə xalq əvvəlcədən qışa təd­bir görərdi. Əvvəlki illərdə qış ayları çox sərt, soyuq keçirmiş. Ona görə də insanlar qışın gəl­lişini ruh yüksəkliyilə, bol süfrə ilə qarşılayırdılar ki, qış ağır keçməsin. Dağlıq ərazidə ya­şa­yan­lar bu bayramı daha önəmli keçirirdilər. Əvvəlcədən bolluq üçün ərzaq tədarük edilirdi. Qı­şın başlamasından daha çox çobanlar narahat olduqları üçün süfrədə təmtəraq yaradırdılar ki, üz­ümüzə gələn il İnşallah bolluq ili olsun, mal-qara aclıqdan, soyuqdan əziyyət çəkməsin. Bu bay­ram gecəsi Tanrıya nəzir-niyaz deyilib ki, qış yaxşı keçsin, qarşıdan gələn yazda taxıl, mey­və, tərəvəz bol olsun. Gələn illərin, ayların, xoş gəlməsi üçün aylı gecədə, isti sobanın kə­na­rında oturub, səhərə kimi nağıllar, dastanlar, qaravəllilər söyləyərmişlər. Gecədən sübhə ki­mi insanlar dua edərmişlər ki, qışdan yaza sağ-salamat çıxsınlar. Bu gecə insanlar üçün həm də arzu, niyyət gecəsi olub. Yelda gecəsi insanlar çalışırdılar ki, yatmasınlar. “Yenə də gənclər, xü­susilə qızlar, iri mis teşti ortaya qoyub iki tərəfində üz-üzə oturar, ətəkliyi teştin üzərinə sə­rib başmaq topuğuyla sümükləri oynadan havacat çalardılar, “çıqqada-çıqqo” və sairə. Oy­na­ya­na minnət olmazdı.

İlin qarşıdakı yeni baharının bünövrəsini qalın qışla qoyan gecə nağıl, dastan danışılar, qor­ğa, qovut yeyilərdi. Günəşin şüalarını xatırladan qarpız dilimi yeməklə xəs­tə­lik­dən, azar-bezardan uzaq olacaqlarını düşünürlər. Səhəri gün Günəşin qələbəsi kimi bayram edi­lirdi.

Ümumtürk bayramı olan Yelda gecəsindən əvvəl təmizlik işləri başlanar, səliqə -sah­man yaradılardı. Bayrama hazırlaşan qonşular bir-birinə kömək edər, iməcilik keçirərdilər. Qon­şuya, qohuma bu gün üçün pay tutulardı. Bu gecədə ən çox yeyilən meyvələrdən nar, tə­rə­­vəzlərdən isə qarpız və boranıdır. Bayram günü boranı bişirilər (Lənkəran ərazisində), ba­lıq­la bir yerdə yeyilərdi. Qarpız, ağ boranı, nar, dairəvi olduğu üçün həm yer kürəsini, həm də bir­lik mənasını daşıyır. Boranı soyuqdəymənin dərmanı olduğundan qış aylarında daha çox ye­yilər. Xalqın inamına görə Yelda gecəsi yetərincə qarpız yeməklə insanlar qış uzunu, soyuq və xəstəlikdən qorunacaqlarına inanırdılar.

Əski dövrlərdən yazarlarımız bu bayram mərasimini şeirlərində ifadə etmişlər. Yelda gecəsi ilə bağlı türkdilli poeziyada, qəzəl ustadlarının yaradıcılığında xeyli nümunə vardır. Azərbaycan əd­əbiyyatında Seyid Əzim Şirvaninin, Qasım bəy Zakirin, Əzizə Cəfərzadənin, Məmməd Hü­seyn Şəhriyarın, Hüseyn Aşiqinin, Anarın və digər yazarlarımızın yaradıcılığında bayramın adət-ənənələri təsvir edilmişdir. Bu bayram mövzusunun tərənnümü ustad aşıqlarımızın da ya­radıcılığında öz əksini tapmışdır. Vaxtı ilə mərhum folklorşünas alimimiz, xalq yazıçısı Əzi­zə Cəfərzadə Yelda gecəsinə yazılmış aşağıdakı beytin dillər əzbəri olduğunu söyləmişdir:

Yelda gecəsi birdir, ildə bir olur yelda,

Bilməm bu nədəndir ki, bir ayda iki yelda!?

Qışın ən uzun və qaranlıq gecəsi ildə bir dəfə olduğu halda, sənin ay üzündə ikisi har­dan­dır?

Payızın son, qışın ilk gecəsi. İlin ən uzun və ən qaranlıq gecəsi. Şairlərimiz onu gözəlin uz­un və qara saçlarına, zil qara gözlərinə bənzədərdilər:

Şəbi-yeldaya bənzətdim qaşın qövsünü”.

Dekabrın 21-gecəsi nişanlı qızlara qış xonçası aparılar və onun içərisinə mütləq qarpız, mey­və, şirniyyat qoyular, qız evində qarpız dilimlənər, bütün qohumlar arasında paylanıb ye­yi­lər. Ailə üzvləri, qohum, dost-tanış birləşərək ilin ən uzun gecəsini meyvə, tərəvəz, şir­niy­yat­lar yeməklə səhərə kimi qeyd edərlər. Qohum-qonşular bir-birinə baş çəkər, hal-əhval tutar və hasilə gətirdiyi məhsuldan sovqat-pay apararlar. Torba-dağarcığın bərəkətini üzən payızın öm­rü dekabr ayının 21-də başa çatır.

Zərdüştilər Yelda gecəsinin dini mərasimlərlə bağlı olduğunu iddia etsələr də sonralar bu bay­ramı qəbul etmişdilər. Niderlandda bu günü Müqəddəs Tomas günü, Çində Duncçitsze bay­ramı, Slavyan mifologiyasinda Karacun, Azərbaycanda Yelda gecəsi, (Böyük Çillənin gə­li­şi, Çillə gecəsi), Təbrizdə isə onu Şəbi-Yelda (Yelda geçəsi) kimi hər il qeyd edirlər. Həmin gün­dən günəşli günlər uzanmağa başlayır. Bayramın rəmzi işığın qaranlıq üzərində simvolik qə­ləbəsidir. İnanca görə, bu gecədə qarın yağması, ilin sevincinə, bol bərəkətinə səbəb olur.

Cənubi Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrində əski dövrlərdən Şəbi-Yelda möh­tə­şəm keçirilmişdir. Bu bayram həmin ərazidə indiyə qədər yaşayır.

Yelda gecəsi Təbriz ailələri bir araya gəlir, sözlü və ni­şan­lılar bu gecə bir-birlərinə dadlı hədiyyələr göndərir, evlərinə qonaq olur və nişanlı qız zi­ya­rətə gələnlərə kəsilməmiş qumaş və paltar hədiyyə edir. Təbrizin bütün bölgələrində Yelda ge­cəsi Hafiz Şirazinin divanından şeirlər oxunur, Hafiz falları açılırdı. Bəzi bölgələrdə isə ana və babaların xatirələri anılır. Firdovsinin “Şahnamə”sindən şeirlər oxunur, oyunlar oynanılırdı.

Təbrizdə mifologiya və əski İran tarixi araşdırıcısı Professor Feridun Cuneydi bu gecə mü­na­si­bə­tilə yazdığı açıqlamasında, iranlıların atalarının 7000-ci ilin əvvəlində yaratdıqları təq­vim­lə­ri də aylara günəşə görə ayırmalarını ve 21 dekabr gecəsinin ilin ən uzun gecəsi olduğunu an­ladıqlarını söyləyirdi.

İslam ölkələrində ay təqviminin istifadəyə başladığını, amma Abbasi xəlifələrinin ay təq­vi­mi ilə bağlı düzəlişlər aparmaq istəklərini israrla rədd etdiyini xatırlayan professor Cuneydi, Ömər Xəyyam dönəmində zamanın dəyişdiyini və günəş oxlu yeni bir müsəlman təqviminin ya­randığını, bundan sonra əski türk gecələrinin yenidən canlandığını və Şəbi-Yeldanı bütün türk xalqlarının keçirdiklərini qeyd edir. “Qədim türk xalqlarının Yenisey abidələrində mavi göy yerin qübbəsi adlanır. Hansı ki, bu göydə hər gün Günəş və Ay doğulur. Türklər Günəşi mü­qəddəs tuturdular. Hətta xaqanın qapısı da Günəş tərəfə açılırdı”. Yelda gecəsilə bağ­lı bir beytdə deyildiyi kimi:

Şəbi-yeldayi-müneccim ilə mürakkib ne bilir,

Müptelayi-qama sor kim gecələr kaç saat.

Şeirin mənası budur ki, işi rəvan gedən xoşbəxt insanlar qaranlıq uzun gecənin necə keç­di­yini nə bilir, gecələrin neçə saatdan ibarət olduğunu qəmə düçar olanlar bilir.

Təbrizdə fars dili və ədəbiyyatı ustadlarından professor Mir Cəlaleddin Kəzzazi də türklərdə çox əski zamanlardan bəri ilin ən uzun gecəsi olan Yelda bayramının yarandığını, qeyd etmə mə­dəniyyətinin geniş olduğunu bildirərək, türklərin günəşi xeyrin simvolu olaraq gör­dük­lə­ri­ni, bu üzdən günəşin ən qısa dönəmi olan yelda gecəsində ona aid dualar oxuduqlarını yazır.

Professor Kezzazi türk xalqlarının gecədən sabaha qədər yatmayaraq günəşin doğmasını göz­lə­mə­si və gecə boyunca müxtəlif yeməklər hazırlaması barədə məlumat verir.

Həmin adətlər bu gün belə Əfqanıstan və Tacikistanda, Pamir, Bedehşan bölgələrində yaşamaqdadır. Əfqan yazıçısı Xalid Hüseynin “Çərpələng Uçuran” əs­ərində “Yelda” gecəsi mərasimi ilə bağlı fikirləri belə qeyd edilir. “Əfqanıstanda qışın ilk ayı - Cədinin ilk və ən uzun gecəsinə “yəlda” deyirlər. “Yəlda” əfsanələrinə görə, bu ge­cə­lər­də pərvanələr dəli olub, özlərini şam atəşində yandırar, canavarlar dağlara çıxıb, günəş işığı ax­tarardılar”.

Xalqın yaddaşından və müxtəlif mənbələrdən topladığımız bu məlumatlar Yelda gecəsinin əcdadlarımızın məişətində, mənəviyyatında, zaman və təbiətlə bağlı görüşlərində, nəhayət, bayramlar sistemində tutduğu mövqeni nümayiş etdirir.

Almara Nəbiyeva,

BDU-nun “Dədə Qorqud”ETL-ın elmi işçisi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

Azərbaycan xalq ədəbiyyatının tarixi çox qədimdir. Əski dövrlərdən başlayaraq xalqın hə­ya­tında baş vermiş mühüm, əhəmiyyətli hadisələr bədii yaradıcılıqda öz əksini tapmışdır. Ağ­ız ədəbiyyatımızda xalqımızın özünəməxsus xüsusiyyətləri, milli adət-ənənələri, həyat və məi­şəti, qəhrəmanlıqları, gələcəyə böyük inamı, xeyirin şər üzərində qələbəsi təsvir ed­il­miş­dir.

Folklorun tərkib hissəsi olan xalq bayramları tarix boyu inkişaf yolu keçərək təkmilləşmiş, müx­təlif adət, ənənə, mərasim və ayinlərlə zənginləşmişdir. Bayramlarımız təbiətlə, təqvimlə, il­in müəyyən günləri, saatlarıyla bağlı olub.

Azərbaycan xalqı da yüzilliklər boyunca erkən təsəvvürləri ilə bağlı bir-birindən rən­ga­rəng milli bayramlarını yaratmışdır. Bu bayramlar ilkin dövrlərdə əkinçilik, maldarlıq, ov­çu­luq, xalçaçılıq, səma cisimləri ilə bağlı ayinləri, mərasimləri ənənəvi olaraq davam et­dir­miş­dir. Bu xalq bayramlarını meydan tamaşaları, yallılar, insanların məişəti ilə bağlı oyunlar bə­zə­­mişdir.

Azərbaycan xalqının həyatında bayramlar mühüm yer tutur. Aparılan araşdırmalara əs­as­la­­naraq deyə bilərik ki, xalqımızın bir sıra bayramlarının başlanğıcı eramızdan əvvəlki mi­nil­lik­lərin adət-ənənəsinə söykənmişdir. Xalqımızın milli yaddaşında cilalanaraq bu günümüzə gə­lib çatan din və təbiətlə bağlı bayramları mövcuddur. Bunlardan “Yelda gecəsi”, “Xıdır Nəbi”, “Şahvələd ”, “İsfəndərməz”, “Novruz”, “Gül”, dini xarakter da­şı­yan­ “Ramazan” (Orucluq), “Qurban” bayramlarını göstərmək olar.

Təəssüf ki, uzun illər ərzində dini, mənəvi-əxlaqi dəyərlərimiz, adət-ənənələrimiz bolşevik id­eologiyasının müqavimətinə tuş gəlmişdir. XX yüzilliyin 20-50-ci illərində bütöv xalqın min ildən artıq bir müddətdə yaşatdığı dini, mənəvi dəyərləri yasaq edilmişdir. Xalqın Şərqlə bağ­lılığını qırmaq üçün əski əlifba dəyişdirildi, milli adət-ənənələrdən uzaqlaşdırılmaq mey­l­lə­­ri gücləndirildi. Lakin bədxahlarımız dədə-baba adət-ənənələrimizi unutdurmağa çalışsalar da, buna nail ola bilmədilər. Müqəddəs bayramlarımız yasaq olunur, onlara xurafat qiyafəsi gey­dirilirdi. İnsanların mənəvi cəhətdən təmizlənməsinə xidmət edən belə bayramlar, mü­vəq­qə­ti olaraq küçə və meydanlardan ürəklərə, evlərə köçdü. Xalqımız öz azadlığına qovuşduğu gün­dən bayramlarımız da yenidən dəyərləndirildi və əvvəlki şuxluqla keçirilməyə başladı.

İslamaqədərki bayramlarımızdan biri də dekabrın 21-dən 22-ə keçən gecə qeyd olunan “Yel­da”dır. Yelda gecəsi – Yer kürəsinin Şərq yarımkürəsində, ilin 365 gününün ən uzun qa­ran­lıq gecəsidir. “Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə (tək halda) - sinin (cəm halda)” kəl­mə­sindən on doqquz yerdə istifadə olunmuşdur.

Yer kürəsinin Günəş ətrafına bir dəfə tam dövrü bir il ərzində (365günə) gerçəkləşir.

Bu müddətdə Ay həm öz, həm də Yer kürəsi ətrafında 12 dəfə dövr etmiş olur. Bu, Ay təq­viminə görə, tam bir ilə bərabərdir. Lakin Yer kürəsi bu dövrü tamamlayıb başlanğıc nöq­tə­­sinə gəldikdə Ay hələ həmin nöqtəyə gəlib çatmır. Yer kürəsinin Ayla eyni başlanğıc nöq­tə­sin­də görünməsı üçün 19 il keçməlidir.

On doqquz illik bir müddət astronomiyada meton oli adlanır. Yəni Ay təqvimi 19 ildən bir dü­zəldilməlidir. Bu 19 ilin 7 ili artıq (355 günlük), 12-si isə tam illərdir (354 günlükdür).

355-in tək, 354-ün cüt ədəd olması ilə əlaqədar, başqa bir həqiqət ortaya çıxır. Qurani-Kərimdə “il” mənasını verən “sənə” kəlməsindən isə (tək halda) 7, “illər” mənasını ve­rən “sinin” kəlməsindən isə (cəm halda) 12 dəfə istifadə olunmuşdur ki, onların cəmi 19 - dur”.

Böyük Çillənin gəlişi ilə keçirilən bayramın magik xarakter daşıdığı məlumdur. Folk­lor­şü­­nas alim Azad Nəbiyev yazırdı: “Novruza hələ doxsan gün qalmış, yəni qışın - Böyük Çil­lənin girməsi ilə bağlı xalq arasında Çillə şənlikləri keçirilərdi və müxtəlif nəğmələr oxu­nar­dı”. Bu gecə şəms ilinin, dey ayının başlanğıc gecəsidir, azər ayının - qışın ilk baş­lanğıc gecəsi və Novruz bayramına üç ay qalmışa təsadüf edən bir gecədir. Qırx gün da­vam edən Böyük Çillənin ilk günüdür. Professor Əzizə Cəfərzadə yazırdı: “Çillə sözü, üm­umi­y­yət­lə çoxmənalıdır. Amma əsas mənası, məğzi ağırlıq, çətinlik, ağır imtahan mənalarına gəlir. Çil­lə çıxarmaq bayramı isə olduqca şən, ağrılı-acılı kiçik çilləyə vida, baharın gəlməsinə, Nov­ruzun yaxınlaşmasına sevinmək bayramıydı”.

Miladi tarixi ilə dekabrın 21-22-ə keçən ən uzun qaranlıq gecənin keçirilməsi Böyük Çil­lə­nin girməsi ilə bağlıdır. Bu Çillənin ömrü qırx gün davam etdiyinə görə deyə xalq əvvəlcədən qışa təd­bir görərdi. Əvvəlki illərdə qış ayları çox sərt, soyuq keçirmiş. Ona görə də insanlar qışın gəl­lişini ruh yüksəkliyilə, bol süfrə ilə qarşılayırdılar ki, qış ağır keçməsin. Dağlıq ərazidə ya­şa­yan­lar bu bayramı daha önəmli keçirirdilər. Əvvəlcədən bolluq üçün ərzaq tədarük edilirdi. Qı­şın başlamasından daha çox çobanlar narahat olduqları üçün süfrədə təmtəraq yaradırdılar ki, üz­ümüzə gələn il İnşallah bolluq ili olsun, mal-qara aclıqdan, soyuqdan əziyyət çəkməsin. Bu bay­ram gecəsi Tanrıya nəzir-niyaz deyilib ki, qış yaxşı keçsin, qarşıdan gələn yazda taxıl, mey­və, tərəvəz bol olsun. Gələn illərin, ayların, xoş gəlməsi üçün aylı gecədə, isti sobanın kə­na­rında oturub, səhərə kimi nağıllar, dastanlar, qaravəllilər söyləyərmişlər. Gecədən sübhə ki­mi insanlar dua edərmişlər ki, qışdan yaza sağ-salamat çıxsınlar. Bu gecə insanlar üçün həm də arzu, niyyət gecəsi olub. Yelda gecəsi insanlar çalışırdılar ki, yatmasınlar. “Yenə də gənclər, xü­susilə qızlar, iri mis teşti ortaya qoyub iki tərəfində üz-üzə oturar, ətəkliyi teştin üzərinə sə­rib başmaq topuğuyla sümükləri oynadan havacat çalardılar, “çıqqada-çıqqo” və sairə. Oy­na­ya­na minnət olmazdı.

İlin qarşıdakı yeni baharının bünövrəsini qalın qışla qoyan gecə nağıl, dastan danışılar, qor­ğa, qovut yeyilərdi. Günəşin şüalarını xatırladan qarpız dilimi yeməklə xəs­tə­lik­dən, azar-bezardan uzaq olacaqlarını düşünürlər. Səhəri gün Günəşin qələbəsi kimi bayram edi­lirdi.

Ümumtürk bayramı olan Yelda gecəsindən əvvəl təmizlik işləri başlanar, səliqə -sah­man yaradılardı. Bayrama hazırlaşan qonşular bir-birinə kömək edər, iməcilik keçirərdilər. Qon­şuya, qohuma bu gün üçün pay tutulardı. Bu gecədə ən çox yeyilən meyvələrdən nar, tə­rə­­vəzlərdən isə qarpız və boranıdır. Bayram günü boranı bişirilər (Lənkəran ərazisində), ba­lıq­la bir yerdə yeyilərdi. Qarpız, ağ boranı, nar, dairəvi olduğu üçün həm yer kürəsini, həm də bir­lik mənasını daşıyır. Boranı soyuqdəymənin dərmanı olduğundan qış aylarında daha çox ye­yilər. Xalqın inamına görə Yelda gecəsi yetərincə qarpız yeməklə insanlar qış uzunu, soyuq və xəstəlikdən qorunacaqlarına inanırdılar.

Əski dövrlərdən yazarlarımız bu bayram mərasimini şeirlərində ifadə etmişlər. Yelda gecəsi ilə bağlı türkdilli poeziyada, qəzəl ustadlarının yaradıcılığında xeyli nümunə vardır. Azərbaycan əd­əbiyyatında Seyid Əzim Şirvaninin, Qasım bəy Zakirin, Əzizə Cəfərzadənin, Məmməd Hü­seyn Şəhriyarın, Hüseyn Aşiqinin, Anarın və digər yazarlarımızın yaradıcılığında bayramın adət-ənənələri təsvir edilmişdir. Bu bayram mövzusunun tərənnümü ustad aşıqlarımızın da ya­radıcılığında öz əksini tapmışdır. Vaxtı ilə mərhum folklorşünas alimimiz, xalq yazıçısı Əzi­zə Cəfərzadə Yelda gecəsinə yazılmış aşağıdakı beytin dillər əzbəri olduğunu söyləmişdir:

Yelda gecəsi birdir, ildə bir olur yelda,

Bilməm bu nədəndir ki, bir ayda iki yelda!?

Qışın ən uzun və qaranlıq gecəsi ildə bir dəfə olduğu halda, sənin ay üzündə ikisi har­dan­dır?

Payızın son, qışın ilk gecəsi. İlin ən uzun və ən qaranlıq gecəsi. Şairlərimiz onu gözəlin uz­un və qara saçlarına, zil qara gözlərinə bənzədərdilər:

Şəbi-yeldaya bənzətdim qaşın qövsünü”.

Dekabrın 21-gecəsi nişanlı qızlara qış xonçası aparılar və onun içərisinə mütləq qarpız, mey­və, şirniyyat qoyular, qız evində qarpız dilimlənər, bütün qohumlar arasında paylanıb ye­yi­lər. Ailə üzvləri, qohum, dost-tanış birləşərək ilin ən uzun gecəsini meyvə, tərəvəz, şir­niy­yat­lar yeməklə səhərə kimi qeyd edərlər. Qohum-qonşular bir-birinə baş çəkər, hal-əhval tutar və hasilə gətirdiyi məhsuldan sovqat-pay apararlar. Torba-dağarcığın bərəkətini üzən payızın öm­rü dekabr ayının 21-də başa çatır.

Zərdüştilər Yelda gecəsinin dini mərasimlərlə bağlı olduğunu iddia etsələr də sonralar bu bay­ramı qəbul etmişdilər. Niderlandda bu günü Müqəddəs Tomas günü, Çində Duncçitsze bay­ramı, Slavyan mifologiyasinda Karacun, Azərbaycanda Yelda gecəsi, (Böyük Çillənin gə­li­şi, Çillə gecəsi), Təbrizdə isə onu Şəbi-Yelda (Yelda geçəsi) kimi hər il qeyd edirlər. Həmin gün­dən günəşli günlər uzanmağa başlayır. Bayramın rəmzi işığın qaranlıq üzərində simvolik qə­ləbəsidir. İnanca görə, bu gecədə qarın yağması, ilin sevincinə, bol bərəkətinə səbəb olur.

Cənubi Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrində əski dövrlərdən Şəbi-Yelda möh­tə­şəm keçirilmişdir. Bu bayram həmin ərazidə indiyə qədər yaşayır.

Yelda gecəsi Təbriz ailələri bir araya gəlir, sözlü və ni­şan­lılar bu gecə bir-birlərinə dadlı hədiyyələr göndərir, evlərinə qonaq olur və nişanlı qız zi­ya­rətə gələnlərə kəsilməmiş qumaş və paltar hədiyyə edir. Təbrizin bütün bölgələrində Yelda ge­cəsi Hafiz Şirazinin divanından şeirlər oxunur, Hafiz falları açılırdı. Bəzi bölgələrdə isə ana və babaların xatirələri anılır. Firdovsinin “Şahnamə”sindən şeirlər oxunur, oyunlar oynanılırdı.

Təbrizdə mifologiya və əski İran tarixi araşdırıcısı Professor Feridun Cuneydi bu gecə mü­na­si­bə­tilə yazdığı açıqlamasında, iranlıların atalarının 7000-ci ilin əvvəlində yaratdıqları təq­vim­lə­ri də aylara günəşə görə ayırmalarını ve 21 dekabr gecəsinin ilin ən uzun gecəsi olduğunu an­ladıqlarını söyləyirdi.

İslam ölkələrində ay təqviminin istifadəyə başladığını, amma Abbasi xəlifələrinin ay təq­vi­mi ilə bağlı düzəlişlər aparmaq istəklərini israrla rədd etdiyini xatırlayan professor Cuneydi, Ömər Xəyyam dönəmində zamanın dəyişdiyini və günəş oxlu yeni bir müsəlman təqviminin ya­randığını, bundan sonra əski türk gecələrinin yenidən canlandığını və Şəbi-Yeldanı bütün türk xalqlarının keçirdiklərini qeyd edir. “Qədim türk xalqlarının Yenisey abidələrində mavi göy yerin qübbəsi adlanır. Hansı ki, bu göydə hər gün Günəş və Ay doğulur. Türklər Günəşi mü­qəddəs tuturdular. Hətta xaqanın qapısı da Günəş tərəfə açılırdı”. Yelda gecəsilə bağ­lı bir beytdə deyildiyi kimi:

Şəbi-yeldayi-müneccim ilə mürakkib ne bilir,

Müptelayi-qama sor kim gecələr kaç saat.

Şeirin mənası budur ki, işi rəvan gedən xoşbəxt insanlar qaranlıq uzun gecənin necə keç­di­yini nə bilir, gecələrin neçə saatdan ibarət olduğunu qəmə düçar olanlar bilir.

Təbrizdə fars dili və ədəbiyyatı ustadlarından professor Mir Cəlaleddin Kəzzazi də türklərdə çox əski zamanlardan bəri ilin ən uzun gecəsi olan Yelda bayramının yarandığını, qeyd etmə mə­dəniyyətinin geniş olduğunu bildirərək, türklərin günəşi xeyrin simvolu olaraq gör­dük­lə­ri­ni, bu üzdən günəşin ən qısa dönəmi olan yelda gecəsində ona aid dualar oxuduqlarını yazır.

Professor Kezzazi türk xalqlarının gecədən sabaha qədər yatmayaraq günəşin doğmasını göz­lə­mə­si və gecə boyunca müxtəlif yeməklər hazırlaması barədə məlumat verir.

Həmin adətlər bu gün belə Əfqanıstan və Tacikistanda, Pamir, Bedehşan bölgələrində yaşamaqdadır. Əfqan yazıçısı Xalid Hüseynin “Çərpələng Uçuran” əs­ərində “Yelda” gecəsi mərasimi ilə bağlı fikirləri belə qeyd edilir. “Əfqanıstanda qışın ilk ayı - Cədinin ilk və ən uzun gecəsinə “yəlda” deyirlər. “Yəlda” əfsanələrinə görə, bu ge­cə­lər­də pərvanələr dəli olub, özlərini şam atəşində yandırar, canavarlar dağlara çıxıb, günəş işığı ax­tarardılar”.

Xalqın yaddaşından və müxtəlif mənbələrdən topladığımız bu məlumatlar Yelda gecəsinin əcdadlarımızın məişətində, mənəviyyatında, zaman və təbiətlə bağlı görüşlərində, nəhayət, bayramlar sistemində tutduğu mövqeni nümayiş etdirir.

Almara Nəbiyeva,

BDU-nun “Dədə Qorqud”ETL-ın elmi işçisi,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“İnkişaf etməkdə olan 8-lik” (Developing -8) təşkilatı 30 ilə yaxındır yaranmasına baxmayaraq, bu illər ərzində qarşısına qoyduğu məqsədə böyük ölçüdə çata bilməmişdir. Bunu üzv ölkələrin hər birinin inkişafında bu təşkilatın rolunun digər təşkilat və əməkdaşlıqlarla müqayisədə daha az olması, eyni zamanda üzv ölkələrin bir-birilə olan iqtisadi-siyasi münasibətlərinin mövcud vəziyyəti bu dediklərimi təsdiq edir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu iqtisadçı Eldəniz Əmirov deyib.
“Məsələn, bunlardan sadəcə birinə baxaq. Bu təşkilatın ən böyük ölkəsi olan Türkiyənin xarici ticarət dövriyyəsi ötən il 585 milyard dollar olduğu halda bu təşkilatın bütün üzvləri ilə toplam ticarəti heç 50 milyard dollara gəlib çatmayıb. Bir təşkilatın ən böyük dövləti öz ticarət dövriyyəsini 30 il ərzində bu təşkilat daxilində 10%-dən çox artıra bilməyibsə deməli bu təşkilatın inkişafına mane olan problemlər vardır.

Təbii ki, təşkilat yaranarkən məqsəd həm siyasi, həm iqtisadi, texnoloji və digər aspektlərdən birgə inkişafa nail olmaq idi. Düzdür, üzv ölkələri arasında ticarət müqavilələri və gömrük tənzimləmələrini asanlaşdırmağa çalışmış, birgə inkişaf proqramları hazırlanmışdır. Amma bu təşkilata üzv ölkərindən asılı olan və onlardan asılı olmayan bir sıra səbəblərə görə 1997-ci ildə qoyulmuş hədəflədə nail ola bilməmişlər.

Bunlara misal olaraq, üzv ölkələrin iki tərəfli münasibətlərinin kifayət qədər yüksək olmaması, üzv ölklərin bu təşkilatla müqayisədə digər təşkilatlar daxilində fəaliyyətə daha çox üstünlük verməsini və digər səbəbləri göstərmək olar.
Bu ölkələrdən asılı olmayan səbəblər kimi isə, daha çox qlobal təzyiqləri, beynəlxalq sanksiyaları və s. qeyd edə bilərik

Hazırda isə qlobal geosiyasi vəziyyət bu regionda yeni zərurətlər yaratmaqdadır. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bu təşkilatın öz hədəflərinə nail olmaq üçün üzv ölkələr yeni fəaliyyət planı hazırlamalı və təşkilatı ən aktiv fazaya keçirməlidir.

Belə bir durumda Azərbaycanın da bu təşkilata üzv olması, təkcə ölkəmiz üçün deyil, elə təşkilatın özü üçün də müsbət dinamika yarada bilər. Çünki Azərbaycanın getdikcə artan nüfuzu hər bir təşkilata yalnız müsbətlər gətirə bilər. Lakin Azərbaycan tərəfi də yəqin ki, tam olaraq bu təşkilata fokuslanmayacaq. Çünki bu təşkilatın perspektivləri ilə bağlı kifayət qədər həm də risklər mövcuddur. Buna görə də Azərbaycan digər istiqamətlərdə olan iqtisadi münasibətlərini aktivliyi qəti şəkildə azaltmadan D-8 daxilində birgə əməkdaşlığın bütün sahələrində yeni imkanlar axtarmalı və bu imkanları ölkənin mənafeyinə uyğun istifadə etməlidir.

Hazırda Türkiyə istisna olmaqla D-8 üzv olan digər 7 ölkə ilə olan ticarət dövriyyəmiz, heç 1 milyard dollar çatmır. Daha dəqiq, cəmi 872 milyon dollardır. Bunların arasında elə ölkə var ki, ümumiyyətlə ticarət dövriyyəmiz heç yarım milyona da çatmır. Odur ki, bu təşkilata üzv olmaq və birgə əməkdaşlıq perspektivlərini doğru qiymətləndirmək, ticarət dövriyyəmizə, o cümlədən ixrac bazarlarının diversifikasiyasına və bir çox digər istiqamətlərdə müsbət təsirlər yarada bilər”.

“İnkişaf etməkdə olan 8-lik” (Developing -8) təşkilatı 30 ilə yaxındır yaranmasına baxmayaraq, bu illər ərzində qarşısına qoyduğu məqsədə böyük ölçüdə çata bilməmişdir. Bunu üzv ölkələrin hər birinin inkişafında bu təşkilatın rolunun digər təşkilat və əməkdaşlıqlarla müqayisədə daha az olması, eyni zamanda üzv ölkələrin bir-birilə olan iqtisadi-siyasi münasibətlərinin mövcud vəziyyəti bu dediklərimi təsdiq edir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu iqtisadçı Eldəniz Əmirov deyib.
“Məsələn, bunlardan sadəcə birinə baxaq. Bu təşkilatın ən böyük ölkəsi olan Türkiyənin xarici ticarət dövriyyəsi ötən il 585 milyard dollar olduğu halda bu təşkilatın bütün üzvləri ilə toplam ticarəti heç 50 milyard dollara gəlib çatmayıb. Bir təşkilatın ən böyük dövləti öz ticarət dövriyyəsini 30 il ərzində bu təşkilat daxilində 10%-dən çox artıra bilməyibsə deməli bu təşkilatın inkişafına mane olan problemlər vardır.

Təbii ki, təşkilat yaranarkən məqsəd həm siyasi, həm iqtisadi, texnoloji və digər aspektlərdən birgə inkişafa nail olmaq idi. Düzdür, üzv ölkələri arasında ticarət müqavilələri və gömrük tənzimləmələrini asanlaşdırmağa çalışmış, birgə inkişaf proqramları hazırlanmışdır. Amma bu təşkilata üzv ölkərindən asılı olan və onlardan asılı olmayan bir sıra səbəblərə görə 1997-ci ildə qoyulmuş hədəflədə nail ola bilməmişlər.

Bunlara misal olaraq, üzv ölkələrin iki tərəfli münasibətlərinin kifayət qədər yüksək olmaması, üzv ölklərin bu təşkilatla müqayisədə digər təşkilatlar daxilində fəaliyyətə daha çox üstünlük verməsini və digər səbəbləri göstərmək olar.
Bu ölkələrdən asılı olmayan səbəblər kimi isə, daha çox qlobal təzyiqləri, beynəlxalq sanksiyaları və s. qeyd edə bilərik

Hazırda isə qlobal geosiyasi vəziyyət bu regionda yeni zərurətlər yaratmaqdadır. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bu təşkilatın öz hədəflərinə nail olmaq üçün üzv ölkələr yeni fəaliyyət planı hazırlamalı və təşkilatı ən aktiv fazaya keçirməlidir.

Belə bir durumda Azərbaycanın da bu təşkilata üzv olması, təkcə ölkəmiz üçün deyil, elə təşkilatın özü üçün də müsbət dinamika yarada bilər. Çünki Azərbaycanın getdikcə artan nüfuzu hər bir təşkilata yalnız müsbətlər gətirə bilər. Lakin Azərbaycan tərəfi də yəqin ki, tam olaraq bu təşkilata fokuslanmayacaq. Çünki bu təşkilatın perspektivləri ilə bağlı kifayət qədər həm də risklər mövcuddur. Buna görə də Azərbaycan digər istiqamətlərdə olan iqtisadi münasibətlərini aktivliyi qəti şəkildə azaltmadan D-8 daxilində birgə əməkdaşlığın bütün sahələrində yeni imkanlar axtarmalı və bu imkanları ölkənin mənafeyinə uyğun istifadə etməlidir.

Hazırda Türkiyə istisna olmaqla D-8 üzv olan digər 7 ölkə ilə olan ticarət dövriyyəmiz, heç 1 milyard dollar çatmır. Daha dəqiq, cəmi 872 milyon dollardır. Bunların arasında elə ölkə var ki, ümumiyyətlə ticarət dövriyyəmiz heç yarım milyona da çatmır. Odur ki, bu təşkilata üzv olmaq və birgə əməkdaşlıq perspektivlərini doğru qiymətləndirmək, ticarət dövriyyəmizə, o cümlədən ixrac bazarlarının diversifikasiyasına və bir çox digər istiqamətlərdə müsbət təsirlər yarada bilər”.

“İnkişaf etməkdə olan 8-lik” (Developing -8) təşkilatı 30 ilə yaxındır yaranmasına baxmayaraq, bu illər ərzində qarşısına qoyduğu məqsədə böyük ölçüdə çata bilməmişdir. Bunu üzv ölkələrin hər birinin inkişafında bu təşkilatın rolunun digər təşkilat və əməkdaşlıqlarla müqayisədə daha az olması, eyni zamanda üzv ölkələrin bir-birilə olan iqtisadi-siyasi münasibətlərinin mövcud vəziyyəti bu dediklərimi təsdiq edir”.

Lider-media.az xəbər verir ki, bunu iqtisadçı Eldəniz Əmirov deyib.
“Məsələn, bunlardan sadəcə birinə baxaq. Bu təşkilatın ən böyük ölkəsi olan Türkiyənin xarici ticarət dövriyyəsi ötən il 585 milyard dollar olduğu halda bu təşkilatın bütün üzvləri ilə toplam ticarəti heç 50 milyard dollara gəlib çatmayıb. Bir təşkilatın ən böyük dövləti öz ticarət dövriyyəsini 30 il ərzində bu təşkilat daxilində 10%-dən çox artıra bilməyibsə deməli bu təşkilatın inkişafına mane olan problemlər vardır.

Təbii ki, təşkilat yaranarkən məqsəd həm siyasi, həm iqtisadi, texnoloji və digər aspektlərdən birgə inkişafa nail olmaq idi. Düzdür, üzv ölkələri arasında ticarət müqavilələri və gömrük tənzimləmələrini asanlaşdırmağa çalışmış, birgə inkişaf proqramları hazırlanmışdır. Amma bu təşkilata üzv ölkərindən asılı olan və onlardan asılı olmayan bir sıra səbəblərə görə 1997-ci ildə qoyulmuş hədəflədə nail ola bilməmişlər.

Bunlara misal olaraq, üzv ölkələrin iki tərəfli münasibətlərinin kifayət qədər yüksək olmaması, üzv ölklərin bu təşkilatla müqayisədə digər təşkilatlar daxilində fəaliyyətə daha çox üstünlük verməsini və digər səbəbləri göstərmək olar.
Bu ölkələrdən asılı olmayan səbəblər kimi isə, daha çox qlobal təzyiqləri, beynəlxalq sanksiyaları və s. qeyd edə bilərik

Hazırda isə qlobal geosiyasi vəziyyət bu regionda yeni zərurətlər yaratmaqdadır. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bu təşkilatın öz hədəflərinə nail olmaq üçün üzv ölkələr yeni fəaliyyət planı hazırlamalı və təşkilatı ən aktiv fazaya keçirməlidir.

Belə bir durumda Azərbaycanın da bu təşkilata üzv olması, təkcə ölkəmiz üçün deyil, elə təşkilatın özü üçün də müsbət dinamika yarada bilər. Çünki Azərbaycanın getdikcə artan nüfuzu hər bir təşkilata yalnız müsbətlər gətirə bilər. Lakin Azərbaycan tərəfi də yəqin ki, tam olaraq bu təşkilata fokuslanmayacaq. Çünki bu təşkilatın perspektivləri ilə bağlı kifayət qədər həm də risklər mövcuddur. Buna görə də Azərbaycan digər istiqamətlərdə olan iqtisadi münasibətlərini aktivliyi qəti şəkildə azaltmadan D-8 daxilində birgə əməkdaşlığın bütün sahələrində yeni imkanlar axtarmalı və bu imkanları ölkənin mənafeyinə uyğun istifadə etməlidir.

Hazırda Türkiyə istisna olmaqla D-8 üzv olan digər 7 ölkə ilə olan ticarət dövriyyəmiz, heç 1 milyard dollar çatmır. Daha dəqiq, cəmi 872 milyon dollardır. Bunların arasında elə ölkə var ki, ümumiyyətlə ticarət dövriyyəmiz heç yarım milyona da çatmır. Odur ki, bu təşkilata üzv olmaq və birgə əməkdaşlıq perspektivlərini doğru qiymətləndirmək, ticarət dövriyyəmizə, o cümlədən ixrac bazarlarının diversifikasiyasına və bir çox digər istiqamətlərdə müsbət təsirlər yarada bilər”.

"Avropanın və ümumilikdə Qərbin bütün təzyiqlərinə baxmayaraq Gürcüstan öz dövlət maraqlarından geri çəkilmədi. Qərb tərəfindən uzun illər ərzində formalaşdırılan ictimai sektor və hazırda əsas müxalifət qismində iştirak edən qüvvələr də faktiki olaraq Qərbdən gələn sifarişləri icra edə bilmədilər".

Bunu Lider-media.az-a verdiyi açıqlaqmada politoloq Yusif Bağırzadə deyib.

Onun sözlərinə görə, burada söhbət indiki Gürcüstan hakimiyyətinin Rusiyayönümlü olmasından da getmir:

"Məlumdur ki, Gürcüstanın Saakaşvilidən sonrakı hakimiyyəti də bir sıra prinsipial məsələlərdə Rusiyadan uzaq dayanan siyasət həyata keçirir. Məsələn, faktiki olaraq Rusiyanın rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən KTMT, Avrasiaya İqtisadi İttifaqı kimi qurumlarda təmsil olunmur. Hətta MDB-nin belə üzvü deyil. Rusiyanın Gürcüstan ərazilərinin işğalındakı roluna görə bu ölkə ilə hər hansı bir formatda müzakirələrə belə qatılmır. İkinci bir tərəfdən Gürcstandakı son seçkilərdə, yəni Avropanın müdaxilələrinə və hakim partiya əleyhinə fəaliyyətinin pik hddə çatdığı zamanda belə “Gürcü Arzusu”nun əsas şüarı yenə də Avropaya inteqrasiya olaraq qalmaqda davam etdi. Başqa sözlə desək Gürcüstanın Qərblə problemi yoxdur. Problem Qərbin maraqlarındadır.
Gürcüstan hakimiyyəti Qərbin Gürcüstanı özündən asılı vəziyyətə salma cəhdlərinə, Gürcüstanda Rusiya əlehyinə daha bir cəbhə açılmasına etiraz edir və bunda da haqlıdır. Çünki Qərbin istəklərinə boyun əyib Rusiyaya savaş açma halında Gürcüstanı da Ukraynanın taleyi gözləyə bilər. Əslində Gürcüstanda çoxluğun indiki hakimiyyəti dəstəkləməsinin də əsas səbəbi məhz elə bu amillə bağlıdır.
Prosseslərin gedişi onu göstərir ki, Avropa İttifaqı və ümumilkdə Qərb də Gürcüstanda həyata keçirmək istədiklərindən asınlıqla imtina etmək fikrində deyil. Aİ-nin Xarici siyasət və Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Cozep Borrell bu günlərdə verdiyi açıqlamada Gürcüstanda xalqın azadlığına dəstək məqsədilə 120 milyon avro ayırılacağını bildirdi. Yəni, başqa sözlə Qərb maliyyə hesabına Gürcüstanda vəziyyəti gərginləşdirməkdə maraqlıdır. Konkret Prezident seçkilərinə gəldikdə isə Gürcüstan Konstitusiyasına görə yeni seçkilərin artıq vaxtı çatıb.
Məlumdur ki, 2017-ci ildə qəbul edilən və prezidentin səlahiyyətlərini azaldan Konstitusiyaya əsasən, bundan əvvəlki seçkilər sonuncu birbaşa prezident seçkiləri kimi tarixə düşəcək. İndiki seçkilərdə Prezidenti parlamentin yarısından və eyni sayda regional nümayəndədən ibarət Seçicilər Kollegiyasının 300 üzvü seçəcək. Bu da hakim komandanın namizədin Prezident olacağı anlamına gəlir. Təbii ki, bundan sonra Qərbin təsir imkanları da xeyli dərəcədə azalacaq".

"Avropanın və ümumilikdə Qərbin bütün təzyiqlərinə baxmayaraq Gürcüstan öz dövlət maraqlarından geri çəkilmədi. Qərb tərəfindən uzun illər ərzində formalaşdırılan ictimai sektor və hazırda əsas müxalifət qismində iştirak edən qüvvələr də faktiki olaraq Qərbdən gələn sifarişləri icra edə bilmədilər".

Bunu Lider-media.az-a verdiyi açıqlaqmada politoloq Yusif Bağırzadə deyib.

Onun sözlərinə görə, burada söhbət indiki Gürcüstan hakimiyyətinin Rusiyayönümlü olmasından da getmir:

"Məlumdur ki, Gürcüstanın Saakaşvilidən sonrakı hakimiyyəti də bir sıra prinsipial məsələlərdə Rusiyadan uzaq dayanan siyasət həyata keçirir. Məsələn, faktiki olaraq Rusiyanın rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən KTMT, Avrasiaya İqtisadi İttifaqı kimi qurumlarda təmsil olunmur. Hətta MDB-nin belə üzvü deyil. Rusiyanın Gürcüstan ərazilərinin işğalındakı roluna görə bu ölkə ilə hər hansı bir formatda müzakirələrə belə qatılmır. İkinci bir tərəfdən Gürcstandakı son seçkilərdə, yəni Avropanın müdaxilələrinə və hakim partiya əleyhinə fəaliyyətinin pik hddə çatdığı zamanda belə “Gürcü Arzusu”nun əsas şüarı yenə də Avropaya inteqrasiya olaraq qalmaqda davam etdi. Başqa sözlə desək Gürcüstanın Qərblə problemi yoxdur. Problem Qərbin maraqlarındadır.
Gürcüstan hakimiyyəti Qərbin Gürcüstanı özündən asılı vəziyyətə salma cəhdlərinə, Gürcüstanda Rusiya əlehyinə daha bir cəbhə açılmasına etiraz edir və bunda da haqlıdır. Çünki Qərbin istəklərinə boyun əyib Rusiyaya savaş açma halında Gürcüstanı da Ukraynanın taleyi gözləyə bilər. Əslində Gürcüstanda çoxluğun indiki hakimiyyəti dəstəkləməsinin də əsas səbəbi məhz elə bu amillə bağlıdır.
Prosseslərin gedişi onu göstərir ki, Avropa İttifaqı və ümumilkdə Qərb də Gürcüstanda həyata keçirmək istədiklərindən asınlıqla imtina etmək fikrində deyil. Aİ-nin Xarici siyasət və Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Cozep Borrell bu günlərdə verdiyi açıqlamada Gürcüstanda xalqın azadlığına dəstək məqsədilə 120 milyon avro ayırılacağını bildirdi. Yəni, başqa sözlə Qərb maliyyə hesabına Gürcüstanda vəziyyəti gərginləşdirməkdə maraqlıdır. Konkret Prezident seçkilərinə gəldikdə isə Gürcüstan Konstitusiyasına görə yeni seçkilərin artıq vaxtı çatıb.
Məlumdur ki, 2017-ci ildə qəbul edilən və prezidentin səlahiyyətlərini azaldan Konstitusiyaya əsasən, bundan əvvəlki seçkilər sonuncu birbaşa prezident seçkiləri kimi tarixə düşəcək. İndiki seçkilərdə Prezidenti parlamentin yarısından və eyni sayda regional nümayəndədən ibarət Seçicilər Kollegiyasının 300 üzvü seçəcək. Bu da hakim komandanın namizədin Prezident olacağı anlamına gəlir. Təbii ki, bundan sonra Qərbin təsir imkanları da xeyli dərəcədə azalacaq".

"Avropanın və ümumilikdə Qərbin bütün təzyiqlərinə baxmayaraq Gürcüstan öz dövlət maraqlarından geri çəkilmədi. Qərb tərəfindən uzun illər ərzində formalaşdırılan ictimai sektor və hazırda əsas müxalifət qismində iştirak edən qüvvələr də faktiki olaraq Qərbdən gələn sifarişləri icra edə bilmədilər".

Bunu Lider-media.az-a verdiyi açıqlaqmada politoloq Yusif Bağırzadə deyib.

Onun sözlərinə görə, burada söhbət indiki Gürcüstan hakimiyyətinin Rusiyayönümlü olmasından da getmir:

"Məlumdur ki, Gürcüstanın Saakaşvilidən sonrakı hakimiyyəti də bir sıra prinsipial məsələlərdə Rusiyadan uzaq dayanan siyasət həyata keçirir. Məsələn, faktiki olaraq Rusiyanın rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən KTMT, Avrasiaya İqtisadi İttifaqı kimi qurumlarda təmsil olunmur. Hətta MDB-nin belə üzvü deyil. Rusiyanın Gürcüstan ərazilərinin işğalındakı roluna görə bu ölkə ilə hər hansı bir formatda müzakirələrə belə qatılmır. İkinci bir tərəfdən Gürcstandakı son seçkilərdə, yəni Avropanın müdaxilələrinə və hakim partiya əleyhinə fəaliyyətinin pik hddə çatdığı zamanda belə “Gürcü Arzusu”nun əsas şüarı yenə də Avropaya inteqrasiya olaraq qalmaqda davam etdi. Başqa sözlə desək Gürcüstanın Qərblə problemi yoxdur. Problem Qərbin maraqlarındadır.
Gürcüstan hakimiyyəti Qərbin Gürcüstanı özündən asılı vəziyyətə salma cəhdlərinə, Gürcüstanda Rusiya əlehyinə daha bir cəbhə açılmasına etiraz edir və bunda da haqlıdır. Çünki Qərbin istəklərinə boyun əyib Rusiyaya savaş açma halında Gürcüstanı da Ukraynanın taleyi gözləyə bilər. Əslində Gürcüstanda çoxluğun indiki hakimiyyəti dəstəkləməsinin də əsas səbəbi məhz elə bu amillə bağlıdır.
Prosseslərin gedişi onu göstərir ki, Avropa İttifaqı və ümumilkdə Qərb də Gürcüstanda həyata keçirmək istədiklərindən asınlıqla imtina etmək fikrində deyil. Aİ-nin Xarici siyasət və Təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Cozep Borrell bu günlərdə verdiyi açıqlamada Gürcüstanda xalqın azadlığına dəstək məqsədilə 120 milyon avro ayırılacağını bildirdi. Yəni, başqa sözlə Qərb maliyyə hesabına Gürcüstanda vəziyyəti gərginləşdirməkdə maraqlıdır. Konkret Prezident seçkilərinə gəldikdə isə Gürcüstan Konstitusiyasına görə yeni seçkilərin artıq vaxtı çatıb.
Məlumdur ki, 2017-ci ildə qəbul edilən və prezidentin səlahiyyətlərini azaldan Konstitusiyaya əsasən, bundan əvvəlki seçkilər sonuncu birbaşa prezident seçkiləri kimi tarixə düşəcək. İndiki seçkilərdə Prezidenti parlamentin yarısından və eyni sayda regional nümayəndədən ibarət Seçicilər Kollegiyasının 300 üzvü seçəcək. Bu da hakim komandanın namizədin Prezident olacağı anlamına gəlir. Təbii ki, bundan sonra Qərbin təsir imkanları da xeyli dərəcədə azalacaq".